Nr. 1, november 1986, 0. įrg.

Góši lesari!

Į vįri 1984 kom tann skipan ķ lag, at mįlnevnd Fųroya Fróšskaparfelags og limir ķ blašmannafelagnum komu saman eitt kvųld um mįnašin vetrarhįlvįriš at skifta orš um mįlsligar spurningar, iš leikašu į hjį teimum. Tį iš almenna mįlnevndin varš sett ķ september 1985, tók hon į seg mįlsligu rįšgevingina, sum hin nevndin hevši rųkt, og mįlfundirnir viš tķšindafólkiš hildu fram ķ sama lķki. Men ilt var at finna fundarkvųld, iš hóskaši ųllum; tķ var ofta heldur fįment į hesum fundum, og spurningurin var tķ, um gagn teirra var eftir ómakinum.

Aftan į seinastu fundirnar vóršu sendar śt stuttar frįsagnir um teir spurningar, iš hųvdu veriš til umrųšu, og taš skiltist, at tęr komu vęl viš hjį fleiri.

Fyri stuttum kom nevndin ķ blašmannafelagnum į tal viš mįlnevndina um, hvat iš verša skuldi av mįlkvųldunum. Śrslitiš varš, at vit skuldu gevast viš teimum fyri fyrst, men ķ stašin senda felagslimum av og į eitt lķtiš ''mįlbręv'' lķkt teimum, iš mįlrįšgevar hjį śtvųrpum ķ Noršurlondum senda tķšindafólki.

Ķ reglugeršini fyri mįlnevndina stendur, at hon skal ''hava eyguni eftir mįlspillu, sum er um at taka seg upp, og royna at forša fyri, at hon festist". Onkrum kann tykjast oršiš "mįlspilla" harštųkiš og dųmandi, men taš er gamalt ķ fųroyskari mįlrųkt, og merkingin er 'skeivt mįl'. Tó at fólk kunnu tķšum vera ósamd um, hvat iš er skeivt ķ mįli, er tó nógv, sum fjųldin kann semjast um at skķra mįlspillu, tó at hópur av fólki - eisini tķšindafólki - javnan hevur taš į munni og setir taš į prent. Alt hetta hevur mįlnevndin eftir reglugeršini skyldu til at gera vart viš, og taš er vón hennara, at hetta lķtla bręv kann gera sķtt til at bųta um mįlburšin hjį tķšindatęnastu okkara, og at tęr leišbeiningar, sum ķ tķ verša givnar, verša upptiknar sum tey vinarrįš, tęr eru ętlašar at vera.

Eftir reglugeršini skal mįlnevndin hjįlpa til at finna orš fyri nżggjum hugtųkum. Ķ bręvinum er ętlanin av og į at taka fram nżggj orš, sum mįlnevndin męlir til at nżta.

Viš heilsan

Mįlnevndin


Tķšum hoyrist og sęst t.d. ''yrking eftir Mikkjali į Ryggi''. Ķ hesum fųri skal fyrisetingin eftir stżra hvųnnfalli, og taš rętta er tķ ''yrking eftir Mikkjal į Ryggi'', ''mįlningur eftir Jógvan Waagstein''. Summi nżta "av'' ķ stašin, og taš skal ikki sigast at vera skeivt, men hugsiš um merkingarmunin ķ hesum dųmum: "mynd eftir Ingįlv'' og ''mynd av Ingįlvi".

Eitt blaš skrivaši, at ''alt var ķ veitsluróma", eigur at vera "&ķ veitslurómi". Oršini rómur (av mannamįli) og rómi (į mjólk) eiga ikki at koma ķ bland. Hitt fyrra er sterkt bent og hitt seinna veikt bent orš. "Rómur ķ hųll", men ''rómi oman į mjólk''.

Handil lżsti viš, at hann hevši ''alt ķ lešur''. Dųmi um danskt įrin, óbent orš aftan į fyriseting - og fyrisetingin er eisini ófųroysk. Hetta įtti heldur at ljóšaš nakaš soleišis: ''alt śr (el. av) lešri''.

''Bókin (el. plįtan) selur vęl'' er ikki fųroyskt, men ensk-danskt ķ fųroyskum hami, tķ sagnoršiš selja er ikki óavirkandi ķ fųroyskum. Eigur heldur at vera ''bókin selst (ella eisini selist) vęl''.

''Tey vóru tvungin at gera taš'' er heldur ikki fųroyskt mįl. Sagnoršiš tvinga hevur aldri veriš sterkt bent ķ fųroyskum ella norrųnum - hvųr kundi sagt "hann tvang hana at gera taš"? Taš eitur tvingar ķ 3. pers. nśtķš, tvingaši ķ tįtķš og tvingaš ķ 2. lżsingarhįtti. "Tvungin" sum lżsingarorš er heldur ikki vert at lķvga. Har kundu vit ķ stašin sagt kravdur ella skyldu-, t.d. skyldusparing, kravdar lęrugreinir.

Fųroyar. Navniš į landi okkara er ķ fleirtali, og tķ skulu ųll lżsingarorš, iš standa at hesum navni, og ųll sagnorš, sum hava taš sum grundliš, vera ķ fleirtali. Tķ įtti ongum at komiš av munni ella śr penni tķlķkt sum ''alt Fųroyar'' og ''Fųroyar vann'' - eigur eyšvitaš at vera allar Fųroyar og Fųroyar vunnu - ikki ''Fųroyar er vakurt!'' men Fųroyar eru vakrar!

Ikki "glešisljóš", men glešiljóš - gleši er kvennkynsorš og fęr tķ ikki -s aftur at sęr ķ hvųrsfalli.

Lųgfrųši er kvennkynsorš eins og onnur, iš enda viš -frųši. Avleidda lżsingaroršiš er tķ ikki ''lųgfrųšisligur'' men lųgfrųšiligur.

Fyri stuttum hoyrdist ķ barnasongi ''bķta į kambi". Taš eigur at vera: bķta į kampi. - ''Jómsvķkingar og reystir kappar / fast į kampi bķta". - Ķ hesum sambandi er kampur ''yvirskegg".

Kjarni er veikt bent kallkynsorš, men enn hoyrist ofta kvennkynsformurin ''kjarna'', og hann er óbeinur.

Fęrri sagnorš enn vanliga hildiš eru ''fast samansett''. Ķ śtvarpssamrųšu varš spurt: ''Taš eru vųrur, iš vit innflyta?'' og rętt svaraš: "Ja, sum vit flyta inn."
Vit "avgera'' ikki, men gera av, t.e. taka avgerš.

Tit leggja fólki skeivt svar ķ munnin, tį iš tit spyrja: ''Hvar ert tś frį?'' Spyrjiš heldur: ''Hvašan ert tś?'' - Tį er lęttari hjį tķ spurda at velja rętta fyriseting, t.d. śr Havn, frį Gjógv, av Sandi.

At "taka hędd fyri" er nżinnslųdd og óneyšug mįliska; vit kundu ķ stašin sagt leggja upp fyri.

Navniš Ųssur bendist ikki ''Ųss, Ųssi, Ųss", men Ųssur, Ųssuri, Ųssurs - t.d. ''eg sį Ųssur", "eg hjįlpti Ųssuri'', ''Leivur Ųssursson". Soleišis bendast eisini Gissur og Jaspur. Men Leivur bendist Leiv, Leivi, Leivs.

Flótti er veikt bent kallkynsorš, iš merkir 'flżggjan, taš at flżggja'. Tķ eitur taš flóttafólk og ikki ''flóttarfólk'', iš ofta er at sķggja, t.d. į sjónvarpsskrįnni ķ blųšunum 8. november.

Stórur stigbendist stųrri, stųrstur (skriviš ikki "stórstur") .

Bóndi eitur ķ flt. bųndur (ikki ''bóndur''). ''At bóndast" er óivaš stuttlig slangkend nżgerš, men hóskar ikki ķ ųllum stķli. - Sama sigst um fundast.

NŻTT ORŠ
Fyribśnašur fyri da. ''beredskab'' - 7. nov. eftir įheitan frį Stųšisśtbśgvingini.


Nr. 2, februar 1987, 1. įrg.

DONSK ORŠ Ķ FŲROYSKUM HAMI
Ķ talumįli - og ķ skriftmįli hjį summum viš - yšur ķ donskum oršum og mįliskum, iš eru meira ella minni lagaš at fųroyskum. Hetta eru lśnskar mįlspillur, sum ikki altķš er so lętt at vara seg fyri, tķ danskt er so rótgrógviš hjį okkum ųllum. Eitt hųvušsevniš hjį fųroyskari mįlrųkt hevur frį fyrsta degi veriš at royna at seta mark millum danskt og fųroyskt, men ikki hevur altķš boriš so vęl til. Her veršur gjųrt vart viš nakrar av hesum "óbodnu gestum".

"óansęš"
er orš, sum hevur veriš nógv at hoyra og sķggja ķ seinastuni. Hetta er danska oršiš uanset (śr tżskum unangesehen), sum hevur latiš seg ķ fųroyskan ham, men taš veršur ikki fųroyskt fyri taš. "Óansęš hvųrjir teir eru" kundi veriš soleišis oršaš: "Sama hvųrjir teir eru". Ķ stašin fyri "Óansęš hvussu gongst" kundi veriš sagt "Iš hvussu gongst".

"undirgrava"
er vanligt at hoyra ķ tķšindum. Sagt veršur t.d., at "hann undirgravar fólkaręšiš". Vit geva gętur, at veiki nśtķšarformurin "gravar" er vanligur nś, men eldri og betri er sterki formurin grevur. Men taš er ikki fyrst og fremst taš, iš er at finnast at hesum orši fyri. Var taš "leyst samansett" sum upprunaligt fųroyskt orš, įtti taš at veriš grava undir, og tķ er valla hųpi ķ. Meiningin er heldur at grava undan, t.e. at mįa stųšiš undan einumhvųrjum, so at taš dettur. Męlt veršur tķ frį at nżta "undirgrava" og "undirgravandi virksemi" og tķlķkt og heldur mįlbera seg į annan hįtt, t.d. grava (burtur) undan, mįa el. taka stųšiš undan, bróta nišur, vera at meini el. til bįga - alt eftir, hvat iš um er at rųša. Nóg mikiš er at taka av.

"burdi"
Hvķ siga "burdi" ķ stašin fyri įtti: Hann įtti at veriš flongdur.

Fingranųvn
Summi hava gloymt fųroysku nųvnini į fingrunum og sett donsk ķ stašin. Hvķ siga "peikifingur" og "ringfingur", tį iš hesir fingrar av rųttum eita fremstifingur og lekifingur ella grųšifingur?

Mįltķš
Ikki er óvanligt, at mįltķš veršur višfariš sum hvųrkikynsorš: "eitt gott mįltķš", eyšvitaš tķ at danska oršiš "måltid" av einihvųrji orsųk hevur skift kyn og nś er hvųrkikynsorš. Į fųroyskum er oršiš mįltķš, eins og oršiš tķš og orš viš -tķš sum seinna liši, kvennkynsorš. Ein góš mįltķš. Hvųr kundi fingiš seg til at sagt t.d. "eitt bśrmįltķš"!

Ferja
Tó hevur boriš ręttiliga vęl til at fįa undirtųku fyri oršinum ferja ķ stašin fyri taš ófųroyska "ferga". Sagt varš ķ spurnakapping, at skipiš ęt "Sundafergan" - taš rętta var Sundaferjan, og taš at skipiš bar hetta navn, gjųrdi ivaleyst sķtt til at slóša fyri fųroyska oršinum ferja. Vit hava dųmi śr kvęšunum um oršiš ferja, og ķ fornmįli og ųllum noršurlandamįlum eitur taš ferja - uttan ķ donskum, - men har ęt taš eisini "fęrie" ķ gomlum dųgum. Taš var soleišis, at -rg- og -rj- inni ķ oršum kom at ljóša eins, bert sum eitt r. Morgen og fęrie ljóšašu sum frį leiš: [m ł « n ] og [f E ł « ], og av tķ kom óvissa ķ stavsetingina, og orš, sum sųguliga hųvdu rj, vóršu skrivaš viš rg, sum t.d. fęrge. Eingi uttan vit fųroyingar hava sagt hetta g, sum ķ royndum er eitt "huldu-g", eitt g, sum aldri hevur veriš til ķ donskum uttan į pappķrinum og ķ vissum lesiframburši. Fųroyingar hava t.d eisini tosaš um at "avverga" okkurt fyri at verja fyri onkrum, og at vera "hergašur" ķ andliti, og hvųrt mansbarn hoyrir, hvussu rangvųrgt taš ljóšar. Og tķlķkt orš er "ferga". Tann formurin, sum hevur sųguliga grund, er ferja, og hann eigur eisini framtķšina fyri sęr.

Sįlmur - kongur
Ikki so sjįldan hoyrast oršini sįlmur og kongur viš veikari bending ķ eykafųllum, t.e. "sįlma" og "konga". Hetta man vera įrin frį donskum salme og konge. Oršiš sįlmur bendist sįlm , sįlmi, (sįlms), og kongur, kong, kongi, kongs.Tey sungu ein sįlm (ikki "sįlma"!). "Taš stendur ķ einum sįlmi (ikki "sįlma"!) eftir Dįvid."

Sandvķkahjalli
Sandvķkahjalli er nżtt stašarnavn. Har sum Tórshavnar bżur hevur ruskbrennistųš ķ gerš, eitur frį gamlari tķš į Hjalla, men taš hevur tókst neyšugt at hava eyškenniligari navn į hesum staš, sum er so nógv frammi ķ tķšindum og almennari umrųšu. Hesin stašur er oman fyri Sandvķkar, og tķ er taš komiš mest sum av sęr sjįlvum at knżta hetta navniš upp ķ gamla Hjalla-navniš. Men Sandvķkar er fleirtalsnavn, og ķ hvųrsfalli eitur taš tķ Sandvķka. Navniš er tķ rętt stavsett Sandvķkahjalli og ikki "Sandvķkarhjalli", sum taš ofta sęst skrivaš.

Stųš - stašur
Nś iš brennistųš varš nevnd, er vert at minna į, at ķ hvųrsfalli eitur taš brennistųšar. Tķ er taš óbeint at tala og skriva um "brennistašarmįliš", sum so tķšum veršur gjųrt. Her man hvųrsfalliš av kallkynsoršinum stašur vera flųkt uppķ, tķ har eitur taš stašar ķ hvųrsfalli. Taš eitur: brennistųšarmįliš.

Vųllur - vųršur - hųll
Oršiš vųllur hevur ķ hvųr- og hvųnnfalli ķ fleirtali snišiš vųllir og ikki "vallir", sum vanliga sęst ķ blųšum. Fyri stuttum varš skrivaš um "graslķkisvallir", įtti at veriš graslķkisvųllir. - "Vķtt um vųllir gyltir hjįlmar syngja", kvųša vit ķ kendum nišurlag.

Ķ sama višfangi er vert at minna į, at vųršur somuleišis eitur vųršir ķ nevndu fųllum ķ fleirtali. Bókavųršur, fleiri bókavųršir.

Men kvennkynsoršiš hųll eitur hallir ķ somu fųllum ķ fleirtali. Man skeiva fleirtalssnišiš "vallir" vera ķkomiš viš įrini frį hesi bending?

Ljóšfųri
Ofta veršur tónatól kallaš "ljóšfar", ķ fleirtali "ljóšfųr". Hetta er misfataš. Taš beina er (eitt) ljóšfųri, hvųrkikynsorš, seinni partur sami sum t.d. ķ eldfųri.

Uttanlands/uttanlendis
Av og į hevur veriš mint į, at taš eitur uttanlands ella uttanlendis, og at av rųttum fęr einki itiš "uttanlanda". Landiš tś ert uttan fyri, er eitt, sama hvussu mong lond tś fert til, og tķ er hvųrsfalssnišiš ķ hesum fųri lands. Uttanlandsskuld er rętta oršiš og ikki "uttanlandaskuld". Men millumlandasamrįšingar t.d., tķ nś eru fleiri lond uppiķ, og hvųrsfalliš ķ fleirtali er landa.


Hesin spurningur var at hoyra fyri stuttum: "Er taš ein bakdeilur at arbeiša viš sķšuna av?" Slķkt įtti ikki at veriš sagt, heldur ikki ķ ófyrireikašari talu.

Kenslan fyri fųllum og tųlum svķkur alt ov ofta. "Barnadans ķ D." stóš viš stórum litfųgrum stųvum į einum uppslag, rętta hvųrfalssnišiš er sum kunnugt dansur. Og meiri enn so hoyrist: "Vart tś ķ dans ķ gjįrkvųldiš?" ķ stašin fyri ķ dansi.

"& hjį Postverk Fųroya" skrivaši eitt blaš herfyri - įtti at veriš hjį Postverki Fųroya.

"Vit hava fingiš Vagnur M. at gera spurningarnar". Vagnur er hvųrfalsformurin, ķ hvųnnfalli er formurin Vagn.

Fųroyar eru kvennkynsnavn ķ fleirtali. Tķ er taš burtur av allari leiš at siga tķlķkt sum: "Vit klįra ikki alt Fųroyar." Fųroyar "vann" er ikki sjįldsamt at hoyra ķ ķtróttatķšindum. Skal sum vera man vera: allar Fųroyar og Fųroyar vunnu.

"Nś veršur Klivar selt" bar eitt blaš boš um. Klivar er eins og Fųroyar kvennkynsnavn ķ fleirtali, og tķšindini įttu at ljóšaš: "Nś verša Klivar seldar". Ųšrvķsi, um blašiš skrivaši: "Nś veršur flakavirkiš Klivar selt".

"Maria og Marta hųvdu mist beiggja teirra", segši onkur ķ einum lestri. Tęr mistu sķn egna bróšur og ikki bróšurin at nųkrum ųšrum. Tķ skal her standa sķn ķ stašin fyri teirra.

Vķsindi er fleirtalsorš ķ hvųrkikyni eins og t.d. tķšindi, og tķ er oršing sum: "Lesiš greinina um "vķsindina"" hųpisleys. Skal vera: vķsindini.

Ķ einum blaš varš skrivaš um "hjarta- og karsjśkur" hjį fólki. Meint mundi vera viš ęšrasjśkur. Og hvķ halda fram viš at tala um "įraknśtar", tį iš vit vita, at taš eru knśtar į ęšrum og ikki įrum. Ęšraknśtar er rętta oršiš.

NŻTT ORŠ
Skotiš veršur upp, at "leasing" veršur į fųroyskm nevnt langleiga og "to lease" at langleiga.


Nr. 3, mai 1987, 1. įrg.

Tollstova
Ein almennur stovnur er komin aftrat - Tollstovan. Latiš okkum beinan vegin royna at siga oršiš sum taš eigur, tķ veršur taš boriš skeivt fram frį fyrsta degi, veršur ilt at koma afturum aftur seinni viš tķ rętta.

Ķ hesum samansetta orši, har sum annar lišur byrjar viš hjįljóši (sum ikki er h), veršur ll ikki sagt sum [dl]. Sama er at siga um oršiš "tolllóg", iš nevnt varš ķ somu tķšindum, sum Tollstovan var til umrųšu - ikki [dl] men [ll].

"Eini"
"Mįlningar hjį "eini" 40 listafólkum". Nakaš soleišis ljóšaši ķ tķšindasending herfyri, og at hava hvųrkikynsformin "eini" soleišis óbendan ķ ųllum kynjum og fųllum er ikki óvanligt at hoyra og eisini sķggja į prenti. Men taš er og veršur ikki beint fyri taš. Oršiš veršur at laga seg eftir tķ kyni, taš hevur, og tķ falli, taš stendur ķ, t.d.

 

kallkyn

kvennkyn

hvųrkikyn

hvrf.

einir 20 menn

einar 20 konur

eini 20 bųrn

hvnf.

einar 20 menn

einar 20 konur

eini 20 bųrn

hvjf.

einum 20 monnum

einum 20 konum

einum 20 bųrnum

"Fyri "eini" 100 milliónir" ljóšaši eina ašra ferš. Hvat er taš beina? Hyggiš at bendingardųmunum her omanfyri.

Taš tykir sum fallbendingin er farin at ridla viš lķt. Annaš vanligt dųmi er, at oršiš dansur hoyrist ofta viš ongari ending ķ hvųrjumfalli, t.d. "Vart tś ķ "dans" ķ gjįrkvųldiš?", ķ stašin fyri ķ dansi, sum taš eigur at vera. Eisini "hann var į "fund"" og "hann var į "skeiš"" ķ stašin fyri į fundi, į skeiši.

"Har er ikki fiskandi fyri ķs", varš sagt ķ tķšindum. Skal, sum vitiligt er, vera fyri ķsi.

"Ķ trįš viš"
Hvussu ofta iš sagt veršur og skrivaš "ķ trįš viš", er og veršur taš ófųroyskt. Hetta eigur at verša lagt av sum skjótast! Hetta er ręttiliga nżkomiš śr donskum, har taš eitur "i tråd med" og helst einki samband hevur viš "trįš", men heldur orš, iš merkir 'gongulag' el.tķl. (smb. at troša). Į fųroyskum kundi hetta eitt nś veriš oršaš ķ samsvari viš el. samsvarandi.

Bygdanųvn
Sżniš fólki tann sóma at fara rętt viš nųvnunum į bygdum og bżum teirra og annars ųllum stašanųvnum. Eitt bygdarnavn, iš varš illa višfariš herfyri, var Ljósį. Navnaformar, iš hoyrdust, vóru m.a. "av Ljósįum", "į Ljósįum", "ķ Ljósįum", "śr Ljósįum". Einki av hesum snišum og fyrisetingum er ķ nįnd viš at vera į ręttari leiš. Bygdin eitur viš Ljósį, og ein sum er śr teirri bygdini, er tķ frį Ljósį . Įin er bert ein! Man taš ikki vera navniš į grannabygdini sunnanfyri, sum veršur vavt uppķ. Hon eitur ķ Svķnįum.

Dalenni
er hvųrkikynsorš og er tķ óbroytt ķ bending uttan ķ hvųrsfalli, har sum taš eitur Dalennis. Tķ var taš heldur enn ikki ótżdligt at sķggja hetta ķ einum blaš: "Smęrri nųgdir av trolfiski frį Dalenna (!)".

Hvussu eitur pįvin?
Rętt ger sjónvarpiš at kalla pįvan Jóannes Pįll. Jóannes Pauli er óhóskandi. Pauli er komiš av latķnskum hvųrsfalli av Paulus. Ķ donskum įlmanųkkum stóš viš pįlsmessudag 25. jan. "Pauli omvendelse". Hetta navn hóskaši vęl ķ fųroyskari bending og er nś vanligt navn, iš mį sigast at hava vunniš hevd. Men sum seinna navn pįvans hevur taš ikki sųrt lųgnan dįm.

Terna
Taš fręttist, at flogternur vóru farnar ķ verkfall. Sum ikki einaferš varš oršiš skeivt framboriš, -rn- sagt [dn]! Taš eru tvey ymisk orš, sum hava sama sniš ķ skrift, men ljóša ólķk ķ framburši. Taš, sum er seinni lišur ķ nżggjyršinum flogterna, er gamalt orš, iš merkir 'tęnastugenta'. Ķ tķ oršinum veršur -rn- sagt sum [rn: terna]. Hitt oršiš er navniš į hinum vęlkenda fuglinum, og ķ tķ ljóšar -rn- sum [dn] (ķ Sušuroy sum [nn: tenna]). Tķšindamenn ķ śtvarpi og sjónvarpi eiga at gera mun į hesum bįšum.

Lżsingarorš ķ hįstigi skulu verša bend
Tann ósišur er tķverri vanligur at hava lżsingarorš ķ hįstigi óbend, t.e. viš ongum endingum. Her man verša hermt eftir donskum, sum eins og kunnugt ongar endingar hevur ķ sterkt bendum lżsingaroršum. Sum dųmi kann verša nevnt hetta, iš var at hoyra millum śtvarpstķšindi herfyri: "Hann hevur "stųrst" mųguleikar at gerast forsętisrįšharri." Her er ikki um at tala annaš enn at siga stųrstar mųguleikar, hvųnnfall ķ fleirtali. Hetta er heldur ikki ókent ķ skrift. Her er at vera ansin, tķ sovoršiš smittar sum pestin.

Ikki "bųkrum" men bókum!
Regluligt hvųrjumfall ķ fleirtali av oršunum bók, brók, rók og rót er ikki "bųkrum", "brųkrum", "rųkrum" og "rųtrum", men bókum, brókum, rókum og rótum. Sama er, tį iš oršini standa bundin: bókunum, brókunum, rókunum og rótunum, ikki "brųkrunum" o.s.fr.

Eydnast
Ķšuliga sęst og hoyrist, at "taš var eydnast honum at&". Hetta er tikiš rįtt śr donskum "det var lykkedes". Ķ fųroyskum er hjįlparsagnoršiš ķ hesum fųri at hava. Tķ er taš beina, at "taš hevši eydnast honum at&".

Meistaraskapur
Meistaraskapur er orš, iš ofta kemur fyri ķ ķtróttatķšindum, men tķšum skiftir taš kyn eftir danskari fyrimynd, har er taš sum kunnugt hvųrkikynsorš. Kapping er um meistaraskapin - ikki "meistaraskapiš"!

Borgaraskapur
"Borgaraskapiš" hjį Ian Smith ljóšaši ķ tķšindasending. Skal eyšvitaš vera borgaraskapurin. Eisini varš sagt, at Ian Smith var "tvungin" at bišja um umbering. Tvinga er veikt bent ķ fųroyskum, og tķ eigur at verša sagt tvingašur .

Hyggja eftir, at, upp į
Taš eitur ikki at "hyggja eftir sjónvarpi", men at hyggja at sjónvarpi. At hyggja eftir e-m er at ansa eftir e-m. "Hygg męr eftir hųsnunum, mešan eg eri burtur". - Bišur tś onkun vęla tęr um ein lut, kann hann svara: "Eg skal hyggja upp į taš", ivaleyst danskt įrin, įtti at veriš: "Eg skal hyggja at tķ". - At hyggja upp į ein er at hyggja ķ eyguni (andlitiš) į e-m.

Hįfloygt
"Skagens Avis" rósar Anniku Hoydal upp um skżggja, visti eitt blaš at siga frį. Her eru tvey blandaš saman: "upp til skżggja" og "upp um skżggini". Um kann aldri stżra hvųrsfalli!

Kjak - ikki "tjak"
Fleiri blųš stava hetta orš skeivt, skriva "tjak", sum onga grund hevur undir sęr, tķ ongastašni veršur hetta orš sagt viš [tj], sum t.d. tjógv og tjaldur. Rętta stavingin er kjak.

Dagrųkt - dagstovnar, avreiša o.tķl.
Sigiš [dag-] og ikki [dea-] ķ hesum oršum og ųšrum viš sama fyrra liši.
Sigiš eisini avreiša [au-] og ikki [eav-] og kavbįtur [kau-], ikki [keav-].

Tjald og hjól
Tey, iš bera tķšindi, annašhvųrt taš er ķ loftmišlum ella blųšum, rįša fyri, hvųnn veg mįliš hjį almenningi fer. Siga og skriva tey t.d. "telt" og "hjul", ja, so veršur taš so hjį fólki flestum. Siga og skriva tey harafturķmóti tjald og hjól, munnu hesi orš hava betri mųguleika at koma fyri seg, sum frį lķšur, eisini ķ talašum mįli.

Byggjarķ (da. byggeri)
er mishįtt orš og skuldi veriš óneyšugt ķ fųroyskum. Vit hava t.d. oršiš bygging, ella eisini hśsabygging.

Hvųrsfall
Hvųrsfalliš kann stundum vera torfųrt at fįast viš, tķ taš er so sjįldsamt ķ nśtķšarmįli. Kallkynsorš flest enda viš -s ķ hvųrsfalli ķ eintali, men ein bendingarflokkur av kallkynsoršum hevur -ar ķ hvųrsfalli. Men bundin ending eigur ķ bįšum fųrum at vera -ins, t.d. mansins og bżarins, frišarins - ikki "bżarinnar" og "frišarinnar", sum ikki so sjįldan sęst ķ blųšum. Her villa sterkt bendu kvennkynsoršini, sum t.d. borgarinnar, drotningarinnar. Annaš er, at taš er ein spurningur um stķl, hvussu nógv, iš gjųrt eigur at verša av bundnun oršum ķ hvųrsfalli. Ķ lógar- og fyrisitingarmįli gera hvųrsfųllini stķlin hįtķšarligari, snųggari og ofta greišari. Ķ vanligari skriving eiga hvųrsfųllini at verša nżtt viš hógvi. Soleišis nżtt eru tey bęši hent og bęrilig: "Į mųnu hjalsins stari" yrkir Sķmun av Skarši. "Įarinnar hvķtu blettir tekkjast gilsins botni ķ" yrkir Christian Matras.

Samsvarsbending
er taš, at orš, iš hoyra saman ķ setningi, eiga at standa ķ sama falli. Ofta veršur fariš ov lętt um hetta krav. "Eg bjóši tykkum vęlkomin" er dųmi um vantandi samsvarsbending; tykkum stendur ķ hvųrjumfalli, og tķ skal oršiš, iš aftanį kemur, eisini standa ķ hvųrjumfalli. Rętta oršingin er tķ: "Eg bjóši tykkum vęlkomnum ".

Lease - langleiga ella lķggja?
Ķ seinasta Oršafari varš skotiš upp at nżta oršiš langleiga fyri "lease" (og "leasing"). Taš hevur fingiš undirtųku, men onkur hevur hildiš, al taš lżsir ikki fyribrigdiš nóg vęl, tķ tķlķk leiga er ikki altķš long.

Sķšan eru vit komin fram į gott gamalt fųroyskt orš, iš nś tykist vera fariš śr brśki, og tķ veršur einki tikiš frį oršinum, um taš veršur uppafturvakt viš hesi nżggju merking. Oršiš er at lķggja, og merkti taš 'lęna' el. 'lata hava til nżtslu ķ styttri ella longri tķš'. Į fornmįli og ķslendskum eitur oršiš ljį. Hetta er stutt og smidligt orš og įtti tķ at stašiš seg vęl ķ kappingini viš enska oršiš lease. Ein fyrimunur er, at taš lķkist tķ nakaš ķ sniši og framburši. Skotiš veršur upp at lata navnoršiš vera lķgging.


Nr. 4, juni 1987, 1. įrg.

ORSAKA - ORSAKIŠ
"Orsaka" segši upplesari ķ śtvarpi hvųrja ferš, hann var mismęltur. Hetta hevši veriš ķ besta lagi, las hann fyri einum, men nś lurtaši meginparturin av Fųroya fólki eftir upplestri hansara. Tķ įtti hann at havt oršiš ķ bošshįtti fleirtali heldur enn ķ eintali og sagt ''orsakiš''. Eisini kundi veriš sagt: "Umberiš meg" ella "Haldiš męr til góšar".

VALHŲLL
Vanligt er at hoyra hetta navniš sagt viš stuttum einljóšandi a, eins og ķ donskum. Taš er ikki beint eftir fųroyskum framburšarreglum. Tį iš seinni lišur ķ orši byrjar viš sjįlvljóši ella h (iš er sera veikt hjįljóš, ikki ųšrvķsi enn ein blįstur), veršur sjįlvljóšiš ķ fyrra liši ikki stytt . Tķ veršur a ķ hesum orši av rųttum sagt sum langt a, ella beinari sagt, tvķljóš, ljóšskrivaš [ea] .

VEVA - STERKT BENT SAGNORŠ
Taš man pķna manga gamla vevkonu at hoyra oršiš at veva veikt bent sum eitt nś at sleva. Hon "vevar", "vevaši", "hevur vevaš". Hetta oršiš er sterkt bent, og rętta bendingin er ķ hųvušsheitunum: vevur, vav, vovin/voviš.

5 PUNDA FLAK
Taš ljóšar heldur rangvųrgt, tį iš talaš veršur um "5 punds flak". Her veršur talaš um fleiri enn eitt pund, og tķ įtti hvųrsfalsformurin at veriš punda ķ stašin fyri "punds", sum er hvųrsfall ķ eintali. Royniš heldur at skriva og siga 5 punda flak.

"4 songs stova" varš sagt ķ śtvarpinum einaferš ķ vįr. Eigur eyšvitaš at vera 4 seingja stova (hvųrsfall ķ fleirtali).

''SAGA'' EITUR SŲGA Į FŲROYSKUM
Norrųna (og ķslendska) oršiš saga veršur vķša um lond nżtt sum bókmentafrųšiligt heiti į fornum norrųnum og ķslendskum sųgum. Hetta hoyrist eisini tķšum į fųroyskari tungu, sagt viš longum a [a:] og hųršum g ķ fleirtali viš tķ mishįtta sniši "sagair". Hetta hóskar als ikki ķ fųroyskum. Taš rętta er heldur at nżta samsvarandi fųroyska oršiš sųga um hesa bókmentagrein, og so ķ hvųrjum fųri skila til, hvat slag av sųgum hugsaš veršur um, t.d. ķslendingasųgur, kongasųgur , fornaldarsųgur, riddarasųgur o.s.fr. Fųroyingasųga er kvistur į hesi grein - og kundi nakar hugsaš sęr at nevna hana annaš!

INN - INNAR, ŚT - UTTAR
"Tį iš teir hųvdu prįtaš eina lųtu į trappuni, fóru teir "innar"&" - nakaš soleišis varš tikiš til ķ eini tķšindasending. Innar er mišstig av hjįoršinum inn og merkir 'longri inn'. Ert tś staddur uttanfyri, kanst tś fara inn, komin inn ķ forstovuna kanst tś fara innar ķ stovuna. Onkur segši um mann, at hann slapp ikki "innar" ķ landiš - įtti at sagt inn, tķ mašurin var ikki enn sloppin inn um mark! Tey, sum ikki duga at gera mun millum inn og innar, halda ivaleyst innar vera "fųroyskari" enn inn, tķ einki er ķ donskum, iš lķkist tķ.

Sami er munurin millum śt og uttar.

EITT SINDUR UM HVŲRSFALL
einaferš aftur
Barnsliga og óformliga hvųrsfalsendingin -sa, sum ķ Jįkupsa, mammusa, ommusa, hóskar ikki ķ ųllum stķli, sum t.d. tį iš onkur segši "ķ Bresjnevsa tķš" ķ stašin fyri "ķ Bresjnevs tķš", sum er vęl bęriligari bęši ķ skrift og talu.

Ķ mansnųvnum, sum hava endingina -s ķ hvųrsfalli, veršur hetta -s varšveitt, tį iš -son veršur lagt afturat, eins vęl og -dóttir, t.d. Eiriksson, Eiriksdóttir, ikki "Eirikson", ''Eirikdóttir''. Hetta seinna lżsir gjųlla, at -s'iš eigur at vera viš!

Ķ styttingum av nųvnum og navnoršum eigur hvųrsfalsending ikki at koma fyri. "Limir FK's" sįst ķ lżsing herfyri. FK er stytting av navninum Fųroya Keypssamtųka. Seinna oršiš er veikt bent kvennkynsorš, sum ķ hvųrsfalli endar viš -u. Tķ sęst, hvussu hųpisleyst taš er at knżta hvųrsfals-s upp ķ styttingina. Styttingin umbošar oršiš ķ ųllum fųllum, eisini hvųrsfalli. Tķ er rętt ķ hesum fųri bert at skriva limir FK. Į sama hįtt formašur TB, hśs KFUM, endamįl FNU, ašalfundur ST, umboš MŚ (ikki MŚ's, iš sįst fyri stuttum). Annars er taš ikki fųroyskur, men enskur sišur at seta burturfalsmerki (apostrof) framman fyri hvųrsfals-s!

UPPGERŠ ER KVENNKYNSORŠ
og ikki hvųrkikynsorš, sum sjónvarpiš vildi vera viš herfyri. "Taš veršur "eitt uppgerš'''', segši mašurin. Hvķ? Tķ opgųr er hvųrkikynsorš į donskum. Į fųroyskum eitur taš ein uppgerš!

AT BŻTA UPP - ófųroyskt og fųroyskt
Ofta sęst og hoyrist at "bżta upp" ķ stašin fyri at bżta sundur ella bert at bżta. Her man danska opdele bśgva undir. Tó er oršafelliš at bżta upp gott fųroyskt ķ talvmįli. Taš er at drepa mann fyri mann; į donskum eitur taš at afbytte, og helst sigur onkur tķ skeivt at ''bżta av'' fyri at bżta upp. Navnoršiš er uppbżti (danskt afbytning).

AT TELVA
Nś benda flestųll oršiš at telva soleišis: telvar ķ 2. og 3. pers. nśtķš, telvaši ķ tįtķš, og upprunaliga bendingin tykist ongan góšan eiga. Hon er telvir ķ nśtķš og telvdi ķ tįtķš, sagt [teldi] - v'iš hoyrist ikki. Framburšurin er hin sami sum hjį telgdi, tįtķš av at telgja, og taš man hava gjųrt sķtt til, at so mong hava slept gomlu bendingini av oršinum at telva. Men samanhangiš įtti at sagt til, hvat meint er viš ķ hvųrjum fųri. So hvķ ikki loyva hesi bending framat onkuntķš upp ķmillum, so at hon ikki gloymist heilt!

NŻTA - NJÓTA
"Eg nżti taš", segši kona į Leynasandi viš sjónvarpiš ķ góšvešrinum. Hon įtti at sagt: "Eg njóti taš". Men henda kona er ikki einsumųll um at siga so. Vanligt er voršiš at blanda hesi bęši orš saman: at njóta, iš merkir 'at hava fragd av', og nżta, iš merkir 'at brśka, gera nżtslu śr'. Njóta er sterkt bent: nżtur, neyt, nutu, notiš, ķ 1. pers. eint. nśtķš eg njóti. - Nżta er veikt bent: nżtir, nżtti, 1. pers. eint. nśtķš: eg nżti. "Eg nżti hųviš at njóta sólina". Skeivi mįlburšurin man vera komin av danskari įvirkan. Danskt nyde lķkist nógv hinum fųroyska nżta, men merkir 'njóta'.

LAG
Nógv eru farin at tala um lag, tį iš tey meina viš yrking (song, vķsu, rķmu, kvęši o.tķl.). Plįtuvendara varš sigandi nś ein dagin: ''Hann hevur sjįlvur umsett lagiš hjį Evert Taube". Tónlistin hevur onkuntķš veriš nevnd "altjóšamįl", t.e. hon skilst av ųllum tjóšum, har er ikki neyšugt at tżša. Men tęr yrkingar, iš sungnar verša saman viš lųgunum, ber til at umseta. Her skuldi veriš lętt at skilt ķmillum.

Ķ EINUM BLAŠ
Lesari undrast į, at ķ seinasta Oršafari stóš "at sķggja hetta ķ einum blaš". - Hetta er hvųrjumfall, og hann hevši tķ vęntaš, at taš skuldi stašiš blaši. Fįar eru reglurnar, iš einki undantak hava, og summi orš, sum ķ framburši enda viš sjįlvljóši, hava viš hvųrt onga hvųrjumfalsending, ja, sama orš kann hava skiftandi sniš ķ hvųrjumfalli ķ ymsum hųpi ella samanhangi. Ilt er at geva fastar reglur um hetta, uttan hvųr mį royna at lķta į "mįloyra" sķtt. Hóast tann, iš skrivaši hesi umrųddu orš, heldur taš falla betur at hava oršiš viš ongari ending, skal hann tó ikki nokta fyri, at hitt ber eisini til at skriva og siga, tó at taš ljóšar "stirvnari". Sum dųmi um sama orš viš skiftandi hvųrjumfalssniši kann verša nevnt lag: ķ góšum lag, men ķ ólagi, taš er fariš av lagi, alt ķ lagi. Mong onnur dųmi kundu veriš nevnd.

Ķ fornum mįli hųvdu kallkynsorš, iš hoyrdu til įvķsa bending, vanliga onga hvųrjumfalsending. Nś hevur t.d. oršiš dalur altķš endingina -i ķ hvųrjumfalli, eisini ķ stašanųvnum sum t.d. ķ Dali, ķ Noršradali, men tó eru vķša stašanųvn sum frammi ķ Dal, uppi į Dal. Tann, iš krųkir seg ķ stķvar mįllęrureglur, kundi hildiš, at hetta var skeivt. Men hyggja vit aftur ķ fornmįliš, sķggja vit, at oršiš dalr var endingarleyst ķ hvųrjumfalli. Taš, sum vit ķ brįšręsi kundu skķrt rangt, roynist her at vera taš upphavliga. Sama er at siga t.d. um oršafelliš ''Hann eigur ikki sżru ķ vegg", sum er ķ samsvari viš fornmįliš; men nś eitur veggur ķ ųllum vanligum mįli veggi ķ hvųrjumfalli. Vissuliga kann tķlķk "óregla" loypa mislyndi į tey, sum halda fųroyskt vera so "torfųrt", men onnur, iš bjartskygdari eru, kunnu halda hetta vera hugtakandi prógv um, at tungan er livandi og broytilig, og at taš er vert at hava eygu og oyru opin fyri tilbrigdunum ķ mįlinum og soleišis gera oman į taš stųšiš, sum lagt er viš dyggum kunnleika ķ mįllęru. Eini rįšini at finna mįlsligar fyrimyndir eru at lesa okkara góšu hųvundar. Hešin Brś er okkum serliga ķ minni hesa tķšina. Sųgur hansara eru góšar at lęra kimiligan og livandi fųroyskan stķl av. Har glógvar mįlgull ķ hvųrjum setningi.

VIŠ
Ķ einari lżsing stóš: Frį 1. mai 1987 hękkar grundlųnin viš 2,75 kr. um tķman.

Viš nżtt soleišis er śtlendskt įrin į fųroyskt. Ķ lżsingini įtti "viš" ikki at veriš, og lżsingin skuldi so veriš oršaš: Frį 1. mai 1987 hękkar lųnin 2,75 kr. um tķman.

AV
Śr somu lżsing hetta: Fyri passan av motorum, fyri koyring av traktorum veršur goldin eykalųn 7,20 kr./tķma.

Ķ lżsingini skuldi navnhįttur veriš nżttur: Fyri at passa motorar, fyri at passa traktorar veršur goldin eykalųn 7,20 kr. um tķman.

"V. M."
Henda stytting er vanlig at sķggja ķ lógum, lżsingum og mongum ųšrum fųrum eisini. "v.m." man vera komiš av donsku styttingini m.m. fyri med mere. - Į okkara mįli skulu vit siga: og annaš mangt (o.a.m.) ella: og annaš (o.a.)

VAKT
Nś iš verkfalliš var, hoyrdu vit ķ tķšindasendingum ''vaktirnir". Seinni hevur taš eisini stašiš ķ blųšunum: "Vaktirnir" forša bilum at koyra.

Vakt er kvennkynsorš og veršur bent sum bygd. Vakt er bęši tann, iš er į varšhaldi, og tķšin, hann er į varšhaldi, og soleišis skulu vit nżta oršiš vakt.

NŻTT ORŠ
Taš liggur į ljóši, at "terminalar" verša gjųrdir ymsastašni ķ landinum, og ein hevur leingi veriš į flogvųllinum. Hetta eru stųšir, har iš farleišir mųtast, eitt nś bussur og ferja. Gott hevši veriš at fingiš hóskandi fųroyskt heiti, įšrenn hitt fremmanda festist.

Mįlnevndin skjżtur upp į farstųš (viš stuttum a sum ķ oršinum farsund).


Nr. 5, september 1987, 1. įrg.

bśgva - gista
Torfųrt tykist hjį flestum at halda hesum bįšum oršum sundur. Hitt fyrra otar seg inn į hitt seinna og hóttir viš at gloypa tķ heilt. At bśgva er at hava fastan bśstaš, at gista er at halda til onkustašni stutta tķš, at vera gestur, sum ķ oršinum liggur. Tķ er taš ikki ķ samljóši viš góšan gamlan mįlburš at siga t.d. "Eg bśgvi į hasum hotellinum." Heldur įtti at veriš sagt: "Eg gisti į hasum hotellinum". Geviš gętur, at tķlķkt hśs veršur eisini nevnt gistingarhśs į fųroyskum.

skaši
Ķ śtvarpstķšindum ljóšaši, at tveir lųgreglumenn "komu til skaša". Hetta er danskt ''at komme til skade", beinleišis tżtt. Ķ fųroyskum eitur taš at fįa skaša, at meiša seg, meišsla seg og ivaleyst annaš viš. Tann, iš las tķšindini, segši a'iš sum i [ski:a], ein framburšur, sum hevur hoyrt til barnamįl ķ syšra helmingi į landinum, men nś ger hann meira og meira vart viš seg hjį tilkomnum. Annar śtvarpsmašur bar dagar fram sum [di:ar]. Her er at vera ansin og royna at bera a'iš fram sum eitt opiš e; veršur taš ikki gjųrt, fara vit eitt nś ikki at hoyra mun į oršunum higar og hagar, og taš fęr illa veriš annaš enn ein missur fyri mįliš.

halda - ikki "yvirhalda"
Taš ręšur um hjį teimum, iš skulu bera fólkinum tķšindi, at tey duga at skilja millum śtlendskt og fųroyskt, men ymist er, hvussu taš eydnast. Ofta, alt ov ofta, snķkir taš fremmanda seg inn. Nś ein dagin varš talaš um at "yvirhalda" frišarętlan. Hetta er eyšvitaš einki uttan danskt "overholde". Į fųroyskum er nóg mikiš at siga at halda frišarętlanina.

į fundi
Fyrisetingar er tķšum ivi um, og ikki bųtir um, tį iš śtlendskt įrin er uppiķ. Sambęrt śtvarpstķšindum fyri stuttum skuldi eitthvųrt vera sagt "undir fundinum". Hetta er so rangvųrgt, at undranarvert er, at taš fęr komiš manni ķ huga og munn. Rętta fyrisetingin er į: taš varš sagt į fundinum. Tś fert į fund, ella eisini til fundar.

"spalta'' - teigur
Taš er vanligt, at orš fįa nżggja og vķškaša merking. Tey rįš hava ofta veriš nżtt ķ mįlrųktini at geva oršum, sum fyrr vóru ķ mįlinum, nżggja myndkenda merking, tį iš nżtt fyribrigdi kom fyri, iš kravdi at orša į fųroyskum. Soleišis man taš hava veriš at kalla frį fyrstu stund, sum fariš var at skriva fųroyskt, at tęr leingjur, sum blašsķša veršur bżtt sundur ķ, vóršu kallašar teigar. Myndin er eyšsęš: vit sķggja eitt fųroyskt teigalendi fyri okkum. Ivaleyst kann hugskotiš eisini vera komiš śr nżnorskum ella landsmįli, sum taš tį ęt, har veršur sama oršiš nżtt. Um blašsķšu, sum hevur tveir teigar, veršur sagt, at hon er tvķteigaš. Spell er, at ķ seinastuni er oršiš "spalta" fariš at gera um seg ķ fųroyskum blašgreinum. Taš įtti ikki at veriš neyšugt, tį iš vit eiga so gott orš frammanundan.

Skoytt kann verša uppķ, at ķ teldumįli hevur veriš skotiš upp, at taš sum į śtlendskum eitur tabulator į fųroyskum hóskandi kann eita teigari. Tabulere kann soleišis eita at teiga.

Raštųl
Fyrstur, fyrsti. Hesir bįšir formar eru til ķ bęši sterkari og veikari bending, alt eftir tķ iš samanhangiš krevur. Annar var upprunaliga sterkt bent ķ ųllum fųllum, men ķ nżfųroyskum ber til at siga t.d. ašru ferš ķ hvųnnfalli (ķ gomlum mįli var taš ašra ferš). Triši (hvųnnfall trišja), fjórši, fimti og uppeftir er alt bert veikt bent. Tķ var taš mismęli, tį iš sagt varš um mann, at hann var "fimtur" ķ atkvųšutali. Har fęr taš ikki veriš annaš enn fimti (hin/tann fimti).

leka
Sterkt bend sagnorš eru ikki altķš so lųtt at fįast viš. Oršiš leka eitur lóku ķ flt. tįtķš og ikki "luku", sum hoyrdist herfyri. Til samanburšar kann verša nevnt, at drepa ķ flt. tįtķš fyrr varš bent drópu, og onkur man enn halda upp į ta bendingina, men vanliga snišiš er nś drupu. Men hetta loyvir kortini ikki tįtķšarformin ''luku"!

Įheršing
Ķ oršafellum kann skeiv įheršing vera sera villandi. Tķverri er sera vanligt at hoyra, at heršingin kemur į skeivt orš ķ upplestri. Hetta er helst, tį iš tann iš lesur, hevur ikki giviš sęr nóg góšar stundir at fyrireika seg. Ķ tķlķkum fųri er hent at hava blżant ķ hond og seta merki viš taš oršiš, iš skal bera tyngdina. Herfyri tók onkur soleišis til: "taš ber til at vera her", įtti at veriš "taš ber til at vera her". Onnur dųmi: "&baš hann leypa fyri seyšin", įtti at veriš: "&baš hann leypa fyri seyšin". "Hann setti į steinin at bera", įtti at veriš: "Hann setti į steinin&".

Ķ hesum višfangi er rętt at nevna, at taš eitur ikki "at leggja heršslu į", men įheršslu. - Taš er ein misfatan, at fyrri lišur ķ samansettum įvirki ikki kann ganga aftur sum fyriseting, at tķlķkt įvirki sostatt ikki skal eiga at vera samansett: įheršslu į, avgjųld av, ķlųgu ķ, tilfar til, avleišingar av o.s.fr.

leiklutur
Oršiš leiklutur er ovurnżtt ķ fųroyskum tķšindamįli. Hetta er sum vera man tżšing av danska oršinum rolle. Men tį iš ikki veršur talaš um (sjón)leik, er nóg mikiš bert at siga lutur, eitt nś: hansara lutur ķ hesum mįli.

At bjóša einum vęlkomnum
"Teir bjóšašu honum at vera vęlkomnan" hoyrdist onkur taka til nś ein dagin. Hetta er ikki, sum taš eigur. Heldur įtti at veriš sagt: "Teir bjóšašu (el. bušu) honum vęlkomnum" (samsvarsbending). Ella: "Teir bóšu hann vera vęlkomnan".

"flest"
"Hjį fólki flest" skrivaši eitt blaš herfyri. Enn er fųroyskt "bendingarmįl", og tķ skal hetta vera "hjį fólki flestum".

brotpartur
Taš, sum į donskum eitur brųk ķ rokning, eitur brot į fųroyskum. Tķ eigur orš sum "brųkpartur" onga heimild. Fųroyska oršiš er brotpartur.

talvfólk
''Talvbrikkar" hoyrdist onkur siga ķ eini valsending; talvfólk er fųroyska oršiš.

ein
Mangur setningur hevši veriš snųggari og betri, um hann var hetta lķtla oršiš styttri. "Hann atkvųddi fyri eini samanrenning millum flokkarnar'' ljóšaši ķ śtvarpstķšindum nś ein dagin. Burtur viš "eini", og setningurin er fųroyskur.

einhvųr
Ķ einum blaš stóš hetta: "at reingja nęrum einhvųnn veruleika". Einhvųr į fųroyskum hevur ikki sama tżdning sum enhver į donskum. Einhvųr er taš sama sum onkur, sum er ikki annaš enn hitt fyrra ķ broyttum lķki, sbr. t.d. hesa ųrindisreglu eftir Jóan Petur uppi ķ Trųš: "Um einhvųr er enn, sum į fund ei flytur." Samsvarandi tķ danska enhver hava vit į fųroyskum t.d. ein og hvųr, hvųr ein ella bert hvųr.

įšrenn
Taš veršur alt vanligari, at įšrenn, sum er sambindingarorš, veršur nżtt sum fyrisetingarorš ķ stašin fyri fyri ella undan. Hetta dųmiš sóu vit ķ einum av blųšunum: "Stutta tķš "įšrenn" vališ koma teir viš hesum". Taš rętta var: "&fyri vališ" ella "&undan valinum". - Įšrenn er sum nevnt sambindingarorš, samandrįttur av įšur enn, og fęr tķ ikki av rųttum veriš nżtt uttan fremst ķ tķšareykasetningi, t.d. "Taš var nįtt, įšrenn teir komu aftur at landi".

"framyvir"
"Handilin er opin framyvir hvųnn leygardag". Undir hesum liggur danska oršiš fremover ķ merkingini: framvegis, eftir hetta, hereftir el.tķl. Framyvir kunnu vit ikki ķ fųroyskum nżta um tķš, men ķ oršasambondum sum: ganga (hokin) framyvir, hella seg framyvir. Męlt veršur frį at nżta oršiš framyvir sum tķšarhjįorš.

"taš er upp til tķn"
Mįliskur, iš hava rót ķ enskum, stinga seg upp av og į og gerast móti; eitt nś henda, iš lķtiš man vera vert at lķvga: "Taš er upp til tķn", enskt "it's up to you". Į fųroyskum kundu vit heldur sagt: "Taš stendur til tķn" ella "taš veldst um teg".

Fyrisetingarorš
Danska įriniš er serliga sterkt ķ fyrisetingaroršum. Taš sęst og hoyrist ķšuliga, at fólk "undrast yvir" okkurt (danskt: undre sig over ngt.) ķ stašin fyri at undrast į okkurt, "teinkja yvir" ķ stašin fyri at hugsa um. - "Hon risti į hųvdinum" er tikiš beint śr donskum: "rystede på hovedet". Į fųroyskum hųvdu vit sagt: "risti viš hųvdinum".

Ķslendsk nųvn
Fįir ķslendingar hava ęttarnavn ella eftirnavn. Flestir eru "kendir viš fašir sķn", eyškendir viš faširsnavninum ķ hvųrsfalli + -son/-dóttir. Ķslendski uttanrķkisrįšharrin Steingrķmur Hermannsson eitur Steingrķmur og er Hermannsson, t.e. fašir hansara eitur Hermann. Einasta navn hansara er so statt Steingrķmur, hitt er til eyškennis. Tķ er taš ikki góšur sišur at nevna hann ''Hermannsson", men vęl ber til bert at siga Steingrķmur, eftir at hann fyrst er kunnašur sum Steingrķmur Hermannsson.


Nr. 6, november 1987, 1. įrg.

fallskķggi - ikki "fallskķggj"
Hetta oršiš, iš brįtt hevur hįlvthundraš įr į baki, kemur ofta skeivt fyri bęši ķ talu og skrift. Ķ śtvarpstķšindum 1. okt. fręttist um mannin, "sum įtti "fallskżggiš"", men hetta er skeivur oršformur og veršur ikki beinur, tó at hann er vanliga at sķggja og hoyra. Oršiš varš smķšaš tķšliga ķ strķšsįrunum og kom fyri fyrstu ferš, taš vit vita, ķ mįnašarblašnum "Alduni". Oršiš er fallskķggi, kallkynsorš, iš bendist sum eitt nś lķggi. Tķ įtti heldur at veriš sagt frį manninum, "sum įtti fallskķggjan". Hetta er dųmi um gamalt orš, iš hevur fingiš nżggja merking. Ķ gomlu hśsunum var skķggi, "rśtur" av roš, iš lagdur varš yvir ljóaran, so at dagsljósiš slapp inn. Eisini var oršiš skķggi nżtt viš somu merking sum ljóaraskjól.

Seinastu įrini hevur veriš roynt at nżta oršiš skķggi sum navn į "rśtinum'' ella "glugganum" į teldu og sjónvarpstóli, telduskķggi, sjónvarpsskķggi.

tong ķ hvųrjumfalli flt.
Oršiš tong eitur ķ hvųrf. og hvųnnf. flt. tengur, men ķ hvųrjumf. er snišiš tongum og ikki "tengrum'', iš hoyrdist sagt herfyri.

regla
er kvennkynsorš, reglur ķ fleirtali, viš stuttum, opnum e ķ rótini. Ikki er sjįldsamt at hoyra hetta sum kallkynsorš ķ fleirtali viš longum, trongum e, sagt [re:glar]. Hesin formur er ikki beinur. Tann rętti er sum nevnt kvennkynsformurin regla, flt. reglur.

bókstavligur
Hetta lżsingarorš hevur įheršing į 1. stavilsi, og sjįlvljóšiš ķ rótini er stutt [ö] fyri noršan og [å] fyri sunnan. Men eisini her stingur hitt danska hógvarnar undan: Nś ein dagin hoyrdist ķ upplestri oršiš ''bókstaviligur'' viš heršing į 2. stavilsi. Hetta er ramdanskt, ''bogstavelig".

styšja + hvųnnf.
Hetta sagnoršiš stżrir hvųnnfalli: styšja ein. Vónandi skurraši taš ķ oyrunum į fleiri, tį iš onkur var sagdur at "styšja krųvunum" um eitthvųrt. Eigur eyšvitaš at vera: at styšja krųvini um ...

danskari, dani
Fyri einum mansaldri ella so var seinna oršiš ķ yvirskriftini ręttiliga vanligt ķ blųšum og śtvarpi, flt. danir. Nś hoyrist hetta nęstan ikki longur, men tykist oršiš danskari ķ seinastuni hava trokaš hitt av.

ferš
Lyndi tykist vera hjį summum til at lata hetta orš vera óbroytt ķ fleirtali, t.d. ''fleiri ferš". Hetta er óregluligt og helst skeivt. Taš er kvennkynsorš og eitur feršir ķ flt. Tķ eitur taš av rųttum fleiri feršir.

drepa
merkir 'at taka av lķvi'. Tķ er taš ikki beint at nżta hetta um fólk, iš deyš eru eitt nś av vanlukku. Tķšindi vóru um įarlop ķ Fraklandi, og sagt varš, at ųll tey "dripnu" vóru fransmenn. "Fżra vóršu dripin" (av bumbuspreinging) er eisini ivasamt. Her hevši veriš beinari at sagt: doyšu, lótu lķv, fingu bana og ivaleyst okkurt annaš viš.

navni
Tann, iš eitur taš sama sum tś, er navni tķn og ikki "navnabróšir", sum onkur vildi vera viš. Aftur danskt orš ķ fųroyskum hami.

Kvennkynssnišiš er navna.

sandur
Eisini er taš danskt orš av teimum lśnsku, iš manni varš sigandi, tį iš hann kallaši nżggja sandin ķ Sandagerši "sandstrond''. Hetta hevur itiš sandur frį gomlum dųgum og hevur ongar įneyšir at broyta nś.

blżfrķtt bensin
Ķ einum blaš varš skrivaš um ''blżggjfrķtt'' bensin. Tį iš seinni lišur byrjar viš hjįljóši ķ samansettum orši, eigur ikki -ggj at koma afturat, t.e. eingin "skerping" veršur, sum hetta fyribrigdi nevnist ķ mįlfrųšini. Ķ hesum fųri stendur hjįljóš fremst ķ ųšrum liši, og tķ veršur lżsingaroršiš blżfrķur - blżfrķtt bensin og ikki "blżggjfrķtt". Į sama hįtt hava vit orš sum blżlodd, blżpetti o.o. Byrjar seinni lišur viš sjįlvljóši ella h framman fyri sjįlvljóš, veršur skerping, t.e. -ggj kemur ķmillum. Nś hevur oršabókin eingi tķlķk dųmi viš blķggj- sum fyrra liši, men hugsandi orš av hesum slag kundu veriš *blżggjhólkur og *blżggjeskja

(* framman fyri orš merkir, at taš er ikki funniš ķ royndum, men kundi eftir lķkindum veriš til) .

at halda ķ ein (ikki einum)
Ķ ķtróttafrįsųgn ljóšaši: "teir (t.e. menn ķ mótpartinum) halda ķ honum". Hetta er tķverri ikki sjįldsamt at hoyra, men her er eingin ivi: halda ķ stżrir hvųnnfalli: "teir hildu ķ hann" įtti at veriš sagt. Onnur dųmi: "Hann helt ķ hondina į henni", "Halt ķ bandiš!"

vķsindi
Hetta er altķš hvųrkikynsorš ķ fleirtali, eins og t.d. tķšindi. Tann misfatan hevur leingi veriš og anir helst eftir enn hjį sumum, at hetta er kvennkynsorš ķ eintali, "vķsind", višhvųrt skrivaš "vķsund". Soleišis var eina ferš navniš į einum felag "Fųroysk vķsund", og herfyri varš manni ķ sjónvarpinum sigandi "...um ósemjuna og ivan innan vķsindina". Hetta reingir tó ikki tann veruleika, at vķsindi er hvųrkikynsorš ķ fleirtali, sum longu nevnt. Dųmi: "Lęknavķsindini eru nógv framfarin seinastu įrini". Ķ samansettum orši sum vķsindamašur er fyrri lišur ķ hvųrsfalli fleirtali, tķ einki -r.

lata/lįta og lesa ķ tįtķš
Fyridųmiš ella mynstriš, taš, iš ķšuliga sęst og hoyrist, ger tķšum meiri mun enn mangar greinargóšar leišbeiningar og įminningar. Soleišis tykist vera viš oršunum omanfyri ķ tįtķš ķ eintali, 1. og 3. persóni, iš javnan koma skeivt fyri. Tey fyrru bęši, iš upprunaliga vóru eitt og hitt sama orš, verša ofta skrivaš ''lat'' ķ tįtķš, men taš er skeivt; rętta tįtķšarsnišiš er lęt (ķ fornmįli lét) - lurtiš eftir, hvussu sušuroyingar (flestir) siga, tį iš ivi er um a ella ę ķ stavseting!

Ųvugt sęst lesa ķ tįtķš ofta skrivaš "lęs", og taš er eisini skeivt. Taš beina er las. Her er eisini hjįlp ķ at kanna eftir, hvussu sušuroyingar siga.

At lįtast eitur lįtin ķ tįtķšar lżsingarhįtti. Tķ eitur taš ikki "minningardagur teirra sjólętnu", sum ofta sęst skrivaš, men minningardagur teirra sjólįtnu.

Hvussu eita bókstavirnir h og k?
Ta tķš, tį iš fųroyskt hevši ikki innivist ķ skślunum, var allur lęrdómur į donskum. Eisini nųvnini į bókstųvunum vóru donsk. Tķ itu stavirnir bįšir ķ yvirskriftini [hå] og [kå]. Hetta įtti nś at veriš farin tķš og sųga, men so er ikki hjį ųllum. Ja, so lųgiš er, at enntį ungir śtvarpsmenn enn nevna bóltfelųgini HB og KĶ "hå be" og "kå ķ". Og ikki nóg mikiš viš tķ, skulu teir ķ ųšrum sambandi nevna hesar stavir viš navni, veršur taš eisini į donskum. Hetta er óneyšugt, ja, beinan vegin ósųmiligt. Hóast allan danskan skśla og lestur ķ óminniligar tķšir hava hesir stavir havt fųroysk nųvn: og . Eitt prógviš er tįttarųrindiš: "Tį iš Jįkup ķ lógbókina sį / tį kendi hann ikki s fyri k.'' Rķmiš ber prógv um framburšin.

at veiša og royna eftir
Onkur hoyrdist tala um ein trolara, iš skuldi "veiša eftir skeljum". Hetta er nżtt ķ mįlinum og fęr vónandi ikki friš at festa rųtur. At veiša tekur įvirki - trolarin skuldi veiša skeljar. Annaš er, at hann skuldi royna eftir skeljum. Skeiva oršafelliš at "veiša eftir" man vera ķkomiš av, at hesi bęši eru komin ķ bland. Sovoršin mistųk eru ikki óvanlig og bera ofta vitni um ótrygga mįlkenslu.

Hvussu eitur klógv ķ fleirtali?
Eitt blaš skrivaši um ''hummarklógvir", ikki bara eina, men fleiri feršir, so taš mundi ikki vera av óvart. Hetta er sama barnamįl sum at siga t.d. "bókir" fyri bųkur. Klógv eitur klųur ķ fleirtali. Ķ hesum fųri įtti blašiš at skrivaš hummarklųur.

Postverkiš "flytir" ikki - taš flytur
"Nęr flytir postverkiš?" spyr eitt blaš. - Veikt bend sagnorš enda sum kunnugt viš -ir og sterkt bend viš -ur ķ 2. og 3. persóni ķ eintali ķ nitķš. Fyri seg standa tey veikt bendu ja-sagnoršini, iš hava ljóšbroyting (i-umljóš) ķ navnhįtti og sųguhįtti, sum t.d. hylja: nśtķš hylur, tįtķš huldi; velja: nśtķš velur, tįtķš valdi. Sum taš sęst fylgja tey teimum sterkt bendu ķ 2. og 3. persóni ķ eintali ķ nśtķš. Ķ gomlum mįli ęt taš flytja, men j'iš er av einihvųrji orsųk horviš, men tįtķšin flutti sigur frį, hvar taš hoyrir heima ķ bending. Summi, iš hava r framman fyri j, fįa onga ending ķ 2. og 3. persóni ķ nśtķš, t.d. spyrja, nśtķš spyr, tįtķš spurdi, onnur fįa nżggja -ir-ending og varšveita j'iš, t.d. verja, nśtķš verjir, tįtķš vardi. So her er ikki so lķtiš at vara seg fyri!

ljóš, ljótur, ljós
Nógv hava lyndi til at gloyma l'iš, tį iš tey siga hesi oršini, men enn er ikki so langt komiš, at tķlķkur framburšur er góškendur sum ķ svenskum, har sum taš er regluligt at leggja burtur l ķ samsvarandi oršum. Enn veršur taš vęntaš av fųroyskari tungu, at hon fęr sagt l ķ oršum sum hesum trimum. Men ķ oršum sum t.d. flśgva, sum įšur var fljśgva, er broytingin so vanlig, at hon er višurkend. Tó man framburšurin fljśgva enn ana eftir ķ bygdamįlum fyri noršan.

"Leygarnįttin er long"
Soleišis royndi ein at ugga śtvarpslurtarar eitt leygarkvųld. Hugsaši hann um nįttina, sum var ķ hondum, tį var taš skeivt hjį honum. Taš beina var tį sunnunįttin. Nįttin hevur navn eftir degnum, iš aftanį kemur!


Nr. 7, november 1987, 1. įrg.

stųša
Ķ sušuroyarmįli veršur hetta navnorš boriš fram sum [stų:a], t.e. viš ongum v-ljóši ķ stašin fyri š, men noršan fyri Sušuroyarfjųrš įttu ųll at sagt [stų:va]. Tó hava summi, iš annars ikki tala sušuroyarmįl, fyri siš at bera hetta orš fram, sum sušuroyingar skulu og eiga. Tey siga [stų:a], men įttu at sagt [stų:va]. Hetta er ikki ķ samsvari viš teirra mįl.

"fiskarķ" og "byggjarķ"
Lķtiš prżši er ķ hesum bįšum oršunum, og hvat hava hini frįlķku oršini fiskiskapur og bygging gjųrt til sakar, at tey verša fjónaš fyri tķlķk óvandaorš?

ķsraelskur
Flestųll munnu vita, at landiš eitur Ķsrael viš heršing į 1. stavilsi, men onkur hevur hug at siga "ķsra'elskur", viš tyngd į 3. stavilsi og longum e. Hvķ? Ólķka betur fellur taš at siga 'ķsraelskur viš heršing į 1. stavilsi sum ķ landsnavninum.

"tvang"
Ikki er taš serstakliga viršiliga sagt um eitt nś skip, iš veršur selt į tvingsilssųlu, at taš fer "į tvang". Framburšurin viš [a] - eisini hjį teimum, iš vanliga siga [e] framman fyri ng - ber boš um, at hetta er nżliga innslųtt orš. Taš hevši veriš vinningur fyri mįliš, um hetta oršiš var śtihżst.

"tvungin"
Fyrr (ķ Oršafari nr. 1, bls. 2-3) hevur sagnoršiš at tvinga veriš višgjųrt. Ķ donskum er taš sterkt bent: tįtķš tvang, tįtķšar lżsingarhįttur tvungen, men ķ fųroyskum, eins vęl og fornnorrųnum, er taš veikt bent: tvingar, tvingaši, tvingašur. Tķ er tįtķšar lżsingarhįtturin "tvungin" ónżtiligur ķ fųroyskum, eisini sum lżsingarorš. Heldur er at siga t.d. kravd lęrugrein, skyldubundin lęrugrein ella skyldulęrugrein - ikki "tvungin". Ikki ljóšaši taš vęl ķ tķšindum, at flogfar var "tvungiš" at lenda ķ Ķsrael. Taš varš tvingaš. Eisini kundi veriš sagt, at taš var noytt&

Minningardagur teirra sjólįtnu
Ķ Oršafari 6 stóš greitt og skilliga, at taš rętta er: Minningardagur teirra sjólįtnu, men kortini stóš ķ ųllum blųšum "&sjólętnu". Navnhįtturin er sjólįtast, tįtķšar lżsingarhįttur ķ eintali: sjólįtin - tķ fęr taš ikki veriš annaš enn ...teirra sjólįtnu. Taš einasta sum ę kemur uppķ er ķ tįtķš ķ eintali: Hann sjólętst. Hetta įtti at veriš ręttiliga einfalt, men tógviš er at fįa aftur į beint taš, iš leingi hevur veriš skeivt stavsett. Er taš ikki óhóskandi at fara so lętt um jśst hetta oršiš?

lata ķ tįtķš
Taš, iš stóš um hetta ķ Oršafari 6, hevur veriš sum at sletta vatn į gįs, tķ enn sęst yvirhųvur skrivaš "lat" ķ tįtķš. Hetta er og veršur blóšskeivt. Taš einasta rętta er lęt.

fletta og flętta - hvųrt sķtt orš
Mundi ikki danskt bśgva undir, tį iš mašur tók soleišis til: "mortķtlingurin "flettir" sęr eitt reišur"? Taš rętta var eyšvitaš flęttar.

hįttur og tįttur ķ hvųrjumfalli flt.
Hesi bęši orš koma ofta fyri ķ fjųlmišlunum. Hjį mongum ręšur óvissa um, hvussu hesi orš verša bend ķ hvųrjumfalli fleirtali. Ķ hvųr- og hvųnnfalli flt. broytir i ķ bendingarendingini į ķ stovninum til ę: hęttir, tęttir. Ķ hvųrjumfalli flt. er einki i at broyta sjįlvljóšiš ķ stovninum. Tķ eru rųttu snišini hįttum og tįttum og ikki "hęttum" og "tęttum", sum vanliga koma fyri.

hjśnaband - ikki "hjśnarband"
Hjśn er fleirtalsorš: eini hjśn, hjśnini. Tį iš hetta orš er fyrri lišur ķ samansettum oršum, stendur taš ķ hvųrsfalli, og sum kunnugt enda ųll navnorš ķ hvųrsfalli ķ fleirtali viš a. Tķ er orš sum "hjśnarband" ikki ķ samsvari viš mįllęruna. Taš beina er hjśnaband, hjśnalag o.s.fr.

rašiš - ikki "flótandi"
Ofta hoyrist sagt, at einhvųr tosaši eitt mįl "flótandi". Her bżr danskt - flydende - undir. Óneyšugt er at taka taš upp ķ mįliš, tį iš vit hava gott fųroyskt orš fyri. Į fųroyskum eitur taš at tosa ella tala rašiš.

hond ķ hvųrjumf. flt.
Vęl ljóšaši taš ikki at hoyra, at onkur hevši "skapaš nógv viš hendrunum". Her mundu tey flestu enn sagt viš hondunum. "Hann er fittur ķ hondunum" ljóšar, sum taš eigur - hitt mundi skurraš her.

órógv
"Dųmi um stóran(!) órógv" varš sagt ķ tķšindasending. Rógv (el. ) er kvennkynsorš, og tķ skuldi dųmiš veriš um stóra órógv.

ķ kvitta
"Teir skuldu ikki vita, hvat teir hųvdu ķ kvittanini" stóš at lesa į sjónvarpsskķggjanum fyri stuttum. Kvittan (kvk.) er 'undirskrift til at vįtta móttųku' og eigur ikki at koma ķ bland viš kallkynsoršiš kvitti, iš bert kemur fyri ķ oršasambandinum at hava ķ kvitta ella ķ kvittanum, t.e. 'at ętla, hava ķ huga'.

Stirviš mįl
"Vegna vešur veršur eingin tyrluflśgving" varš sagt ķ eini lżsing. Hetta er eyškendur navnoršastķlur. Taš lęttir um at broyta til sagnorš; tį kundi lżsingin ljóšaš eitt nś: "Tyrlan flżgur ikki fyri vešur''.

Vit rósa okkum av, at fųroyskt er so vęl fyri til orš og mįlburš um vešur. Hvat skulu vit siga um hetta ķ eini tķšindasending: "Sušurongland varš rakt av sera įlvarsligum ódnarvešri"? Hetta įtti at boriš til at oršaš betur.

Annars veršur sagnoršiš at raka ofta skeivt nżtt sum tręlbundin tżšing av donskum at ramme. Hetta kunnu vit koma aftur til seinni.

Skeivt kyn
"Tś ert mķn vķv" - nakaš soleišis varš tikiš til ķ songteksti ķ śtvarpinum nś ein dagin. Aftur danskt įrin. Ķ donskum er viv samkyn, t.e. en viv, min viv. Ķ fųroyskum, eins vęl og norrųnum fornmįli, er hetta hvųrkikynsorš: "Tś ert mķtt vķv" įtti at veriš sungiš ķ stašin.

''weekend"
Lųgiš er, at fųroyingar so glašbeintir skuldu taka hetta óvišfųrliga orš til sķn. Eisini er taš marghįttligt, at taš veršur višfariš sum kvennkynsorš (ķ "weekendini" - endi er kallkynsorš į fųroyskum), og at heršingin er į seinna oršliši (enska oršiš hevur heršing į fyrra liši, og sama er at siga um tųkuoršiš ķ donskum). Vit kunnu spyrja, hvķ oršiš ikki varš tżtt til fųroyskt beinan vegin: Vikuendi hevši ikki veriš av leiš - į tżskum eitur taš Wochenende og į svenskum veckoslut. Men vit hava leingi įtt frįlķkt orš, vikuskifti, og hvķ ikki nżta taš oftari. Um vikuskiftiš hóskar betur enn "ķ week'endini'' (viš heršing į end).

Hvųrt av sķnum
"Hann "kemur" av Tvųroyri" (danskt) - heldur: "Hann er av Tvųroyri".
"Ķ upp til 20 įr" - heldur "upp ķ 20 įr".
"Umsóknin veršur gingin į mųti" - skilaleysur setningur. Kundi heldur veriš sagt: "Umsóknin veršur jįttaš".
"Sįttmįlin kann skrivast undir" - heldur: "Sįttmįlin kann verša undirskrivašur".
"Argir leggur grótspurningin fyri landsstżriš". Hetta er fleirtalsnavn, og tķ skal sagnoršiš standa ķ fleirtali: ''Argir leggja&"

"healing" og "heala" - hvķ ikki heiling og heila?
Viš nżggjum fyribrigdum koma nżggj orš, ofta śtlendsk, um fyribrigdini koma śr śtlondum, sum ofta vil vera. Veršur skjótt og vęl atboriš, kann hepnast at finna hóskandi fųroysk orš ķ stašin fyri tey fremmandu.

Nś er fariš at hoyrast um "healing" sagt [hi:ling] og at "heala" [hi:la]. Oršini verša nżtt um grųšing ella leking viš bųn og handa įlegging. Hetta skuldi ikki veriš nakaš nżtt, og tķ skuldu ongar įneyšir veriš at havt nżggj orš um taš. Helst man hetta kortni vera eitthvųrt mótakent, iš er partur ķ nżtrśarrųrslu, sum so mangar og ymisligar eru nś į dųgum. Gomlu vęlkendu oršini eru kanska ikki nóg dularfull, og tķ eru rįšini at taka til śtlendsk, ķ hesum fųri ensk. Enskt tykist vera "heilaga mįliš" nś - fyrr var taš danskt (sbr. eitt nś "gospel").

Men er taš avgjųrt fyri neyšini at hava serstųk orš um henda grųšingarhįtt, er mįl okkara ikki so illa fyri, at taš ikki eigur orš, sum kundu veriš nżtandi, enntį orš, iš eru av somu rót sum tey ensku. Her veršur hugsaš um gamla sagnoršiš at heila, iš merkir at grųša, og samsvarandi navnorš heiling.

Hugburšur
Ķ śtvarpstķšindum 3.11. ljóšaši nakaš soleišis: ""Holdningurin" hjį teimum Grųnu til haršskap&". Hetta er fremmandur fuglur ķ fųroyskum mįli lķtiš verdur at friša. Tó hevur ķ nųkur įr veriš ķ nżtslu millum manna, kanska serliga nęminga ķ summum hęgri skślum, fųroyskt orš ęt1aš at koma ķ stašin fyri hitt ófųroyska "holdningur". Taš er hugburšur. Hitt danska "holdning" merkir ķtųkiliga: 'kropsburšur, hųvušburšur, limaburšur'. Ķ fluttari merking veršur taš nżtt um "innari stųšu", hvussu lyndi ella hugur "ber seg". Tķ kom taš mest sum av sęr sjįlvum, at hetta kundi itiš hugburšur į fųroyskum. Taš varš vęl móttikiš av teimum, iš fingu kunnleika um taš tį. Nś loyvir Oršafar sęr at kunna fleiri viš hetta nżggja orš, sum kortini hevur eini tķggju įr į baki. Samsvarandi enska oršiš er attitude.


Nr. 8, desember 1987, 1. įrg.

įrsgamal
Taš er gott fųroyskt mįl at siga um ein, iš er eitt įr gamal, at hann er įrsgamal. Taš er ikki fųroyskt og mįlsliga av allari leiš at siga "eitt įra gamal". "Smittan hevur gjųrt seg inn į tann eitt įra gamla fiskin'', var taš onkur, iš segši. Sigiš heldur "&tann įrsgamla fiskin''.

einsporašur
Sagt var um ein skśla, at hann var "eittsporašur". Her skal ikki verša rųtt um, hvat hetta merkir, men bert vķst į, at oršiš er skeivt myndaš. Nś hevur tann, iš oršiš gjųrdi, helst hildiš sum so: skślin hevur bert eitt spor, spor er hvųrkikynsorš, og tķskil er hann "eittsporašur".

Tį iš orš veršur soleišis samansett, hevur fyrri lišur stovnsniš sķtt og veršur ikki "bendur" eftir kyninum į seinna liši.

Mašur, iš hevur eitt eyga, er ikki "eittoygdur", men einoygdur. Į sama hįtt er skśli viš einum spori ikki ''eittsporašur'', men einsporašur. Danska oršiš er ensporet.

Kanska įttu vit at funniš annaš orš?

hvķtkįl - ikki "hvķttkįl"
Hetta orš sęst ofta skrivaš "hvķttkįl" į handilsskeltum og ķ blašlżsingum. Her er taš sama at siga sum um lżsingaroršiš einsporašur. Fyrri lišur ķ samansettum orši sum hesum er ikki bendur, men varšveitir stovnin óbroyttan. Stovnurin er hvķt-, og tķskil er oršiš rętt stavsett hvķtkįl. Į sama hįtt: hvķtvķn, reyškįl (ikki ''reyttkįl'', sum kanska eisini hevur veriš at sķggja). Eftir somu reglum eitur taš nżggjįr (eldri nżįr) og ikki "nżttįr".

Skor og skorša eru hvųrt sķtt
Eitthvųrt skuldi hava "tikiš allar "skorarnar" undan grųnlendska landsstżrinum" - soleišis tók onkur til. Her eru tvey orš komin ķ bland: skor, flt. skorar, og skorša, flt. skoršur. - Skor er (avmarkaš) graslendi ķ bjųrgum, eisini kann taš verša nżtt um hųgt hamralendi. Skorša er eitt av teimum trųum, iš sett verša undir bįt til at styšja hann, so at hann dettur ikki. Hetta orš veršur eisini nżtt viš myndmerking um eitthvųrt, iš styšjar ella veitir stušul. Meint mundi vera viš, at skoršurnar vóršu tiknar undan landsstżrinum.

bįtarnir, konurnar
Lųgin yvirskrift. Hetta veršur ikki um konubįtar, men oršini eru vald sum dųmi um vanligt fyribrigdi ķ upplestri: at vera bókstavinum trśgvari, enn hann eigur uppiboriš. Summi hava lyndi til at gloyma, at skriftmįl og talaš mįl eru hvųrt sķtt. Taš er alt gott og vęl at bera mįlljóšini greitt og skilliga fram, men taš er at ansa eftir ikki at gera ov nógv av, tķ tį ljóšar taš fjįkut ella ķ fręgasta lagi smįvandiš.

Her skal verša rųtt nakaš um bókstavasambandiš -rn-, har iš -n- er partur av bundna kennioršinum sum ķ oršunum omanfyri. Ķ hesum sambandi skal -r- ikki hoyrast ķ framburši, tó at taš mįllęrunnar vegna krevst, at taš veršur skrivaš. Taš eru mong hundraš įr sķšan -r- ķ hesum hųpi rann saman viš -n-, so at taš hvarv. Tķ eiga vit at minnast til at leggja -r- burtur og siga [bįtanir], [konunar]. Taš skemmir annars góšan upplestur og song, tį iš tann, iš lesur ella syngur, ger sęr ómak at siga hesi -r-, iš ikki eiga at ljóša.

Hetta er ikki alt um, hvussu vit siga taš, iš er skrivaš -rn(-), men vónandi veršur hųvi til at nema viš taš onkuntķš seinni.

gegl
Ikki eru ųll orš javnverd til stķl. Summi hava hęgri stķlvirši, onnur lęgri, aftur onnur hvųrki, - standa onkustašni mitt ķmillum. Gegl er orš, sum man standa nišarlaga į stķlstiganum hjį flestum. Taš er eitthvųrt óviršiligt, ikki at siga vanviršiligt, viš tķ. "Hann fór ķ gegliš", "hann situr ķ geglinum", veršur helst sagt viš einum veti av meinfżsni. Lķkt er til, at oršiš į einhvųnn hįtt hevur rót ķ hinum enska jail, iš merkir fongsul. Kundi veriš, at fųroyingar, iš hava hoyrt enska oršiš, hava sett taš ķ samband viš einsljóšandi fųroyska oršiš geyl 'róp, skrķggj', sum ķ Sušuroy hevur hin sermerkta formin gegl. Vit vita ikki, men taš kundi veriš ķkomiš soleišis ķ skemti ella viš herming. Onnur leiš er ikki at vķsa į upprunan at fųroyska oršinum, tķ at orš, sum lķkjast tķ, eru ikki til ķ ųšrum noršurlandamįlum.

Ętlanin viš hesum oršum er at vķsa į, at oršiš gegl er ikki altķš hóskandi ķ įlvaraskriving um varšhald, fangahśs ella fongsul, eitt nś um hina vanlukkuligu hending, tį iš mašur brendi seg ķ hel ķ varšhaldinum ķ Havn. Summi blųš hųvdu oršiš ķ stórum yvirskriftum yvir greinum um tilburšin.

hagl
Nś ķ harutķšini man ofta verša tosaš um hųgl. Soleišis eitur oršiš vķša um bęši ķ eintali og fleirtali, men fyrr ivašist eingin ķ, at hųgl var fleirtalssnišiš, og at ķ eintali ęt taš hagl. Jįkup fekk sum kunnugt "eittans hagliš ķ dintilin". Enn eru fólk į lķvi, iš duga at gera mun į hesum oršformum, og hvķ ikki royna at halda hesum muni uppi ķ vandašum mįli? Taš įtti av rųttum at veriš eins lųgiš at sagt "hųgl" ķ eintali og at siga eitt "tųl" ķ stašin fyri tal, eitt "fųr" ķ stašin fyri far. Hųvušsreglan er, at ķ samansettum oršum er fyrri lišur ķ stovnsformi, t.e. viš ongum umljóši. Tķ įtti taš ikki at itiš "hųglbyrsa", men haglbyrsa, sum eisini meir enn so er at hoyra enn.

Rannvį, Gunnvį
Neyšin er ofta tann, at nųvn verša ikki bend, tį iš tey eiga. Men ein neyšin er eisini, at nųvn verša bend, tį iš tey ikki eiga. Ķ einum kvųšuljómum herfyri - og hevši taš veriš einasta feršin! - var heilsan til eina "Rannvu" ķ Sušuroy. Konufólkanųvn, iš enda viš -, eru óbroytt ķ hvųnn- og hvųrjumfalli; hvųrsfalliš, iš sjįldan kemur fyri, er -vįar.

vestan fyri Fųroyar
Óvissan um fall eftir fyrisetingarorš tykist vinda alt meira upp į seg. Fyri stuttum ljóšaši um lįgtrżst "beint vestan fyri Fųroyum" og hįtrżst "noršan fyri Ķslandi". Taš rętta er sum kunnugt vestan fyri Fųroyar og noršan fyri Ķsland.

gott - vęl
"Gott" sum hjįorš - eftir danskari fyrimynd - hevur leingi hótt viš at troka taš upprunaliga fųroyska vęl av, og onkustašni man taš hava eydnast at kalla til fulnar: "Hann livir gott" ķ stašin fyri "Hann livir vęl", sum er hitt beina. Nógv er taš vert, at rętt veršur fariš viš hesum sum ųšrum ķ tekstum, iš eru serstakliga ętlašir bųrnum. Tķ er taš hugstoytt at hoyra sungiš fyri bųrnum "&góša nįtt/sov gott!" (Uppafturtikiš eftir minni). Taš, iš sungiš veršur, man festast betur ķ huganum enn alt annaš.

heinta - henta
Hesi bęši oršini koma ofta ķ bland, t.e. heinta veršur skeivt nżtt ķ stašin fyri henta. "At "heinta" ber" er ikki sjįldsamt at hoyra. Taš rętta er: at henta ber. Heinta (eldri heimta) merkir 'at fara eftir', men henta (eldri henda) 'at taka upp viš hondini'. Mistakiš man vera komiš av tķ, at onkur heldur taš ljóša "fųroyskari" at siga heinta, tķ hente er danskt orš!

smišur - smišja - smķša
Tann, iš ikki er "sjónnęmur", kann viš hvųrt ivast ķ, hvar eitt j, iš ikki hoyrist, eigur at standa. Soleišis sįst herfyri skrivaš "bįtasmišjur", har sum įtti at stašiš bįtasmišur, t.e. 'mašur, iš smķšar bįtar'. Onkur kundi kanska sett "j" ķ sagnoršiš at smķša og gloymt j'iš ķ kvennkynsoršinum smišja, t.e. 'hśs, sum smķšaš veršur ķ'. Ķ fleirtali eitur taš smišjur.

Tann, iš hevur hug at ivast, įtti at hugt oftari ķ oršabókina!

skjóta ķ tįtķš eintali
Stundum sęst skjóta ķ tįtķš eintali skrivaš "skjeyt". Hetta er skeivt. Rętta stavsetingin er skeyt. Ķ 2. og 3. pers. nśtķš krevur framburšurin, at skrivaš veršur skjżtur, men ikki er neyšugt at hava hetta j viš ķ tįtķš, tķ at -e(y) , iš aftanį kemur, er nóg mikiš til at geva sk hin eyškenda [sj]-framburšin.

leika er hvųrkikynsorš
Ķ sķšstuni hava mong dųmini veriš at sķggja og hoyra um leika sum kvennkynsorš, t.d. "ein leika", "leikan"! Hetta er skeivt. Leika hevur altķš veriš hvųrkikynsorš, bent sum eyga, leikaš ķ bundnum sniši ķ hvųr- og hvųnnfalli eintali. Ķ hvųr- og hvųnnfalli fleirtali: leiku(r), bundiš leikuni.

Mįlleti
Mįlletin ger vart viš seg į so mangan hįtt. Ein er at tveita frį sęr fyrsta danska oršiš ella oršafelliš, sum kemur framfyri, ķ onkrum slag av "fųroyskum" hami.

Nųkur nżsęš og -hoyrd dųmi:
- hevur tś "inntrykk" av, at&?
- "fyristilla" sęr
- ''noyast'' viš (da. "nųjes med")
- sum "regul"
- eg eri ikki "greišur yvir", at& (da.: jeg er ikke klar over, at&) - heldur: męr er ikki greitt ella eg eri ikki vķsur ķ, at&
- sjįlv takk! - Ein drongur takkaši einum vaksnum fyri ein beina. Mašurin svaraši "Sjįlv takk!" Hevši hann sagt taš viš eina av kvennkyni, var taš beint. Einum mannfólki įtti hann eyšvitaš at svaraš: "Sjįlvur takk".

"frį&av "
Summi hava fyri at skoyta eitt "av" uppķ eftir fyrisetingarliš viš frį, sum ķ hesum dųmum, iš nżliga eru komin fyri: ''teir bumbašu frį sjónum av", "vinningurin frį ķ gjįr av", "frį ungum įrum av". Hetta "av" er ófųroyskt.

NŻTT ORŠ:
skiftitrolari
Einaferš vit komu į tal viš Sverra Dahl sįla, datt tosiš nišur į hetta nżggja skipaslagiš, iš kallast "kombinerašur" trolari. Taš er trolari, iš lęttliga kann skifta millum veišihęttir. Spurningurin var, hvat vit kundu nevna tķlķkan trolara į fųroyskum. Skiftitrolari! var svariš, įšrenn hįlvtalaš var orš.

Viš hesum loyvir Oršafar sęr at kunna fólk viš hetta frįlķka uppskot, iš vónandi fęr undirtųku.


Nr. 9, februar 1988, 2. įrg.

steyp og frost
Yrkjarar kunnu stundum taka sęr loyvi til at broyta orš eftir besta tykki, so at tey hóska betur ķ ųrindislagiš. Hetta veršur nevnt skaldaloyvi, licentia poetica į latķni. Harviš er ikki sagt, at hesar broytingar eiga at verša toldar ķ vanliga mįli okkara, men taš, iš soleišis veršur sett ķ ųrindi, og sum ofta veršur tikiš til, er argt at smitta av. Janus sigur ķ kendari yrking: "Tųmdir eru steypar allir" - og hvussu ofta hoyrist ikki hetta oršsniš ķ ķtróttatķšindum! Men taš er og veršur ikki beint fyri taš. Steyp er hvųrkikynsorš: eitt steyp, fleiri steyp.

Ķ jólasongi eftir Kristin ķ Geil stendur: "frosturin bķtur". Tó at hetta veršur dśgliga sungiš, munnu fį tó ķ royndum lata frost vera annaš enn taš hvųrkikynsorš, taš altķš hevur veriš. Men onkur mundi stśrsa viš av at sķggja hetta ķ sjónvarpsteksti ķ juli ķ fjųr: "Frostur er komin ķ". Hetta er vónandi ikki annaš enn taš undantakiš, iš prógvar regluna!

fara fyri skeytiš
Sķšsta oršiš ķ hesum oršafelli veršur ofta stavsett viš ongum š'i: fara fyri "skeyti". Taš fęr ikki veriš beint, tķ hjį Svabo finna vit oršafelliš ķ snišinum: ganga fyri skeyt. - Sķšsta oršiš ķ tķ sniši, iš nś veršur mest nżtt, fęr tķ ikki veriš annaš enn bundin formur av oršinum skeyt og ikki eitt óbundiš orš "skeyti". Tķ veršur męlt til at stavseta hetta nógv nżtta oršafelli soleišis, sum ķ yvirskriftini stendur.

Ikki er gott at siga, hvat hetta merkir upprunaliga, men hugsandi hava vit her oršiš skeyt, t.e. band, iš horniš į seglinum er fest viš nišur į stokkin į bįtinum. At fara fyri skeytiš kann tķ frį fyrstu tķš hava merkt: at fara fyri borš, fara śt, har iš skeytiš er fast, og taš er į stokkinum į bįtinum.

fjórši - ikki "fjóršur"
Ķ einum blaš stóš hetta undir mynd: "T. er "fjóršur" frį vinstru fremst į myndini". Hetta er ikki fyrstu ferš, at tķlķkt kemur fyri, og Oršafar hevur vķst į hesa villu fyrr (Oršafar 5, bls. 2). Hetta skuldi veriš so einfalt sum nakaš: Raštųl, frį 3. og uppeftir, eru altķš veikt bend. Tķ eitur taš fjórši og kann ikki eita annaš. Onkur hevur hug at gremja seg um, at fųroysk mįllęra er so torfųr og flųkt, men ķ hesum fųri tykist tann, iš myndartekstin hevur skrivaš, at royna at flųkja taš, iš greitt er frammanundan. Minnist til: triši (trišja), fjórši, fimti, sętti o.s.fr. eru altķš veikt bend.

einar tuflur
Ķ starvsmannasįttmįlanum 1985 stendur ķ 28. grein: "Arbeišsgevarin letur starvsfólkunum 1 par av tuflum um įriš". Hetta sigst styttri og greišari einar tuflur, og taš er betri fųroyskt - hitt er hermt eftir śtlendskum.

Onnur dųmi um lutir ella persónar, iš hoyra saman tveir og tveir: einir skógvar, einir sokkar, einir vųttir, einar hosur, einar buksur, eini leggųld, eini hjśn. Óneyšugt er, og helst eisini vįnaligt fųroyskt mįl, at hava oršiš par uppiķ her.

Men eisini kann verša tikiš soleišis til um stųrri heild enn par, t.d. eini kort, t.e. ųll kortini ķ einum kortspęli. Einaferš spurdi onkur mįlnevndina, um betri orš enn "topplyklasett". Viš kortunum ķ huga varš uppskotiš: einir topplyklar - teir eru vķst millum 90 og 100 ķ tali!

Taš, sum į donskum eitur "et sęt tųj", nevna vit eini klęši(r) . Geviš eisini gętur: Į hśsunum eru einar dyr.

Ķ stašin fyri "tvey/trż pųr av einumhvųrjum" siga vit tvinnir/trinnir o.s.fr. Tvinnir/trinnir vųttir, tvinnar/trinnar hosur, tvinni/trinni leggųld. Veršur tališ stųrri, mugu vit siga pųr av: fżra, fimm o.s.fr. pųr av skóm. Į bilinum eru tvinnar/trinnar dyr, men: fżra/fimm dyr.

fara og farast
Stundum hoyrist oršiš farast nżtt, har iš fara er hitt rętta.

At fara merkir (umframt mangt annaš) at 'brotna, ganga fyri' o.tķl., men farast merkir 'tżnast, glatast, ganga til grundar, ganga burtur' o.s.fr. Taš, iš fer, gerst kanska aftur, men taš, iš ferst, fęst ikki aftur. Tķ er ikki skil ķ at siga: "Bilurin "fórst" illa", sum var at hoyra nś ein dagin, men heldur įtti at veriš sagt: "Bilurin fór illa."

naggatódn
Nógv av oršafari okkara er myndamįl. Stundum eru myndirnar eyšskildar, men ofta eru tęr tiknar śr lķvshįttum, iš langt sķšan eru farnir ķ sųguna, og tķ kenna vit ikki altķš tann veruleika, sum tęr eru runnar śr. Tį er vandi fyri, at brongl kemur ķ, og vit fara skeiv av oršafellunum.

Ofta veršur talaš og skrivaš um at "koma burtur śr naggatódnini, vit eru komin ķ". Hetta er skeivt tiltikiš. Tį iš tey tųvdu, og plaggiš vildi ikki tódna, sųgdu tey, at naggatódn var komin ķ, og taš galt um at fįa naggatódnina śr aftur. Tey royndu at lesa naggatódnina śr viš at kvųša tóvaraversiš, tey kallašu: "Tųv hart, knśska fast" o.s.fr. (sķ H. M. Eidesgaard: Hitt ęvinliga gonguverkiš, bls. 71). Oršatiltakiš er tķ eitt nś naggatódn kom ķ; vit mega royna at fįa naggatódnina śr aftur (ikki "koma burtur śr naggatódnini").

ķ senn - ikki "at gangin"
Onkur skuldi leggja lurtarum lag į at ringja og segši m.a.: "Snara eitt tal "at gangin"!" Óneyšugt er at taka soleišis til orša, tį iš vit hava frįlķk fųroysk orš, og var rętt voršiš, komu tey fyrr į tunguna enn tķlķkt fremmant strandvarp. Her skuldi heldur veriš sagt ķ senn. Eisini ber til at siga um feršina, men taš er sjįldsamt og eisini stašbundiš, ikki kent um alt landiš sum hitt fyrra.

Sjįlvljóš framman fyri hjįljóš
Kemur bert eitt hjįljóš ella einki aftan į sjįlvljóš, er taš langt ķ framburši: Soleišis eru t.d. i ķ oršinum bit og o ķ oršinum so long sjįlvljóš. Koma tvey hjįljóš ella fleiri aftan į sjįlvljóš, hevur taš stuttan framburš: Soleišis er t.d. a ķ oršunum band og handski stutt ljóš. Eftir somu reglu eiga o ķ landsnavninum Jordan og a ķ lżsingaroršinum amerikanskur at vera stutt ķ natśrligari fųroyskari talu, sum t.d. ķ oršum sum bordi og franskur. Men fleiri hava tann óvana at tenja hesi sjįlvljóš og siga [Joordan] og [amerikaanskur]. Hetta man vera smittaš av donskum framburši, men taš eigur onga grund ķ fųroyskum.

Men summi hjįljóšasambond stytta ikki sjįlvljóšiš frammanfyri. Her nevna vit eitt teirra: tr. Sagnoršiš glitra veršur sagt viš longum i [gliitra], og ikki [glitra], sum summir upplesarar hava fyri. Men er sjįlvljóšiš stutt, eru rįšini at skriva -ttr aftanį, t.d. styttri og veittra (og ikki "stytri" og "veitra", sum ofta sęst ķ blųšum og į sjónvarpsskķggjanum).

Undantak er sušuroyarmįl; har er sjįlvljóš framman fyri tr stutt, t.d. vetrar, sagt [vedrar] og Katrin, sagt [kadrin].

"Oršblendingar"
Av misgįum, ella kanska eisini fįkunnu, kemur taš stundum fyri, at nżggj "orš" gjųrd śr pųrtum av ųšrum oršum, stinga seg upp. Taš var ikki sųrt, at tś hevši hug at hvųkka viš, tį iš hetta hoyrdist ķ eini sending: "taš er ikki nakaš, vit kunnu "śtrika"". Helst mundi lesarin vera mismęltur, men lųtu seinni var sama "orš" aftur at hoyra. Hetta er eyškendur "oršblendingur". Fyrri partur man vera fingin framman av oršinum śtinna ella śtrętta og seinni partur aftan av oršinum avrika. Vit noyšast javnan at gera nżggj orš, har iš eingi eru fyri, men ongar įneyšir skuldu veriš at gjųrt orš, tį iš nóg góš orš eru til. Ivaleyst man hetta hava veriš mistak hjį hųvundinum, men taš įtti so ikki at sloppiš ķgjųgnum mįlsliga eftirlit teirra, iš skipa fyri sendingunum.

lżsa eftir - ikki "eftirlżsa"
Hetta sagnorš er ikki fast samansett ķ fųroyskum sum ķ donskum. Tķ er hesin setningur, iš hoyrdist herfyri, ófųroyskur: "Lųgreglan ķ Havn "eftirlżsir" ein bil". Rętt er at siga: "Lųgreglan lżsir eftir einum bili". Tó ber til at siga: "Bilurin er eftirlżstur" (samanberiš t.d. hann kom inn, hann er innkomin). Og eyšvitaš er navnoršiš eftirlżsing. Men sigiš og skriviš ongantķš "eftirlżsa", men lżsa eftir.

Heiti į filmum
Taš sżnist at vera reglan, tį iš kykmyndahallir lżsa viš sżningum, at heitini į kykmyndunum eru į donskum, tó at tęr eru gjųrdar ķ ųšrum londum og tķ helst ikki bera donsk nųvn. Taš er sjįlvandi, at danir tżša filmstitlar į sķtt mįl, og soleišis gera allar tjóšir. Hvķ skuldu vit so ikki eisini gjųrt taš sama? Herfyri ljóšaši, at filmarnir "Abernes nat" og "Dagen derpå" vóršu sżndir ķ Leikhśs bio. Marghįttligt. Helst ein leivd av gomlu hįviršingini fyri donskum.

Keldur tutla&
Lat fara, at tķšindaheimildir javnan verša nevndar "keldur", taš er mynd, iš er at skilja; men altķš at liggja į sama orši er ikki góšur stķlsišur. Tį iš vit so frętta, at "oljukeldur" ķ Bahrein siga...", ja tį ber myndin į brį at vera keipumynd!

Navnoršasjśka
Soleišis rópa noršmenn tann óvana at gera ov nógv av at nżta navnorš, har iš sagnorš hųvdu gjųrt stķlin kimiligari.

Nųkur dųmi śr śtvarpstķšindum 10. november ķ fjųr:
"Upplatingin av skrivstovuni ķ Oslo&"
"Gro Harlem Brundtland kallaši stovnanina av EF-sendistovuni ķ Oslo&"
"Ętlanir um eina afturtųku av hermonnunum&"
"&teir hava ikki atfinningar ķmóti [at!] valdegnum".

Ķ hesum navnoršum fjalast sagnoršini: lata upp, stovna, taka aftur, finnast at.

Mundu ikki setningarnir her omanfyri ligiš lęttari į tungu, um samsvarandi sagnorš komu ķ navnorša staš? Eitt nś: "&teir hava einki at finnast at valdegnum".

leggųld
Ķ bręvi til barnaśtvarpiš varš skrivaš um "beinvarmarar", og taš varš eisini lisiš upp uttan višmerkingar. Gomul skilakona segši okkum einaferš, at tį iš smįgentur nevndu hesi plųgg soleišis, segši hon teimum, at rętta fųroyska navniš er leggųld (leggald ķ eintali). Oršafar nżtir hųviš til at gera fólki, og tį helst fimleikarum, vart viš hetta oršiš viš teirri vón, at taš kemur ķ stašin fyri taš óhóskandi śtendska heitiš.

ljómflųga/flųga
Tį iš hetta nżggja plįtuslagiš, sum eitur compact disc į enskum, var nżkomiš, sóknašist tķšindamašur eftir fųroyskum heiti į tķ. Uppskot mįlstovnsins var ljómflųga, ella stuttformurin flųga ķ vanligari talu. Oršiš hoyrdist og sįst av og į ķ fyrstuni, men tykist nś vera burturafturgloymt. Oršafar loyvir sęr her at minna aftur į taš.


Nr. 10, mars 1988, 2. įrg.

STŲŠI
Seinastu įrini hevur tann ósišur tikiš seg upp at nżta oršiš stųši fyri hitt śtlendska "niveau". Talaš veršur um "hųgt" og "lįgt stųši", eitt nś tį iš fiskiveišisįttmįlar eru til višgeršar, og eitt yndisorš hjį mongum er "tęnastustųši", tį iš fķnt skal vera.

Oršiš stųši merkir ķ livandi fųroyskum mįli 'grundarlag', t.d. um steinseting at seta hoyggj į, hoygaršsstųši. Tķ er eitt nś stųšisśtbśgving góš tżšing av danska oršinum 'basisuddannelse'. Onnur merking er 'nišasti partur į sįtu'. Av hesum, iš her er nevnt, sęst, at taš er illa valt at nżta stųši fyri "niveau". "Niveau" kunnu vera ójųvn til hęddar, og tį fellur taš vęl betur at nżta oršiš stig at tżša hetta orš viš; hugsaš veršur um stigini į stiganum. Soleišis kundu vit eitt nś sagt, at tęnastustigiš var hųgt ella lįgt, ella bert: tęnastan var góš ella vįnalig.

Hvussu vit orša hetta ella ikki, "stųši" fęr ikki veriš rętta oršiš, og męlt veršur tķšindafólki til at tiga taš burtur! Kanska onnur so fylgja eftir, sum frį lķšur.

BŻLINGSHŚS O.A.
Ikki veršur altķš nóg vęl gįaš eftir, um fyrri lišur ķ samansettum oršum stendur ķ rųttum tali. Tķ er vert, tį iš nżggj orš verša myndaš, at hugsa seg gjųlla um og vita eftir, um fyrri lišur eigur at vera ķ eintali ella fleirtali. Fęr skeivur formur friš at festast, kemst illa aftur um aftur, tį iš ein tķš er farin. Her er nóg mikiš at nevna Sjómansheimiš og Sjómansskślan. Hesir stovnar eru fyri sjómenn, og tķ hevši veriš beinari at havt fyrra liš ķ fleirtali: Sjómannaheimiš og Sjómannaskślin. Her hevur danska fyrimyndin "sųmandshjem" og "sųmandsskole" gingiš fram um fųroyska mįlkenslu. Men hjį teimum, sum stovnašu Fųroya fiskimannafelag, var mįlkenslan ķ betri standi. Navniš Kvinnufelagssamskipanin er heldur ikki ķ lagi mįlsliga. Hetta er samskipan av fleiri kvinnufelųgum, og tķ įtti navniš av rųttum veriš Kvinnufelagasamskipanin. Man taš vera ov seint at broyta?

Nś er hųvušsstašur okkara farin at gera samkomu- og felagshśs ķ nżggju bżlingunum, og verša tey javnan nevnd "bżlingahśs". Nś er tķlķkt hśs hvųrt ķ sķnum bżlingi - og tķ kann ikki vera beint at hava fyrra oršlišin ķ fleirtali. Rętti formurin mį vera bżlingshśs, eisini tį iš fleiri verša umrųdd, tķ hvųrt hśsiš stendur ķ sķnum bżlingi. Gott hevši veriš at fingiš hetta ķ ręttlag, įšrenn skeivi formurin fęr fótin fyri seg. Okkurt blaš nżtir longu rętta formin bżlingshśs. Vónandi taka fleiri eftir.

Eitt blaš skrivaši um "rķkisumbošsmannastarviš". Spurt kundi veriš, hvussu mangir rķkisumbošsmenn skuldu setast ķ starv, tķ her er fyrri lišur ķ oršinum ķ fleirtali!

Og hvat skulu vit halda um felagiš, iš lżsti viš "ręstkjųtaveitslu". Higartil hevur kjųt altķš veriš eintalsorš, men ķ "oršinum" omanfyri stendur taš ķ fleirtali!

SKĶRA
Vanlig stavivilla er at fara skeivur av ķ og ż. Summi blųš hava tann óvana at skriva "skżra", tį iš tey meina viš skķra, t.e. 'kalla, eyknevna'. Skżra er sjįldsamt orš, og taš merkir 'lżsa, greiša frį'. Skķra merkir upprunaliga 'reinsa' og sķšan 'doypa, geva navn', og ašra merking hevur Svabo ikki fyri tveimum ųldum sķšan, men sķšan tį er taš "sokkiš nišur" til at merkja 'kalla, eyknevna' - tó er gamla merkingin 'doypa' ikki heilt burturgloymd enn. Samsvarandi navnorš er skķrn 'dópur'.

SAMDŲGUR - IKKI "DŲGN"
Hetta er rętta fųroyska heitiš į tķšarskeišinum, sum er dagur og nįtt, 24 tķmar. Ófųroyska oršiš "dųgn" hevur kortini enn djśpar rųtur hjį mongum. Vęntandi gera fjųlmišlarnir sķtt til at lķvga fųroyska oršiš samdųgur. Men geviš gętur: Taš eitur ikki "samdųgurt", sum stóš ķ blaši herfyri.

SENDARI
Įminning til teirra, iš lesa upp brųv: Į fųroyskum eitur tann, iš sendir bręviš, ikki "avsendari", men sendari.

FYRI BORŠ
Fųroyingar siga fyri borš og ikki "yvir borš". Her er taš danska "over bord", iš spųkir.

SVIŠUSOŠ
Ofta sęst ķ skrift oršafelliš "verša viš svišiš soš", men hetta er ķ royndum misfataš. Og hugsa vit okkum um, munnu vit halda taš vera heldur enn ikki lųgiš, at soš kann vera svišiš! Upprunaliga - og rętta - snišiš av hesum oršafelli er heldur: "verša viš svišusoš". Svišusoš er soš, sum seyšarhųvd er kókaš ķ. Taš man vera svangligt hjį honum, iš kemur ov seint til dųgurša, tį iš seyšarhųvdini eru etin, einki er eftir uttan sošiš, svišusošiš, og tķ er lķtil dygd ķ. Ķ gomlum norrųnum var oršiš sviš (hvk), iš merkti 'svišin seyšarhųvd (og fųtur)', men til var eisini taš sjįldsamara oršiš sviša viš somu merking, og taš fęr vęl veriš fyrri lišur ķ orši okkara svišusoš.

Merkisvert er, at Nicolai Mohr hevur rętta fatan av orši og oršafelli ķ oršabókarhandriti sķnum, iš hann skrivaši fyri um 200 įrum sķšan. Greinin ljóšar:

"Sviļso [t.e. svišusoš] s.n. Sod, hvori svedne Lamme Hoveder ere kogte, jus, in quo capita agnina prius adusta coquuntur. Isl. svidasod [t.e. svišasoš]. Han verur vi Sviļsoļ [t.e. hann veršur viš svišusošiš], han faaer den ringeste Deel, vilissimum sortitur."

Teir vóru stķvir ķ latķninum, teir gomlu lęrdómsmenninir!

EIN SKORTLITT KŚGV&
Tį iš trż og fleiri hjįljóš koma saman, hvųrvur ofta eitt teirra ķ framburši, tó at taš er merkt ķ skrift. Ķ oršinum skortlittur hoyrist t ikki, framburšurin er [skorlittur], men ķ vanligastu upptųkuni av vęlkenda songinum er t latiš ljóša. Taš er spell, tķ at taš skapar fyridųmi. Ein bati hevši taš veriš, um tey, sum stķla fyri sendingum, sųgdu oršiš, sum taš eigur.

Somuleišis hvųrvur t ķ fyrra liši ķ svartkjaftur og svartkalvi.

HĮLKA
Hetta er gott og vęl skiljandi orš. Tķ skuldi veriš óneyšugt at komiš viš so ófųroyskum orši sum "glattfųri", sum stóš at lesa ķ eini blašlżsing ķ vetur.

SKJAL
er snųgt og višfųrligt orš og man vera ųllum kunnugt. Taš var tķ ilt at fata, at taš var neyšugt at nżta oršiš "dokument" minst fimm feršir ķ eini tķšindasending herfyri og, lįtast sum oršiš skjal ikki var til ķ mįlinum.

UPPLŻSING
Hetta er tann formur, iš langt sķšan er valdur hesum orši ķ vandašum mįli. Taš er kvennkynsorš, upplżsingar ķ fleirtali. Hetta er eisini sjįlvsagdur formur, tķ frammanundan var til oršiš lżsing, navnorš av sagnoršinum lżsa. Męlt veršur frį at nżta kallkynsformarnar "upplżsingur" og "upplżsningur", sum tķšum eru at hoyra og sķggja.

NŻTT ORŠ: TVĶKILJA
Nś er skip av tķ slag, iš į śtlendskum nevnist "katamaran", fariš at sigla feskan laks śr Fųroyum sušur į meginlandiš. Hetta kallar į tann góša gamla hugin at finna hóskandi fųroyskt heiti at seta ķ stašin fyri taš fremmanda, iš ikki fellur vęl į fųroyskari tungu viš sķnum longu ófųroysku a'um og heršing į 4. stavilsi. At krųkja eitt -ur upp ķ endan er ikki stórt mętari enn nżggj bót į gamalt klęši.

Taš sum eyškennir tķlķkt skip er, at taš hevur tveir skrokkar og tķ eisini tveir kjųlir. Av hesum kemur mest sum av sęr sjįlvum oršiš tvķkilja, t.e. far viš tveimum kjųlum. Kvennkynsorš er, veikt bent eins og t.d. tilja. Oršafar skjżtur upp, at vit hereftir nevna "katamaran" tvķkilju.

NŻGGJ ORŠ UM VIŠKVĘM HUGTŲK
Nś iš so nógv veršur talaš og skrivaš um hesa herviligu sótt eyškvęmi (beinrakiš orš, iš hegnismašurin Hanus Debes Joensen hevur gjųrt), eru orš sum "homoseksuellur", "homoseksualitet", "biseksuellur" og "biseksualitet" ķ heilum į lofti. Saknur er ķ góšum fųroyskum oršum fyri hesum fyribrigdum, og viš vaksandi tollyndi hesum višvķkjandi munnu flest vera į einum mįli um, at kynvilla, kynvilstur og kynvillingur valla eru hóskandi longur, tķ tey tykjast ov dųmandi.

Oršafar vįgar sęr at seta fram uppskot um nųkur orš, viš teirri vón, at tikiš veršur ķmóti teimum viš fatan og vęlvild.

Kjarnaoršiš er kyn, id kemur ķ stašin fyri "sex" ķ śtlendsku oršunum. Viš eftirfestinum -d fęst kvennkynsoršiš kynd, iš skal merkja "seksualitet". Lżsingaroršiš -kyndur skal merkja "-seksuel". Viš forlišinum sam- 'homo-', tvķ- 'bi-' kunnu vit evna til hesi orš:

samkynd

da.

homoseksualitet

samkyndur

-

homoseksuel

tvķkynd

-

biseksualitet

tvķkynd

-

biseksualitet

Samkyndur persónur hevur hug į sama kyni, tvķkyndur į šum kynjum.


Nr. 11, aprķl 1988, 2. įrg.

SAMKYNDUR
Ķ seinasta Oršafari vóru uppskot um fųroysk orš ķ stašin fyri fremmandaoršini 'homoseksuel' og 'biseksuel'. Oršini vóru samkyndur og tvķkyndur. Fyrra oršiš hevur fingiš undirtųku hjį nųkrum fįum, men tķverri ķ skeivum sniši: "samkynjašur". Taš var viš vilja, at nevndin ikki lęt seinna liš į oršinum hava henda form, tó at hann var til umrųšu. Ķmóti honum talar, at hann longu hevur veriš nżttur viš merkingini 'viš kyni', t.d. ķ plantufrųšini: tvķkynjašur 'viš tveimum kynjum', bęši kallkyns og kvennkyns ķ senn. Summar plantur eru tvķkynjašar. "Samkynjašur" kundi tķ merkt 'av sama kyni', t.d. "hann er samkynjašur viš hann", t.e. 'av sama kyni sum hann', oršaš į lķkan hįtt sum t.d. "hann er javngamal viš hann". Eisini kann taš merkja 'av slag', t.d. illkynjašur 'av ringum slag'. Tķlķkar hugsanir gjųrdu, at nevndin heldur valdi oršsnišiš samkyndur sum tżšing av 'homoseksuel'.

Eitt trišja orš, iš hoyrir upp ķ henda oršabólk, kom ikki viš ķ seinasta Oršafari. Taš var hinskyndur fyri 'heteroseksuel', t.e. sum hevur hug į hinum kyninum. Fyrri lišur ķ fremmandaoršinum er grikskt héteros, iš merkir 'annar'; 'hin'.

Ķ lesarabręvi ķ Dimmalętting summarmįladag veršur mįlnevndini kastaš fyri, at hon góškennir kynvillu viš at skjóta upp hesi orš. Til tess hevur nevndin hvųrki vald ella heimild. Hon hevur heldur viljaš roynt at finna fųroysk orš, iš eru eins uttanveltaš og fremmandu oršini, iš vanlig eru ķ skrift og talu. Og ķ royndum eru tey einki uttan tżšing av teimum liš fyri liš. Okkara mįl mį eisini vera soleišis voršiš, at vit kunnu tala og skriva sakliga um lutirnar uttan at blanda kenslur og fordómar uppķ.

SMYRIL - KYNDIL
Torfųrt tykist at fįa summi at skilja, at nųvn verša bend sum onnur orš ķ mįlinum. Skipsnavniš Smyril hevur leingi veriš fyri teirri ringu višferš, at taš ķšuliga er óbent ķ hvųrjumfalli. Taš var vónandi av misgįum ella var taš prentvilla, at Strandfaraskip Landsins herfyri lżstu viš stórum stųvum: "Viš Smyril til Schrabster". Taš skal eyšvitaš vera viš Smyrli, sum eisini tey flestu munnu siga.

Sama navn hevur eisini tķšum skeivt sniš ķ hvųrsfalli ķ samansettum oršum. "Smyrlamįliš" varš taš kallaš, tį iš kjak var um keypiš į sinni. Hetta er hvųrsfall ķ fleirtali, men skipiš var eittans, og įtti taš tķ at itiš Smyrilsmįliš.

Į sama hįtt verša limir ķ ķtróttafelagnum Kyndli ofta nevndir "Kyndlamenn", sum vóru fleiri kyndlar. Taš rętta er eftir somu reglu sum her omanfyri: Kyndilsmenn.

TĶGGJUMANNAFARARÓŠUR
Soleišis mį taš eita, viš fyrra oršliši ķ hvųrsfalli flt., tķ at tķggjumannafųrini eru fleiri, iš rógva. "Tiggjumannafarsróšur", iš veršur vanliga sagt, er hųpisleyst orš.

FLOGHAVNARSKRIVSTOVA
Floghavn er sterkt bent kvennkynsorš. Tķ fęr taš ikki itiš "floghavnsskrivstova", sum sagt var ķ eini tķšindasending. Taš rętta er floghavnarskrivstova.

SKYLDSKAPARORŠINI
bróšir, systir, móšir (og mostir, fastir) bendast sum flestum vónandi kunnugt soleišis ķ eintali:

hvrf

bróšir

systir

móšir

hvnf

bróšur

systur

móšur

hvmf

bróšur

systur

móšur

hvsf

bróšur

systur

móšur

Taš, sum hjį mongum veldur iva og óvissu er hvmf av bróšir. Ķ stašin fyri rętta formin bróšur sęst og hoyrist ikki sjįldan "bróšuri". Taš skal vera: "&av hvķtingsbróšur" sambęrt bendingarmynstrinum omanfyri. Geviš eisini gętur eftir, at hvųrsfalsformurin er bróšur og ikki "bróšurs", sum stundum kemur fyri.

NĮTT og HOND ķ hvųrjumfalli flt.
Hesi orš sum so mong onnur viš somu bending fįa ofta, bęši ķ talašum og skrivašum mįli, óregluligan form ķ hvųrjumfalli flt.

Ķ lżsingariti frį einum skipafelag stóš "nętrum" fyri nįttum, iš er taš regluliga, og ķ eini tķšindasending ljóšaši um gķslar, sum stóšu viš bundnum "hendrum" - hondum įtti at veriš sagt.

Hesi orš bendast soleišis ķ fleirtali:

hvrf

nętur

hendur

hvnf

nętur

hendur

hvmf

nįttum

hondum

hvsf

nįtta

handa

Taš er ivaleyst įvirkan frį hvrf og hvnf, sum er atvoldin ķ hesum óregluligu snišum. Ķ vandašum mįli įttu vit at fękkaš so nógv um tey, sum til ber. Helst įttu tey ikki at komiš fyri ķ śtvarpsmįli, sum eigur at vera ųllum fólkinum til fyrimyndar.

LIBANSKUR, JORDANSKUR o.s.fr.
Lżsingarorš avleidd av landanųvnum eiga helst ikki at vķkja ov nógv frį hesum nųvnum ķ framburši og heršing. Londini eita Jordan (viš stuttum opnum o) og Libanon, men kortini hoyra vit sagt ķ tķšindum [jo:r'da:nskur] og [li'ba:nskur] (: aftan į sjįlvljóš merkir longd og ' framman fyri stavilsi merkir heršing). Sjįlvsagt er at siga hesi orš viš heršing į fyrsta stavilsi sum ķ rųttum fųroyskum oršum ['li:banskur] og ['jordanskur]. Hetta geldur eisini fyri onnur orš sum japanskur, iranskur, irakskur o.fl.

"PAKKAR"
Móti er ķ oršum eins vęl og ķ klędnabśna, hįrseting, bilum og ųšrum. Sovoršin mótaorš eru tķbetur eins skjót eftir seg og annar móti, men mannargilig eru tey, mešan tey herja sum haršast.

Nś eina tķš kemur alt ķ pųkkum, sum hitt almenna letur frį sęr, og tķšindafólki dįmar vęl hetta pakkatosiš. Talaš veršur um "skipapakkar", "skślapakkar", "sjśkrahśspakkar" og helst fleiri viš. Hetta mįlbrśk er komiš uttaneftir, śr donskum, hagar taš man vera komiš śr enskum ("package"). Taš veršur ikki umrųtt her, tķ at Oršafar veit nakaš betri at seta ķ stašin, men bert til at gera vart viš fyribrigdiš viš teirri vón, at hugsaš veršur um at orša hetta ųšrvķsi.

MARKNAŠUR
Tį iš vit nś eiga hetta frįlķka orš, hvķ so halda fram at tala um "marked". Gott "marked" fyri sķlum, segši ein alari herfyri. Men taš er einki eindųmi. Og ein av śtflutnigsfyritųkum okkara hevur stovnaš "marketingdeild". Her er marknašardeild eyšvitaš rętta oršiš - ella vit kunnu samtykkja, at so er. Hitt oršiš hóskar als ikki sum navn į deild į fųroyskum stovni.

UM KOSTNAŠ
Hjį mongum er brellilysturin betri, enn gott er, eftir fremmandum oršafellum, sum ofta lķtil og eingin fynd er ķ, og aloftast vilja tey troka okkara egnu av, so at tey fara ķ gloymsku.

Eitt, sum hevur veriš ķ heilum at hoyra, tį iš talaš hevur veriš um, at eitthvųrt er vęl dżrt, er at "taš kostar taš hvķta śt av(!) eygunum".

Soleišis tók ein tingmašur til orša nś ein dagin. Hetta er ęttaš beint śr donskum, men ógreitt er, hvussu taš av fyrstan tķš er ķkomiš har. Gamalt er taš vist ikki. Spurningurin er, um menn halda seg vera hepnar ķ oršum, tį iš teir hava tķlķkt fyri munni. Beri teir hetta saman viš hesi bęši fųroysku oršafellini um kostnaš: "Taš kostar gull og ikki grót" og "taš kostar ikki stein og allan heim". Hesum er tó meiri mįlmur ķ enn teimum innslųddu, iš nś breiša seg sum lok ķ veltu.

M.A., M.O.
Hetta eru styttingar av oršasambondunum millum annaš, millum ašrar og millum onnur. Millum er ķ hesum fųri fyriseting, iš stżrir hvųnnfalli, og taš broytist ikki, hvat so kemur undan hesi fyriseting. Men kortini hava summi tikiš upp tann ósiš at lata fyrisetingar, sum stżra hvųrjumfalli, "taka av" fyrisetingini millum og broyta stżringina til ųšrum. Tey kunnu siga eitt nś: "Hann hevur veriš viš millum "ųšrum" norskum skipum". Hetta ber ikki til. Her skal verša sagt millum onnur. - "&frį millum "ųšrum" skipafelųgum&" segši onkur fyri stuttum. Helst er taš óheppiš at lata setningin vera so voršnan, at fyriseting stendur framman fyri hetta oršasamband, t.d. hann hevur m.a. veriš viš norskum skipum!

AT HALDA VIŠ
"Pro-iranskir" sigast teir nś at vera, iš halda viš Iran. Er hetta ikki óneyšug lifran fyri tķ fremmanda? Mundi nakar siga um teir, sum hildu viš Tżsklandi ķ sķšsta heimsstrķši, at teir vóru "pro-tżskir", ella um ašrar, at teir vóru "pro-enskir". Nei, taš varš einfalt sagt, at teir hildu viš Tżsklandi/Bretlandi, ella at teir vóru ķ parti viš hesum londum.

Royniš at gera minni av hesum oršum, iš byrja viš "pro-". Og taš sama er at siga um "anti-", sum veršur alt ov nógv nżtt ķ tķšindasendingum, t.d. "anti-apartheid".

HUSSAIN KONGUR
Ķ fųroyskum koma titlar og starvsheiti vanliga aftan į navniš. Tķ mundi taš skurra ķ oyrunum į mongum at frętta, at "kong(!) Hussein" hevši gjųrt okkurt tķšindavert. Mundi taš ikki ljóšaš rangvųrgt, um onkur fór at kvųša eitt nś "Kong Ólavur herjar hann mót trųllum."

"LĘTTA" > FARA Į FLOG
Ofta er at hoyra, at flogfųr "lętta". Hetta er ófųroyskt, einki annaš enn danska oršiš lette. Į fųroyskum eitur taš at fara į flog.

"Ķ FAMILJU VIŠ" > SKYLDUR VIŠ
Hvķ siga "teir eru ķ familju viš kongin", tį iš vit nógv snųggari og vakrari kunnu siga "teir eru skyldir viš kongin"?

RENNA ella KOYRA AV LANDINUM
Taš tykist vera fast mįl hjį fjųlmišlum okkara, at tey, sum eru dųmd ķ śtegd, verša rend av landinum. Hetta ljóšar nóg so haršrent. Kundi ikki onkuntķš upp ķ millum veriš skift viš at siga at koyra ella vķsa av landinum. Taš er ein vissur munur į at renna ein śt og at koyra ein śt. Hitt fyrra ljóšar nįšileysari. Gera vit ov nógv av at nżta tey sterku oršini, missa tey so lķšandi mįtt sķn og vikna burtur.

LŻSINGUR - IKKI HEYKUR!
Av og į hoyrist um eitt fiskaslag, iš nevnist "heykur". Hetta ljóšar lųgiš, ikki minst tķ taš eisini er navn į vęlkendum rovfugli. Men Fiskirannsóknarstovan upplżsir, at hetta er hįlvsodnaš endurgįva av enska fiskanavninum hake. Hesin fiskur hevur longu fųroyskt navn, so eingin umbering er fyri at nżta hetta villandi hįlvenska navniš. Fųroyska navniš er lżsingur. Tķ kemur taš av sęr sjįlvum, at silver hake veršur nevndur silvurlżsingur.


Nr. 12, juni 1988, 2. įrg.

OVVANDIN UPPLESTUR
Ķ 8. Oršafari varš undir yvirskriftini "bįtarnir, konurnar" boriš viš hetta at bera fram hvųnn bókstav ķ skrivaša oršinum. Stavseting okkara er bygd į sųguliga grund. Taš hevur viš sęr, at ikki hvųr stavur ķ skrift eigur at ljóša ķ framburši.

Ųll munnu vita, at oy ķ navninum į landi okkara veršur sagt sum [j]: Fųroyar [fųrjar], men vónandi eru tey fį, iš fįa seg at siga lżsingaroršiš fųroyskur sum [fų:roiskur] ķ stašin fyri [fų:riskur], iš er taš rętta (: merkir ljóšlongd). Ķ nųvnunum Nólsoyarstova og Nólsoyar-Pįll skal -oy- ikki ljóša sum [oi] men sum [ij], og r'iš hoyrist ikki, tķ at hjįljóš koma aftanį. Fyrri partur ķ hesum nųvnum ljóšar tķ [nolsija-] og ikki [nolsoiar-], sum mangur hevur lyndi til at siga ķ "ovvandnum" upplestri.

Ofta hoyrist, at taš, sum er skrivaš ķ Sušuroy, veršur sagt [suwuroi]. Hetta hevur onga rót ķ natśrligum talašum mįli. Hetta eigur at verša sagt ķ [su:ri], og til Sušuroyar [su:rijar]. Sušuroyingar sjįlvir siga ķ Sušuroynni.

Ķ fleiri oyggjarnųvnum viknar -oy til [-i], t.d. Fugloy [fugli], Skśvoy [skśvi] ella Skśgvoy [skigvi]. Taš er als ikki rįšiligt at skriva "ķ Fugli", "ķ Skśgvi" og "ķ Sušri".

Lżsingaroršiš bretskur skriva vit viš t, tķ taš hevur samband viš tjóšarheitiš breti og landsnavniš Bretland, men av tķ at tvey hjįljóš koma aftanį, hvųrvur t ķ framburšinum, og vit siga tķ [breskur]. Hetta t eru taš mong, iš hava hug at overva tunguoddin viš at royna at siga.

HERŠING
Ein meginregla er, at heršing ella tyngd liggur į fyrsta (fyrra) stavilsi ķ fųroyskum oršum. Okkurt undantakiš er, eitt nś summi orš, iš byrja viš for-, t.d. for'heršingur (' merkir, at heršing er į stavilsinum, iš aftanį kemur), men hetta forskoyti er av fremmandum (tżskum) uppruna. Meginparturin av oršum, iš byrja viš for-, hava kortini heršing į 1. stavilsi, t.d. 'formašur - tey oršini eru av norrųnari rót. Ķ fremmandum mįlum, sum vit vita um, eru heršingarvišurskiftini ikki so greiš; nógv meira veršur gjųrt av at hava heršing ašrastašni enn į fyrsta stavilsi. Av tķ at danskt er okkum so nęr, er taš ikki lųgiš, at eisini danskar heršingarreglur kunnu ota seg inn į fųroysk orš. Eini tvey nżhoyrd dųmi: Mašur segši herfyri hį'tķšarliga viš heršing į 2. stavilsi. Hvķ mundi taš vera? Helst bżr hitt danska hųj'tidelig undir. Fųroyska oršiš įtti eftir reglunum at ljóšaš 'hįtķšarliga viš heršing fremst ķ oršinum. Ķtųkiligur er heldur nżtt orš ķ mįlinum, sammerkt viš fremmandaoršiš konkret. Flest siga taš skeivt viš heršing į 2. stavilsi: ķ'tųkiligur; sum fųroyskt orš įtti taš at veriš sagt 'ķtųkiligur. Fleiri siga "fyri'gev", tį iš tey lesa faširvįr. Her man taš vera danska "forlad", iš spųkir.

TOLLSTOVA - TOLLAVGREIŠSLA
Loftmišlar okkara - śtvarp og sjónvarp - hava tikiš vęl eftir rįšunum ķ 3. Oršafari at bera ll ķ oršunum tollstova og tolllóg fram sum [ll]. Men altķš er onkur mistilteinur, sum ikki hevur veriš tikin ķ eiš. Tį iš sjįlvljóš (ella h framman fyri sjįlvljóš) kemur aftanį, eigur ll at verša sagt sum [dl], sum eitt nś ķ oršinum tollavgreišsla [todl-].Vandi er ķ hvųrjari vęlferš.

KJARNI, IKKI "KJARNA"
Ķ fyrsta Oršafari varš vķst į, at kjarni er kallkynsorš; taš er veikt bent og eitur tķ kjarna ķ ųšrum fųllum enn hvųrfalli. Oršiš bendist sum eitt nś Bjarni. Hvķ minna um hetta aftur? Taš tykir neyšugt, tķ enn hoyrist og sęst vanliga hitt óregluliga kvennkynssnišiš "kjarna", "kjarnu" ķ bendum fųllum. Kjarni er ķ royndum uppafturtikiš fornorš. Nęr taš varš endurvakt, sigst ikki viš vissu, men helst hevur taš veriš seinast ķ farnu ųld ella tķšliga ķ hesi. Taš stendur ķ 1. śtgįvu av fųroysku oršabókini 1927-28. Taš var ętlaš at koma ķ stašin fyri danskęttaša formin "kerna" viš framburšinum [kjerna], iš vanligur var - og fyri ein part er enn - ķ talašum mįli. Hetta er kvennkynsorš, og man óregluliga kvennkynssnišiš "kjarna" eiga uppruna sķn ķ tķ. Tó skal ķ ręttvķsinnar navni ikki verša dult yvir, at ķ einum einstųkum fųri er ķ fornnorskum teksti funniš dųmi um henda kvennkynsform ķ samansettum orši; taš er fķkjukjarna (norr. fķkja = fųr. fika). Men ųll onnur dųmi sżna kallkynsformin kjarni. Taš man vera ųrkymlandi at hava tķlķkt orš ķ ymsum snišum ķ nśtķšarmįli, so Oršafar męlir ųllum, iš tķšindi bera, annašhvųrt taš er ķ talu ella riti, at halda seg til regluliga kallkynsformin. Skoytt skal verša uppķ, at ķ summum samansettum oršum hevur kjarni sum fyrri lišur lyndi at styttast til kjarn-, t.d. kjarngóšur og kjarnorka.

TRÓNA - IKKI "TRŚNA"
Tey munnu ikki vera so fį, iš halda at "trśna" er rętti fųroyski formurin, tķ hann er so vanligur at sķggja, eitt nś ķ trśarligum yrkingum ella ķ oršum sum "trśn(u)arvingi" o.tķl. Men taš sanna er, at "trśna" er orš, sum er ķkomiš av misfatan. Rętta oršiš er tróna, og nęrskylt viš taš er sagnoršiš at tróna. Hetta er gamalt tųkuorš, komiš śr donskum (trone), hagar taš er lęnt śr tżskum. Ķ tżskt og onnur europumįl (t.d. enskt throne) er taš tikiš śr latķni, har taš ęt thronus, men upprunaliga var taš grikst: thrónos. Hvašan er so oršiš "trśna" komiš? Helst man taš vera įrin frį ųšrum orši, sum taš ofta veršur nevnt saman viš. Hetta orš er krśna. Oršini króna og krśna eru upprunaliga sama oršiš, men ķ vanligum nśtķšarfųroyskum merkir hitt fyrra 'peningaeind: 100 oyru', hitt seinna 'hųvušprżši hjį kongi (ella ųšrum tignarfólki)' - ašrar merkingar eru eisini, men tęr hava ikki įhuga ķ hesum hųpi. Ķ donskum yrkingum, helst sįlmum, eru krone og trone ręttiliga vanlig rķmorš. Ķ tżšingum er tį lętt at lata seg villa at "smķša" nżggja oršiš "trśna", so at taš ber upp į rķm viš oršiš krśna. Hetta skuldi ikki veriš gild grund til at višurkenna taš sum ręttvoršiš fųroyskt orš. Taš er enn sum fyrr tróna. Men vert er at minna į, at til eru minst tvey samheiti, hįsęti og tignarstólur, at skifta viš.

LANDANŲVN
Hvųrt mįl hevur egin nųvn į fremmandum londum, fyrst og fremst grannalondum og eisini summum landspųrtum teirra. Ķ tķ er fųroyskt einki undantak: Vit nevna grannalondini Ķsland, Hetland (fyrr Hjaltland), Orknoyggjar, Sušuroyggjar, Skotland, Ongland (ųll til samans Bretland), Ķrland, Noreg (ikki "Norra", iš kemur av eldri donskum sniši), Svųrķki, Finnland (tvey n!), Danmųrk ella Danmark. Ķ hesum seinast nevnda landi hava vit frį gamlari tķš nevnt landspartar į okkara tungu, eitt nś Jśtland, sum kemur ķšuliga fyri ķ kvęšum, og hartil lżsingaroršiš jśtskur og ibśgvanavniš jśti. Tķ er taš misfataš at nżta formin "Jylland" ķ fjųlmišlum okkara. Ašrir landspartar eita Sęland og Fjón, og hųvušsstašurin eitur Keypmannahavn.

FYRISETINGAR VIŠ STAŠANŲVN
Hetta er sera višbrekiš evni, tķ ofta er ógjųrligt at vita, hvųrja fyriseting tś skalt velja. Mangan veit eingin uttan fólk į stašnum, hvųr fyriseting er tann beina. Tķ eiga tķšindaberar at vera sera varnir og ikki spara at spyrja seg fyri. Fįtt er so argandi sum at hoyra bygdarnavn sķtt ella navn į ųšrum kendum staš ķ nįnd verša skeivt višfariš.

Her nevna vit tvey dųmi um nųvn, iš tķšum fįa skeiva fyriseting:
Taš eitur ikki "į Vatnsoyrum", men ķ Vatnsoyrum.
Hitt er navniš į stašnum vestan fyri Kirkjubų, har sum ętlaš er at gera ferjuhavn. Har eitur ikki "viš Gomlurętt", sum summi tykjast at tvķhalda um, men į Gomlurętt, eisini į sjónum śtifyri, t.d. "ein bįtur sęst į Gomlurętt."

Men sum nevnt: hjį tķ, iš ivast, eru hyggjurįšini at spyrja staškend skilafólk - taš kostar taš sama at ringja um alt landiš!

Ķ HAVN - Į HAVN(INI)
Ein lesari ger vart viš, at ķ einum tķšindum varš sagt, at "skipiš liggur ķ Havn". Hetta er eyšvitaš skeivt. Taš eitur "skipiš liggur į Havnini". Gamlir skipsmenn nżttu ofta óbundnan form: į Havn. Setningur sum "vit fóru sušur į Havn" hevur meir enn einaferš hoyrst ķ teimum fródligu samrųšusendingunum hjį śtvarpsstjóranum. - Ķ Havn er ķ sjįlvum bżnum (uppi į landi), į Havn(ini) er ķ Tórshavnar havn ella har śtifyri. Sama veršur sagt um ašrar bygdir, t.d. ķ Fuglafirši og į Fuglafirši.

KLĶVA OG KLŚGVA
"...ikki...eydnašist taš at fįa hann at "klķva" ķ tvey" stóš ķ einum blaš og ķ einum ųšrum: "kleiv ikki ķ tvey". Tį iš tvey blųš eru samd um at gera sama mistak, man vandi vera fyri, at taš er algongt.

Sterkt bend sagnorš ķ 1. og 2. flokki koma lęttliga ķ bland, og hetta er dųmi um taš. Klķva (1. sterkt bendi flokkur) merkir 'at klintrast, ganga upp, har iš bratt er' og veršur soleišis bent ķ hųvušsheitum: klķva, kleiv, klivu, kliviš. - Klśgva, iš merkir 'at fįa at klovna' hevur hesa bending: klżvur, kleyv, kluvu, klovin. Taš at ikki longur hoyrist munur į nśtķšarformunum klķvur og klżvur ger, at sum frį lķšur breišist hesin samruni eisini til tįtķš ķ eintali, so at ķ flestum bygdamįlum er fólk fariš at siga [kleyv]. Umsķšir rennur saman millum ųll hųvušsheiti, so at sagnoršiš klķva hvųrvur, og klśgva tekur upp į seg ta merking, iš klķva įšur įtti. Nś munnu flest siga t.d. "Stuttligt er at klśgva ķ homrunum" fyri upprunaligt klķva. Tó hevur ķ skrift veriš roynt at halda lķv ķ oršinum klķva. Hetta veldur so óvissu hjį summum, so at tey taka til oršiš at klķva (iš hvussu er ķ summum bendingarheitum), tį iš tey av rųttum įttu at skrivaš klśgva. Tķ įtti ķ dųmunum omanfyri at stašiš "...ikki klśgva ķ tvey" og "kleyv ikki ķ tvey".

Skyld viš sagnoršiš klķva eru navnoršini kliv og kleiv - hitt fyrra eisini ķ nżggju oršunum klivrót og klivfuglur.

"SPILT MJÓLK"
Hęttisligt kann vera at taka upp śtlendsk oršafelli uttan at skilja tey śt ķ ęsir. Ensku mįliskuna "it is no use crying over spilt milk" hava danir kunnaš ognaš sęr uttan nakaš hóvastįk - "det kan ikke nytte at gręde over spildt męlk", tķ at spilde į donskum merkir 'at stoyta nišur' eins og spill į enskum. Men at spilla į fųroyskum hevur heilt ašra merking. Tķ gevur taš onga meining į fųroyskum "at grįta um (summi siga "yvir"!) spilta mjólk"; onkur hevur roynt at "umseta" viš at "grįta um sśra(!) mjólk", men taš bųtir lķtiš um. Annars įtti ikki at veriš fyri neyšini at flutt hetta oršafelli inn, tķ vit hava onnur, iš siga į leiš taš sama sum hetta enska/danska: Gjųrd gerš fęr onga vend; nś er gjųrt, sum gjųrt er; sama ger.

SKEIŠ Ķ RENNING
Taš mundi vera prentvilla, iš var atvoldin ķ oršinum "rennuskeiš", sum stóš ķ eini lżsing nś ein dagin. Ętlanin hevur ivaleyst veriš at skriva renniskeiš. Men taš kundi eisini - óivaš betur - itiš renningarskeiš, sbr. renningarlop, ella sum ķ yvirskriftini her omanfyri.

KOYRA
Sagnoršiš koyra hevur seinastu įrini breitt seg langt śt um taš ųki, iš taš įšur hevši. Nś "koyrir" alt ella veršur "koyrt"; men tį iš menn eru farnir at siga, at skip "koyra" vęl ella illa, man vera fariš longri, enn gott er.

"MANGLA"
"Vit mangla fólk&" stóš ķ eini lżsing. Hetta ófųroyska orš er javnan at sķggja og hoyra. Hvķ nżta hetta orš altķš og stund, tį iš vit eiga góš fųroysk orš viš somu merking, sum t.d. vanta, tróta, skorta og ivaleyst onnur viš. "Okkum vantar fólk&" hevši ljóšaš ólķka betur. At mangla er at slętta klęši viš manglifjųl.


Nr. 13, september 1988, 2. įrg.

TIL LESARARNAR
Oršafar kemur nś aftur eftir summarhvķld ķ trķggjar mįnašir. Tó at mįlbręviš av fyrstu tķš varš ętlaš tķšindafólki okkara, hevur taš fingiš góša móttųku vķša um. Fleiri hava sett seg fyri taš, og nś eru tey um 400 ķ tali, sum fįa Oršafar.

Blašiš hevur ikki fasta śtkomutķš. Roynt hevur veriš at senda taš śt eina ferš um mįnašin, men taš hevur ikki altķš boriš til. Enn hevur mįlnevndin ikki sęš seg fųra fyri at geva śt regluligt mįlblaš, sum mįlnevndir gera ķ hinum Noršurlondum, men vęl kann taš vera, at tųrvur er į tķlķkum blaš. Eina tķš aftrat ętlar hon so at senda Oršafar śt eins og gjųrt hevur veriš higartil viš višmerkingum til mįlnżtstu ķ fjųlmišlum okkara og ašrastašni. Sum vera man, veršur taš oftast taš, iš óregluliga hevur veriš sagt og skrivaš, iš tikiš veršur til višgeršar viš tķ ķ hyggju at geva leišbeining um rętta mįlbering ķ stašin. Tķ verri hevur taš onkuntķš frętst um fólk, iš hevur tikiš sęr tykni av onkrum, sum ķ bręvinum hevur stašiš. Taš er harmiligt, tķ ikki ętlar Oršafar at gera seg inn į fólk; ein meginregla er ikki at nevna nųvn teirra, iš sagt hava ella skrivaš taš, sum umrųtt veršur. Eisini veršur oftast roynt at broyta dųmini, so at tey kennast ikki lęttliga aftur. Vónandi verša leišbeiningarnar ķ Oršafari lisnar ķ sama anda, sum tęr eru skrivašar, eins og orštakiš sigur: "Vinur er, iš vomm sęr."

LĮMUR ER NAVNORŠ
"Hvķ eru summi lįm?" var yvirskrift ķ einum blaš. Her veršur lįmur havt sum lżsingarorš, og mong munnu tey vera, sum nżta taš soleišis. Men lįmur er kallkyns navnorš, merkir upprunaliga 'labba', 'lįllu' į kópi, men hevur eisini veriš sagt um stóra hond. Kjalllįmur er sjįldsamt orš nś, men taš varš sagt um fólk, iš var kringari at nżta vinstru hond enn hųgru. Lįmur ķ hesi merking er stytting av tķ oršinum. Lįmur merkir so 'fólk, iš er vinstrahent'. Tķ eigur at verša sagt t.d. "Mašurin er lįmur", "konan er lįmur", "barniš er lįmur", ķ fleirtali: teir/tęr/tey eru lįmar. Tķ įtti at stašiš ķ yvirskriftini: "Hvķ eru summi lįmar?".

KUNNSKAPARINS TRĘ
Hvųrsfalliš veršur lķtiš nżtt ķ dagligum mįli, men taš kann vera hent at taka til, tį iš stķlurin skal vera stuttoršašur og viršiligur, eitt nś ķ lógamįli. Orš ķ hvųrsfalli viš bundnum kenniorši višfestum eru tķšum meinar fellur hjį teimum, iš ikki hugsa seg vęl um. Sterkt bend kvennkysnorš enda viš -ar ķ hvųrsf. eint., og bundna kennioršiš ķ hvųrsf. er -innar, t.d. borgarinnar, drotningarinnar. Sterkt bend kallkynsorš enda annašhvųrt viš -s ella -ar ķ hvųrsf. eint., og bundna kennioršiš ķ kallkyni ķ sama falli er -ins, t.d. stavsins, fundarins. Her er at vera varin. Endingin -ar hjį kallkynsoršum kann mana upp bundna kennioršiš ķ kvennkyni, og vit hoyra og sķggja tķ ikki so sjįldan skeivar bendingar sum "bżarinnar" og "frišarinnar" fyri bżarins og frišarins. Nś ein dagin hoyrdist onkur siga "kunnskaparinnar trę". Kunnskapur er kallkynsorš, og rętta bendingin er tķ kunnskaparins.

BANDASAVN
Sųvnini eru mong, t.d. bókasavn, skjalasavn, bįtasavn. Hesi orš eyškennast av tķ, at fyrri lišur stendur ķ hvųrsfalli fleirtali, sum eisini er sjįlvandi, tķ fleiri bųkur, skjųl og bįtar eru ķ hesum sųvnum. Nś er śtvarpiš fariš at senda gamlar upptųkur śr "bandsavninum", teir kalla. Tķlķkt savn av ljóšbondum eitur båndarkiv į donskum, og taš man hava gjųrt sķtt til, at śtvarp okkara nevnir taš "bandsavn". Men sonn fųroysk mįlkensla krevur, at taš skal eita bandasavn - annaš fęr taš ikki veriš. Hetta veršur vónandi ręttaš sum snarast.

SKOTRĶŠ
Viš hvųrt hoyrist sagt "skotriš", hvųrkikynsorš. Betri er oršiš skotrķš, iš er kvennkynsorš, skotrķšir ķ fleirtali. Rķš merkir tjśkt og drśgt kavaęl. Skotrķš eru fleiri skot hvųrt eftir annaš, helst śr maskinbyrsu.

ŚTLOND
"Ķ śtlondum" veršur vanliga sagt um śtheimin, tį iš tś ikki hugsar um įvķst land; "ķ śtlandinum" er als ikki fųroyskt.

Ķ NĘSTUM
Ein lesari fżlist į, at ķ nęstum veršur tżtt ķ fųroysku-donsku oršabókini viš 'fornylig', t.e. 'nżliga, fyri stuttum', og at merkingin 'um stutta tķš' saknast. Rętt er, at henda seinna merkingin er ikki ķ sjįlvari oršabókini, men hon er komin viš ķ eykabind til oršabókina, iš kom śt ķ 1973. Har stendur: ķ nęstum også: med det fųrsta.

Ķ eldri mįli var hin fyrr nevnda merkingin helst hin einasta eftir savninum til fųroyska oršabók at dųma. Ķ Fųringatķšindum 1900, nr. 5, bls. 3 stendur: "Eysturętt hevur veriš herskandi nś ķ nęstum" og ķ Landalęru I eftir Mikkjal į Ryggi, 1926-27, bls. 76: "Tó at bųurin er nógv vaksin ķ nęstum, hevur neytatališ stašiš viš". Onnur dųmi eru um hetta. Mįliš stendur ikki ķ staš. Her hevur ein broyting fariš fram eftir upp į seg stuttari tķš, og nś hon tykist vera so vanlig, er einki annaš et gera enn at įsanna, at so er. Longu ķ 1973 hevur taš tóktst neyšugt, og henda nżggjara merkingin er sum nevnt komin upp ķ eykabindiš til oršabókina. At meinskast viš hana mundi veriš til fįnżtis og ikki ómakin vert.

BRIS
"Bśkspżttkertil" er einki, sum eitur į fųroyskum. Fųroyska navniš į hesum eitli er stutt og snųgt bris (hvk.)

NĘRINDIS + HVŲRJUMFALL
Ķ seinastuni hava mong dųmi veriš at hoyrt um nęrindis viš hvųnnfalli. t.d. "nęrindis bżin", "nęrindis markiš". Hetta er ikki beint. Nęrindis stżrir altķš hvųrjumfalli: nęrindis bżnum, markinum o.s.fr.

MEŠAN
Hetta orš veršur ofta misnżtt sum sambindingarorš til at merkja mótsetning ķ stašin fyri samtķš, t.e. taš sum hendir um somu tķš. Eitt dųmi frį ķtróttatķšindum ķ śtvarpinum: "Mįliš hjį B36 skeyt X, mešan NN skeyt mįliš hjį HB." Hesin setningur sigur, at hesi bęši mįl vóršu skotin ķ senn, men taš fęr ikki veriš, tķ bólturin er bert ein ķ fótbóltsleiki. Beinari var at sagt og ella men ella einki ķ stašin fyri mešan. Eitt annaš dųmi: "Pįll helt rųšu fyri fosturlandinum, mešan Óli rųddi fyri kvinnuni." Sovoršnir hųpisleysir setningar eru ikki óvanligir.

SAMDUR VIŠ + HVŲNNFALL
"Teir eru samdir viš landsstżrinum ķ tķ", segši onkur nś ein dagin. Hetta var ikki rętt sagt - stżringin eigur ikki at standa ķ hvųrjumfalli sum her, men heldur ķ hvųnnfalli. Taš beina er tķ: "Teir eru samdir viš landsstżr um taš."

"INNIBERA"
"Hvat "inniber" hetta loyviš" - nakaš soleišis varš spurt fyri stuttum. Hetta ófųroyska orš er tķšum at sķggja og hoyra, men taš var betur ókomiš. Hetta er einki uttan oršiš "indebęre", iš er frįlķkt ķ donskum, men vįnaligt ķ fųroyskum. Ķ donsku-fųroysku oršabókini er "indebęre" tżtt 'hava viš sęr'. Kundi kanska eisini veriš sagt 'hava ķ sęr' ella 'fevna um'.

"BÓNDAFANGA"
Eitt hųvušskrav ķ mįlrųkt er at kunna sęr hógv og ikki vera sum skųta at gloypa ųllum, sum at kjafti rekur. Taš er hent og neyšugt at duga onnur mįl, men ómentan er at fylla mįl sķtt viš fremmandum oršum og oršafellum, sum hvųrki fynd ella grein er ķ. Takiš nś oršiš her omanfyri, sum viš stórum kleppastųvum "prżddi" forsķšuna į einum tķšindablaš. Oršiš er śr óvandašum donskum stórstašarmįli, avleitt av navnoršinum bondefanger, eftir tżskum Bauernfänger. Hetta vóru skįlkar, iš gjųrdu sęr dęlt viš góšvarnar bygdarmenn viš tķ ķ kvitta at lokka teir eitt nś at drekka og spęla og sķšan lumpa pengar frį teimum. Ikki skuldu vit havt įneyšir at flutt inn orš, iš umboša tķlķkan ódįmligan og lķtiš mannvinarligan hugsanarhįtt.

"SMYRJIBREYŠ"
Hetta er danska oršiš "smųrrebrųd" illa tżtt; taš er ķ royndum upprunaliga "smųr og brųd" samandrigiš ķ eitt orš. Tį man vera fręgari at kalla hetta smurt breyš ella kanska višskerabreyš, sum onkuntķš hevur veriš ķ uppskoti.

NUUK
Ymsir eru hęttirnir at bera fram śtlendsk nųvn: Ķ summum fųrum er framburšurin treytašur av gomlum siši hjį okkum sjįlvum, ķ ųšrum liggur hann nęrri tķ, iš vanligt er ķ avvaršandi landi. Nś hava grųnlendingar sett sķni egnu bygdar- og bżarnųvn sum tey almennu fram um tey donsku, iš leingi hava veriš rįšandi. Taš er eyšsęš, at vit eiga at royna at siga tey so rętt, sum vit fįa. Grųnlendska stavsetingin liggur vist eisini heilt nęr oršaframburšinum. Hųvušsstašurin, iš į donskum varš nevndur Godthåb, eitur nś alment Nuuk, sum flestum kunnugt. Taš merkir 'nes'. Men hvussu viš framburšinum? Flest hoyrast siga [nukk], og taš er skeivt. Stavsetingin viš tveimum u'um sżnir, at hetta er langt u. Tķ eiga vit at siga hetta navniš viš longum u'i og stuttum k'i, ljóšskrivaš [nu:k]. Latum okkum sżna grųnlendingum tann sóma at siga navniš į hųvušsstaši teirra rętt.

FLOGTERNA
Oršafar minnir eina ferš aftur į, at -rn- ķ hesum orši veršur ikki framboriš sum [-dn-], men sum [-rn-]. Flog[terna], ikki flog[tedna].

Sķ annars Oršafar nr. 3, bls. 2 um henda spurning.

YNSKISHĮTTUR
"Įhugaš ringja til ..." ljóšar viš hvųrt ķ lżsingum ella kunngeršum. - Her mundi ynskishįttur hóskaš betur: "Įhugaš ringi til ..."

LEGGJA (EL. HALDA) SAMAN HENDUR
ella leggja (el. halda) hendurnar saman - soleišis ber til at siga į fųroyskum, og ikki: "falda hendurnar". Taš er óneyšuga tikiš eftir donskum "folde hęnderne".


Nr. 14, januar 1989, 3. įrg.

TIL LESARARNAR
Lesararnir verša bidnir um at taka śtyvir, at so langt er sķšan, at Oršafar sįst seinast. Óhepnar umstųšur hava gjųrt, at stešgur kom ķ, men taš veršur roynt at senda Oršafar regluligari śt, enn veriš hevur ķ seinastuni. Tilfariš trżtur ikki, nóg mikiš er at trķva ķ til ręttingar og leišbeiningar, tķverri. Men ein uggi er, at vķša kennist ansur fyri móšurmįlinum. Allar greinirnar, sum hava veriš ķ blųšunum til minnis um jólafundin gitna, bera vitni um taš. Eitt av endamįlum Fųringafelags, iš varš stovnaš ķ hesum dųgum fyri ųld sķšan, var at verja Fųroya mįl. Hesin setningur felagsins er ķ fullum gildi enn ķ dag. Mįlnevndin, sum sendir śt Oršafar, hevur sama endamįl. Hon vónar, at hon eftir evnum og fųrimuni kann gera nakaš til at verja og rųkja fųroyskt mįl, so at taš kann koma heilskapaš ķgjųgnum ta broytingartķš, iš nś er. Śtheimurin hevur ongantķš veriš okkum nęrri ķ ųllum lķvsins višurskiftum. Ein verndin fyri fųroyskt mįl er at royna at skapa tķ góš og hóskandi orš um tey nżggju fyribrigdi, sum ķ heilum gera vart viš seg. Taš er eisini eitt endamįl hjį mįlnevndini at vera til hjįlpar viš at evna til nżggj orš, men fram um alt at geva rįš og leišbeiningar ķ ųllum mįlsligum spurningum og ivamįlum, sum kunnu stinga seg upp. Mįlstovan, skrivstovan hjį mįlnevndini, er į Debesartrųš ķ Tórshavn, tlf. 12397.

FJARHITI - FARTELEFON
Fjarhiti er navn į nżggjum hitalag, iš hvussu er hjį okkum. Latiš okkum royna at siga taš rętt beinanvegin. Framman fyri hjįljóš yvirhųvur veršur a'iš ķ fyrra liši framboriš stutt, t.d. fjarskotin, fjarstųša [fjarr-], men ķ oršinum fjarhiti byrjar annar lišur viš h'i framman fyri sjįlvljóš, og taš h'iš ger ongar skreytir til at stytta a'iš ķ fyrra liši. Tķ sigst taš ikki [fjarr]hiti, sum onkur vildi vera viš herfyri, men [fjear]hiti.

Men ķ oršinum fartelefon byrjar annar lišur viš tķ treystara ljóšinum t, og taš eigur at stytta sjįlvljóšiš ķ fyrra liši. Tķ siga vit av rųttum [farr]telefon og ikki [fear]telefon, iš flest tykjast hava hug at siga, eisini tey, sum hava hesa telefon um hendur. Og einaferš aftur - her veršur serliga hugsaš um tey, iš lesa morgunlestur: oršiš varšveita eigur at ljóša [varr]veita og ikki [vear]veita, sum alt ov nógv siga.

ĮRSGAMAL
Ikki eru tey fį, iš siga og skriva "eitt įra gamal" ķ stašin fyri įrsgamal, sum tey įttu. Oršiš įr eitur įra ķ hvųrsfalli ķ fleirtali; tķ eitur taš t.d. fimm įra gamal, men ķ eintali er hvųrsfalsformurin įrs. Oršasambandiš "eitt įra gamal" er tķ mįlsliga skeivt. Ķ fornum mįli varš taloršiš eisini bent ķ hvųrsfalli: eins įrs gamalt, men taš ber ikki til longur. Skal taloršiš viš, kundu rįšini veriš at nżtt hvųnnfall ķ stašin: eitt įr gamal. Her er tó at hava ķ huga, at nęstu bęši tųlini ber til at hava ķ hvųnnfalli og įr ķ hvųrsfalli flt.: tvey įra gamal, trż įra gamal. Kundi taš tķ eisini itiš eitt įrs gamal? Helst ikki. Ķ gomlum mįli - eins og ķ nśtķšarķslendskum - vóru taloršini eisini ķ hvųrsfalli: tveggja įra og žrķggja įra.

Heldur ikki er skil ķ oršasambandinum "eitt įra fongsul", sum onkur segši. Heldur eitt nś fongsul ķ eitt įr (ella eitt įrs fongsul??)

SPÓNUR
Taš er ķ "spųnum" varš tikiš til ķ śtvarpsleiki nżggjįrsdag. Taš er ikki eina ferš, at oršiš spónur kemur skeivt fyri ķ bending. Rętta bendingin er henda:

spónur

spón

spóni (ella spųni)

spónar

spųnir (yngri: spónar)

spųnir (yngri: spónar)

spónum

spóna

Eftir hesum mynstri kunnu vit siga, at eitthvųrt fer ķ spųnir, og tį er taš ķ spónum.

Geviš eisini gętur eftir, at oršiš framvegis er av kallkyni ķ fleirtali og ikki kvennkyni, sum ofta hoyrist og sęst. Og ikki er sųrt, at onkur kann hava hug at siga "spųn" ķ eintali og tį sum kvennkynsorš. Hetta stendur ikki fyri strongum dómi! Heldur ikki er nżggja sjįlvkomna oršiš "spųnplįta" rętt myndaš eftir mįllęruni. Taš įtti at itiš spónplįta (ella kanska spónaplįta?).

FJARUR, MEN IKKI "NĘRUR"
"Tey fjaru og nęru hśsini" hoyrdist sagt ķ śtvarpsleiki. Her er okkurt rangvųrgt. Fjarur hevur, tó at taš er heldur ungt, vunniš hevd sum lżsingarorš, men "nęrur" skurrar illa ķ vandašum mįloyra. Taš kann ikki vera beint at leggja fųroyskt mįl so nęr donskum, sum her er gjųrt. "Nęr" kann vera lżsingarorš į donskum, men fyri taš er ikki sagt, at taš eigur at vera so į fųroyskum. Her veršur ikki roynt at orša hetta um, men vķst veršur į vandan!

LOYPA BRELL Į - ikki "leypa" brell į
Ein, iš annars er vanur at vanda sęr um mįliš, skrivaši fyri stuttum, at eitthvųrt "leyp" brell į fólk. Hetta er ikki, sum taš eigur. Her er at hava ķ huga, at vit hava mong sagnoršapųr, sum annaš er įvirkandi, t.e. taš tekur įvirki, og hitt er óįvirkandi, t.e. eingin stżring kemur aftanį, taš tekur ikki įvirki.

Ķ hesum fųri eru sagnoršini leypa (óįvirkandi) og loypa (įvirkandi) komin ķ bland. Ķ dųminum omanfyri er brell įvirki, men hitt óįvirkandi sagnoršiš leypa er latiš stżra tķ. Ķ stašin eiga vit at seta hitt įvirkandi sagnoršiš loypa, og veršur dųmiš tį: "taš loypti brell į fólk".

Somuleišis siga vit ikki: "Hann "leyp" ųši ķ hana", sum tķverri ikki er so sjįldsamt, men heldur "Hann loypti ųši ķ hana". Hann "leyp" taš śt ķ orš" er ikki rętt mįl, men "hann loypti taš śt ķ orš". Av tķ at oršini leypa og loypa ķ ymsum bygdarmįlum eru broytt ręttiliga nógv frį tķ sniši, sum tey eiga at hava ķ felagsmįli okkara, seta vit her, hvussu tey verša bend ķ hųvušsheitunum:

leypa: loypur - leyp - lupu - lopin/lopiš (sterkt bent)
loypa: loypir - loypti - loyptu - loypt(ur) (veikt bent)

OKSI OG NEYT
Ķ tķšindum og handilslżsingum veršur ķšuliga talaš og skrivaš um oksakjųt. Oršafar loyvir sęr at ivast, um hetta nś altķš er taš, sum į rųttum fųroyskum er meint viš oksakjųt. Heldur man taš vera hitt danska oršiš oksekųd, sum ķ gįloysni ella av óvitsku er flutt yvir ķ fųroyskt. Tį iš danir tala um oksekųd, hugsa teir um kjųt av neyti, neytakjųt, sum vit eiga at siga, men fųroyingar eiga bert at nevna oksakjųt kjųt av oksa. Oksi er tarvur geldur sum kįlvur. Oksakjųt er forkunnugt, og tķ man taš "oksakjųt", sum dagliga veršur umrųtt ella lżst viš, sum nevnt helst ikki vera av oksa, men neytakjųt. Taš er einki minni enn lżsingarfalsan at kalla taš annaš, tķ hvussu skal annars rętt oksakjųt verša lżst, tį iš taš hendingaferš er at fįa?!

Oršiš okse ķ norskum kann eisini vera fųroyingum fella. Ķ annars mįlsliga vęl tżddari norskari sųgu, iš lisin varš ķ śtvarpi, varš sagt frį "illsintum oksa", iš mundi gjųrt feigdina um seg. Nś eru oksar av spakastu frišardżrum, iš sinni ikki er skapt ķ. Men okse į norskum er tarvur, so hetta var ein illur tarvur av tķ góša gamla slagnum.

MISFATAŠ ORŠTAK
"Ilt eyga kann einki gott sjį" veršur ofta tikiš til viš tķ ķ huga, at tann iš illviljašur er, dugir ikki at sķggja taš góša, men roynir altķš at gera meir burtur śr tķ, iš illa gongur ķ hond. Hetta er misfataš. Orštakiš er ķ tķ sniši, sum nś er vanligt, eitt sindur broytt frį tķ, sum taš upprunaliga. Ķ orštakasavni Hammershaimbs (Savn bls. 166) er oršaljóšiš "Ilt eyga skal einki gott sjį". Hetta man heldur sipa til gamla trśgv um ill eygu, sum kundu skaša taš, iš tey sóu. Hesi dųmini eru śr greinini "Fornur hugsunarhįttur" eftir Chr. Matras ķ Varšanum 4, bls. 184: "Fremmand fólk skuldu ongantķš sķggja nišur ķ mjólkarbišiš; summastašni hava mjólkingarkonur bišiš undir svintuni. - Tį iš tey drepa kįlv, skuldu uttanhżsis fólk helst ikki sķggja. - Summi eru altķš so kvik, tį iš fremmant fólk kemur inn, mešan tey lita, at blaka kot (ella okkurt tķlķkt) śt yvir litpottin. Tey krógva lųgin (og taš, iš tey lita), tķ eingin veit, hvųrt tey, iš inn koma, ikki hava ring eygu, ella spķrstungu".

BLANDAŠ ORŠAFELLI
Taš er tekin um mįlsliga ómegd, tį iš góš gomul oršafelli verša bronglaš av lagi og blandaš viš onnur. Eitt nżhoyrt dųmi:
"melur sum ketta um heitan greyt", skal vera "&sum hundur um heitan greyt" (geviš gętur eftir stavrķminum!)

Lesarar vita helst frį fleiri at siga.

NĘSTI - ANNAR
"Hetta er hansara nęsti valsigur", hevši ein tķšindamašur fyri munni. Lųgiš, tķ tann nęsti sigurin er ikki vunnin enn. Taš fer framtķšin at vķsa. Hann mundi heldur meina, at taš var annar valsigur hansara. Taš er vanlig mįlvilla ikki at skilja millum oršini "nęsti" og "annar". Mundu tey flestu kortini ikki stśrsaš viš, um onkur segši "Kristjan nęsti" ķ stašin fyri "Kristjan annar" um gitna danska kongin?

HEIŠURSPORTUR
Hetta er rętta fųroyska oršiš og ikki "ęrisportur", iš var at hoyra fyri stuttum. Hetta er vituliga flutt beint śr donskum ęresport. Ęra er kvennkynsorš, og nżttu vit taš, var oršiš ęruportur, iš taš eisini vęl fęr itiš. Men ikki "ęrisportur". Taš er vónandi so eyšsęš, at her er ikki tųrvur į fleiri višmerkingum. Men hjį hvussu mongum er taš ikki fyrsta oršiš, iš kemur til hugs! So djśpt er taš danska rótfest ķ okkum ųllum. Skal fųroyskt hava lķvsins vón, mega vit royna sum best at skilja millum mįlini og ikki lata tey vevjast saman ķ ein vasa. Har eiga fjųlmišlarnir at ganga į odda, tķ teir rįša fyri, hvųnn vegin mįliš fer.

HUGSHĮTTUR (YNSKISHĮTTUR) EINKI -Š!
Sjónvarpiš bar tķšindi frį skilnašarsamkomu fyri Ronald Reagan forseta. Orš forsetans vóru tekstaš į fųroyskum. Tś stśrsaši viš at sķggja henda setning: "Gud vęlsigniš tykkum ųll" (endurgivin eftir minni), men uggaši teg viš, at taš mundi vera prentvilla. Men nei, lųtu seinni sįst hann aftur į skķggjanum ķ sama lķki. Tķ er neyšugt at tala at: orš ķ ynskishįtti enda aldri viš š'i. "Gud vęlsigni..." er rętta stavingin. Men ķ bošshįtti ķ fleirtali enda sagnorš ķ geršsųgn viš -š'i. Leggiš tykkum taš ķ geyma! - Gęvi so var.

OPINBERINGARBÓKIN
Summi hava tikiš sęr fyri at siga "opinberingsbókin" um "Opinbering Jóhannesar", seinastu bók ķ Bķbliuni. Ikki ber taš til, tķ opinbering er sum kunnugt kvennkynsorš og fęr ikki tķ gjųrt hvųrsfall uttan viš endingini -ar.

POSTALĶN
Mong fremmandorš hava frį gamlari tķš fingiš fųroyskt sniš, ofta eftir eldri śtlendskum formum, sum sķšan eru farnir ķ sųguna. Eitt dųmi er postalķn, sum fellur ręttiliga vęl at fųroyskum mįlbśna, tó at heršingin ikki er fremst ķ oršinum. Tķ skuldi als ikki veriš fyri neyšini nś at fara at kalla hetta tilfariš "porselen", sum ikki er óvanligt at hoyra.

MARKNABŻUR - MARKNAŠARBŻUR
Śtvarpiš bar tķšindi um ein marknašarbż onkustašni ķ eysturlondum. Men av navninum į bżnum skiltist, at hetta var ein marknabżur - į markinum millum tvey lond. Marknašarbżur man vera bżur har, iš einhvųr marknašur er, har iš keypt veršur og selt. Vit eru von at tala um marknašarlond okkara, t.e. tey, iš keypa fisk o.a. frį okkum.


Nr. 15, februar 1989, 3. įrg.

VATN OG SJÓGVUR
Danskt hevur stórt vald į mįli okkara, sum ikki er so lųgiš, tį iš vit hugsa um alt, iš lisiš veršur ķ Fųroyum į tķ mįli, frį lęrubókum til skemtilestur av ymsum slag og nś seinast sjónvarpstekstir.

Taš er rętt į donskum at siga t.d. Zürichsųen og Gardasųen um hesi kendu vųtn sušur į meginlandinum, men fyri taš eiga vit ikki at kalla hetta "sjógvar". Ķ śtvarpstķšindum herfyri var "Zürichsjógvurin" nevndur, og ķ einum rķmi, sum er at hoyra ķ hvųrjum kvųšuljómum, veršur sjangraš um "Gardasjógv". Hvųr skuldi vitaš betur, hvat sjógvur er, enn fųroyingar! Ella veršur taš nęsta, at vit fara at hoyra ķ tķšindum um "Sandssjógv" ella "Eišissjógv". Nei, Zürichvatn og Gardavatn eru rųttu nųvnini, skulu vit tżša tey. Fųroyingar eru meinkunnugir ķ Keypmannahavn. Noršarlaga ķ bżnum eru nųkur vųtn, iš į donskum eita undir einum "Sųerne", og munnu ikki flestir fųroyingar, uttan at hugsa seg um, rópa seg upp į "Sjógvarnar"! Tó vóru (eru?) taš einstųk, iš gjųrdu eftir fųroyskum mįlsiši og sųgdu (siga?) Vųtnini.

KLAKSVĶKINGUR
Soleišis eitur tann, sum bżr ķ Klaksvķk, og ikki "klaksvķkskingur" ella "klaksvķksingur" ella annaš lųgiš, iš sęst į prenti.

Framburšurin er [klaksvisjingur] og ikki [klaksvujkjingur], sum er misfatašur lesiframburšur.

Somu reglur galda um nųvn į fólki ķ ųšrum bygdum, sum enda viš vķk, t.d. hósvķkingur, kvķvķkingur, tjųrnuvķkingur, sandvķkingur. Undantak er ųrvingur, ein iš bżr ķ Ųravķk. Geviš gętur, at ein, sum bżr ķ Hattarvķk, er hattvķkingur, sagt [hattisjingur]. Ein ķ Haldórsvķk/Haldarsvķk, iš vanliga veršur nevnd Vķk, er vķkarmašur.

VĶKINGUR
Ķ sambandi viš taš, iš frammanfyri er skrivaš, veršur hųvi nżtt til at minna į, at oršiš her omanfyri veršur sagt [vujkjingur/vuigjingur], viš longum ķ, og ikki [vukkjingur] viš stuttum sjįlvljóši og longum hjįljóši, sum tķšum er at hoyra. Hetta er helst įrin frį danska oršinum viking, iš hevur stutt i. Sum fųroyska oršiš er stavsett, er heldur eingin orsųk at bera taš fram uttan viš longum sjįlvljóši (tvķljóši), tķ at bert eitt hjįljóš kemur aftanį. Sbr. orš sum vķkiligur, lķkindi, mżkindi, ųll sųgd viš longum ķ/ż (uttan ķ onkrum bygdarmįli ķ Sušuroy).

VĘL Ķ ŲGN - ILLA Ķ ŲGN
Taš ljóšaši, at onkur skuldi "halda seg ķ ųgn viš russar". Hetta ber ikki til. Her saknast eitt hjįorš, ķ hesum fųri vęl. Taš eitur at vera vęl ella illa ķ ųgn viš ein.

"LOKALFÓLKIŠ"
Fremmandaoršinum "lokal(ur)" er lķtiš prżši ķ, men taš bżšur sęr til śr teimum śtlendsku heimildunum, iš koma um fjarskrivaran og ašrar vegir. Ikki skuldi veriš torfųrt at sagt hetta viš fųroyskum oršum - snildirnar eru nógvar til at taka hjį honum, iš stķlhegni hevur. Taš var nś ikki beint hetta, sum Oršafar vil viš hesum reglum, men heldur vķsa į, at klombrut oršaval kann sęra sómakenslur hjį fólki. Oršiš "lokalfólk" varš nżtt um fólkiš ķ Grųnlandi mótvegis onkrum śtlendingum, iš umrųddir vóršu. Soleišis ber ikki til at tala um eina tjóš!

ĶBŚGVI
Soleišis eitur taš, og ikki "ibśgvari", sum summi vilja vera viš. Men eitt gott orš veršur ikki betri av at verša nżtt seint og tķšliga. Rįšini eru at skifta av og į viš samheitum. Ikki var av leiš višhvųrt at sagt eitt nś fólk. T.d. "fólkiš ķ landinum" ķ stašin fyri "ķbśgvarnir ķ landinum". Men rįtt veršur stašiliga frį at taka viš "nżggja" oršinum "innvįnari", sum onkur hevši į munni ķ tķšindasending. Her man bśgva undir hitt burturfyrnda danska oršiš "indvåner", sum er komiš av lįgtżskum "inwooner" ella hįtżskum "Einwohner".

INDIA, LIBYA
Vit hoyra dagliga nevnd lond vķša um heim. Enn saknast fast um at halda, tį iš vit skulu nevna almong lond į fųroyskum. Men semja hevur leingi veriš um, at endingarnar -en, sum eru danskar, komnar śr tżskum, hóska als ikki ķ fųroyskum. Tķ ljóšar lųgiš, at menn, iš veita okkum upplżsingar um višurskifti śti ķ heiminum, nevna lond t.d. "Indien" og "Libyen". Hetta įtti ikki at komiš fyri ķ almennum fjųlmišlum. Hesi londini hava leingi itiš India og Libya į okkara mįli. Um tey so eru kvennkyns- ella hvųrkikynsorš, ja, taš veldst um mįlkenslu hjį hinum einstaka, men man ikki hvųrkikynssnišiš eiga framtķšina, tó at summum dįmar taš lķtiš? Hetta er nógv spurningur um stķl og siš. Velja vit kvennkynssnišiš, mega vit eisini nżta fornavniš hon um landiš, og taš man falla mongum heldur stirviš. Men vęlsignašir tķšindaberar, sleppiš okkum frį -en-endingini ķ landsnųvnum.

SKORŠA
Skorša er veikt bent kvennkynsorš og eitur tķ skoršur ķ fleirtali. Tķ var taš gališ, sum mašurin segši herfyri, at taka "skoršarnar" undan einum. Hann skuldi sagt: taka skoršurnar undan. Tó eiga vit kvennkynsorš, sum ķ fleirtali ljóšar sum hitt skeivt sagda omanfyri, men taš hevur ikki š: skorar, skor ķ eintali, t.e. grasvaksin sķški ķ bjųrgum, sum seyšur ofta veršur sleptur ķ. Lundi kann byggja ķ eini skor, og eitur hon tį lundaskor.

RÓK
Orš verša tķšum nżtt ķ fluttari ella "myndarligari" merking, t.e. tey fįa nżggja ella vķškaša merking frį tķ, sum įšur var. Her eru mųguleikar opnir teimum, iš hegni hava og dirvi at skapa av nżggjum, men eitt hųvušskrav er trśskapur móti upprunamerking og nżtslu. - Fyri vališ skrivaši eitt valevni um flokk sķn, at hann var "į fremstu rók". Nś eru rųkur ķ bjųrgum hvųr undir el. yvir ašrari og ikki fremri og aftari. Myndin į fremstu rók er ikki beinrakin, tķ at hon vķkur frį tķ veruleika, sum rók er lutur ķ. Segši mašurin į hęgstu rók ella į ovastu (el. evstu) rók, fell alt betur ķ lag.

MĮLKYN - LĶVKYN
Taš er minni enn so, at mįlkyn ("grammatiskt" kyn) og lķvkyn ("biologiskt" kyn) altķš fylgjast, og tį iš ósamsvar er teirra millum, er taš mįlkyniš, iš vanliga hevur yvirvįnan. Konufólk skipašu fyri onkrum tiltaki. "Fyrireikararnir vóru samdar", ljóšašu tķšindi ķ śtvarpinum. Hetta ber ikki til. Fyrireikari er kallkynsorš, sama um taš eru mannfólk, konufólk ella bęši. Tķ įttu tķšindini heldur at ljóšaš: "Fyrireikararnir vóru samdir". Latum okkum hugsa okkum dųmi, har sum grundlišurin er kvennkynsorš, sum kann umboša kallkyns- og/ella kvennkynsverur. Eitt liš av hetjum, sum allar eru kallmenn, rķšur ķ bardaga, og eingin kemur heim. "Hetjurnar eru falnar", siga tķšindini, sum rętt er. Lųgiš hevši ljóšaš, um tey sųgdu: "Hetjurnar eru falnir"!

SVULLUR
Soleišis eitur taš į fųroyskum, og ikki "svulstur", iš sagt varš ķ eini tķšindasending. Her er taš danska oršiš svulst, iš trokar į. Nevnt kann verša, at sušuroyingar siga (ella sųgdu?) sullur, sum fylgir gomlum norrųnum ljóšreglum.

GÓMI - IKKI "GĮNI"
Leingi hevur tóktst "fķnt" at nevna likamslutir į śtlendskum ella hįlvśtlendskum heldur enn į fųroyskum. Dųmini eru mong: "hofta" fyri mjųdn, "bśkspżtskirtil" fyri bris, "spķsirųr" fyri vęlindi, "hjerni el. hjarni" fyri heila, "įraknśtar" fyri ęšraknśtar o.s.fr. Hesin sišur man ikki vera heilt burturlagdur enn, tķ nś ein dagin fręttu vit frį einum av tķšindaberum okkara, at ķslendingar skjótt fįa sterkari ųl at svala "gįnan" viš. Er oršiš gómi ikki nóg gott longur? Fyrr var gómin į leysatonnum ella handilstonnum av somu grundum, sum omanfyri er nevnt, kallašur "gani" (viš donskum a), men so fręg var mįlkenslan kortini, at hetta orš varš aldri nżtt um sjįlvan tann livandi góman ķ munninum. Taš er at vóna, at hetta hevur veriš mismęli og hvųrki hoyrist ella sęst aftur!

ANNAŠ BEINIŠ
"Hann var sjśkur ķ tķ eina beininum" var taš ein ķ sjónvarpinum, sum fekk seg at siga. Eftir ųllum at dųma hevši hesin mašur bęši beinini, og tķ er hetta oršalag ikki til fyrimyndar. Aftur ein donsk mįliska ķ fųroyskum hami! "Hann var syg i det ene ben". Į vanligum góšum fųroyskum įtti at veriš sagt: "Hann var sjśkur ķ beininum" ella, um neyšugt: "Hann var sjśkur ķ ųšrum beininum". Tį er įheršing lųgd į ųšrum, hvųr skal siga: Taš er bert ķ ųšrum beininum, ikki bįšum, at hann er sjśkur. Tann, iš er sjśkur ķ tķ eina beininum, hevur mist annaš beiniš.

ÓREGLULIG SAGNORŠABENDING
"Hann situr og "karšir"", var taš onkur, iš segši um mann, iš sat viš kųršum. Hann įtti at sagt karšar. Tįtķšin ķ eintali er karšaši. Man oršiš at kęra 'klaga' (3. pers. nśtķš kęrir, tįtķš eintal kęrdi) hava lagt fót fyri hitt?

Fleiri siga "trętar" og "trętaši" fyri trętir og trętti, iš eru teir bendingarformar av oršinum tręta, iš reglurnar seta fyri.

HĮSTIG
Hetta stig ķ stigbendingini veršur ofta marghįttliga umsitiš. Hesi bęši dųmi eru hoyrd ķ loftmišlum okkara: "Kut śr teirra mest vęl umtóktu lųgum" og "vališ er eitt taš mest tżdningarmesta". Menninir hava ętlandi veriš mismęltir, men hetta sżnir, at orsųk er til at vera varin, tį iš fariš veršur ķ holt viš stigbending.

TVŲST
Allir fųroyingar vita, at hvalur hevur tvųst og ikki "kjųt". Tó hevur hitt śtlendska so stórt vald į hugi og tungu, at enntį ķ fjųlmišlum kann verša talaš og skrivaš um "stórhvalakjųt" og "hvalakjųt", sum t.d. ķ śtvarpinum 29. okt. ķ fjųr.

"Gev męr bara tvųst og spik og seiš", yrkti Rasmus Effersųe. Nś hoyrist alt ov ofta "grind og spik". Av rųttum merkir grind bęši tvųst og spik. Rętt er at siga: "Vit fingu grind til dųgurša" ella "Vit fingu tvųst og spik".

SEKKUR
Oršiš sekkur bendist soleišis:

sekkur

sekk

sekki

sekkjar

sekkir

sekkir

sekkjum

sekja

Tķ var tķšindamašurin, iš segši "postsekkum", į skeivari leiš.

"AV HVŲRJUM"
Hetta er śr einum fųroyskum blaš:
"Her į klettunum rulla nś 17.357 bilar, av hvųrjum 13.938 eru persónbilar".
"Lżsingin, ķ hvųrjari sųkt veršur eftir fleiri fólkum, ...er almannakunngjųrd".

Ikki lżgur taš sęr upphav til, sum undirstrikaš er. Fųroyskt er taš iš hvussu er ikki. Soleišis kunnu vit ikki gera afturbeindar eykasetningar į fųroyskum. Ķ fyrra fųrinum man vera fręgast at gera eykasetningin um til hųvušssetning: "Her...rulla nś 17.357 bilar, 13.938 av teimum (ella teirra) eru persónbilar." Tann seinni kundi veriš soleišis oršašur: "Lżsingin, har iš sųkt veršur..."

FŻLAST Į
Ofta hendir seg, at fųst oršafelli ella oršasambond verša samanblandaš. Eitt vanligt dųmi um hetta et, at mong hava hug at siga (og skriva) "at fżlast at einum" ķ stašin fyri "at fżlast į eitt", sum er taš rętta. Ķ hesum fųri man taš vera oršasambandiš at finnast at einum, iš hevur smittaš av sęr. Ansiš eisini eftir, at fżlast veršur stavsett viš ż, avleitt av lżsingaroršinum fślur viš merkingini 'misnųgdur' el. tķl., sum er ikki til longur. Nicolai Mohr sigur fyri rśmliga 200 įrum sķšan, at sušuroyingar siga at fżlast viš. Man nakar vita um taš longur? - Ein fżligrani er eitt, iš altķš hevur okkurt at fżlast į, at vera misnųgt viš.


Nr. 16, mars 1989, 3. įrg.

BŚSTAŠURIN Ķ HVŲRJUMFALLI
Taš ręšur ikki sųrt av óvissu hjį mongum um, hvussu bśstašurin eigur at verša skrivašur eitt nś uttan į bręvi. Ikki er óvanligt at sķggja ųll fųll uttan hvųrsfall nżtt į sama lista, har sum fólk śr ymiskum bygdum eru upptald, t.d. Jógvan Ólavsson, Vįgur, Gušrun Hanusdóttir, Kollafjųrš, Finnur Pętursson, Fuglafirši. Ei undur ķ, at mong spyrja seg og onnur, hvat nś man vera hitt rętta av hesum trimum. Fyrst er at svara, at taš sjįlvsagda ķ talašum mįli og ķ samfųstum teksti er at nżta fyriseting: ķ Fuglafirši. Men ķ meira formligum hųpi, eins og uttan į brųvum, ķ telefonbókum, į vallistum o.s.fr., er sišur at seta bśstašarnavniš viš ongari fyriseting, annašhvųrt taš er gųtunavn, bygdar- ella bżarnavn, oyggjarnavn o.tķl. Ķ tķlķkum fųri veršur męlt til at hava stašarnavniš ķ hvųrjumfalli, t.d. Bogi Ķsaksson, Fuglafirši, Anna Jógvansdóttir, Garšagųtu 5, Vįgi, Greipur Ķvarsson, Skįla o.s.fr. Fųroyingar eru ręttiliga tķšliga farnir at nżta henda hįtt. Ķ Fųringatķšindum standa bśstašir oftast viš fyriseting ķ lżsingum, t.d. ķ Vįgi, į Skįla, men ķ blašnum 19. sept. 1895 er kunngjųrdur listi yvir tey, iš hava vunniš viršislųnir ("heišursvirši") į ólavsųkuframsżningini. Į tķ listanum standa flest bygdarnųvn ķ hvųrjumfalli viš ongari fyriseting, t.d. Jens Olsen, Įrnafirši. Sama fyribrigdi er ķ ķslendskum. Hugsandi er, at taš er komiš av įvirkan frį latķni tķšliga ķ tķšini.

ŚTLOND
Soleišis hava fųroyingar undir einum sagt um ųll lond onnur enn Fųroyar. Danir hava um hetta eintalsoršiš udlandet. Teir siga i udlandet, vit ķ śtlondum. Men nś eru tey, iš eru farin at siga "ķ śtlandinum" um ųll hesi lond. Hetta veršur vónandi avafturlagt sum skjótast!

NUUK
Ķ Oršafari nr. 13 varš heitt į loftmišlar okkara um at sżna grųnlendingum tann sjįlvsagda sóma at bera fram navniš į hųvušsstaši teirra so toluliga beint, t.e. viš longum u'i, sum hitt tvķskrivaša uu so greiniliga gevur įbending um. Men flest halda treiskliga į at siga [nukk]! Tó skal ķ ręttvķsinnar navni ein įvķsur fįa rós fyri at siga navniš Nuuk, sum taš eigur. Oršafar hevur orš formansins fyri grųnlendsku mįlnevndini, iš var her į landi herfyri, at taš hevur rętt ķ hesum rįšum!

FARA Į FLOG
Ikki sigst at "lętta" um fugl og flogfar, men heldur fara į flog. Hetta er óneyšuga tikiš eftir donskum at lette.

MĮNAŠUR
Nś er aftur brįšneyšugt viš einum stuttskeiši ķ at benda oršiš her omanfyri, tķ ķ sķšstuni er fleiri feršir komiš fyri, at hetta orš veršur skeivt bent, t.d. segši ein "tveir mįnašar" fyri tveir mįnašir. Bendingin er ķ fųllunum fżra og tųlunum bįšum:

mįnašur

mįnaš

mįnaši

mįnašar

mįnašir

mįnašir

mįnašum

mįnaša

Orš, sum enda viš -ašur, bendast sum oršiš vinur.

TIL FYRIMUNAR
Oršiš munur er millum tey kallkynsorš, iš verša soleišis bend, at ķ hvųrsfalli eintali er endingin -ar og ķ hvųrfalli og hvųnnfalli fleirtali -ir. Hetta orš er seinni lišur ķ oršinum fyrimunur. Tó mį hvųr mįlsliga tilvitandi fųroyingur kunna siga sęr sjįlvum, at taš er ódųmi at siga honum "til fyrimuns" (enntį toygt į u'iš framman fyri hjįljóšabólkin -ns!). Nei, taš rętta gevur seg av sęr sjįlvum, er vitiš heima, og taš er honum til fyrimunar.

HJŚNALAG
Hjśn er fleirtalsorš, og tķ eitur taš hjśna ķ hvųrsfalli. Taš kemur fyri sum fyrri lišur ķ oršum sum t.d. hjśnalag, hjśnaband, hjśnaskapur. Her skal einki r vera uppiķ. Tó eru tey ikki fį, iš halda at r eigur at vera viš. "Myndir śr einum hjśnarlagi" stóš į sjónvarpsskrį fyri stuttum. Tķlķkt sęst eisini ofta ķ blųšunum. Burtur viš r ķ hesum oršum!!

FRĮ BARNI
Javnan er at hoyra "frį barni av" ella "frį barnsbeini av". Taš veršur betri fųroyskt, um vit taka og sneiša hetta lķtla oršiš "av" aftanav. Taš er nóg mikiš at siga frį barni ella frį barnsbeini. Eisini t.d. frį vųggustabbanum og frį ungum - heldur einki "av" eigur at verša uppķskoytt her, sum mangur hevur hug til.

VAKSIN, IKKI "VOKSIN"
Tįtķšar lżsingarhįttur av vaksa (ikki "veksa"!) er vaksin og ikki "voksin", sum onkur hevur lyndi til at siga.

NOYŠAST - VERŠA NOYDDUR
"Ein av spęlarunum meiddi seg so illa ķ fótin, at hann varš noyddur at gevast", fręttist ķ ķtróttatķšindum ķ śtvarpinum einaferš ķ fjųr. Har įtti at veriš nżtt mišalsųgn ķ stašin: "...at hann noyddist at gevast". Taš sum sagt varš, merkir, at teir noyddu hann at gevast, tó at hann treyšur vildi. - Men meiddur, sum hann var, noyddist hann at gevast, tó at hann fegin hevši viljaš hildiš fram. Her er taš aftur danskt, iš bżr undir: "...han var nųdt til at&".

SUM = SO AT
Lųgiš mįlsligt fyribrigdi hevur gjųrt vart viš seg. Eitt blaš visti at siga ķ desembermįnaši ķ fjųr: "Samstundis tųmist śtvarpiš fyri fólk, sum taš nś ikki meira enn anir". Tann, sum ger Oršafar vart viš hetta, sigur, at hetta er talaš mįl ķ Havn og hjį bųrnum ašrastašni, og vķsir til songin "Eitt sunnukvųld ķ plantasjuni": "so kom eg til at bróta eina grein, sum taš runt ķ plantasjuni hvein". Dųmiš sżnir, at hetta er ikki nżkomiš. Fjųlmišlum veršur męlt til at ansa eftir, at hetta breišir seg ikki.

LŻSINGARORŠ AFTAN Į SEG
"Tey nokta seg sekan", fręttist ķ śtvarpstķšindum nś ein dagin. Hetta lųgna fyribrigdi er ikki nżkomiš. So langt aftur, sum fųroyskt mįl er til ķ skrivligum lķki, finna vit dųmi um hesa óregluligu bending. Taš er ķ royndum sjįldsamt, at hetta sęrir ikki mįlkensluna hjį teimum, iš lata taš av munni ella seta taš į blaš. Taka vit lżsingaroršiš burturśr fyri seg, skal ikki stórur mįlfrųšikunnleiki til at stašfesta taš sum bent ķ kallkyni hvųnnfalli eintali. Grundoršiš er ķ hvųrkikyni hvųrfalli ķ fleirtali. Hvussu kunnu hesi semjast? Hetta tykir tó so vanligt, at okkurt djśpari man bśgva undir. Kortini man taš vera rętt at royna at męla teimum, iš munnliga ella skrivliga venda sęr til almenning, til at sżna hógv. Latiš samsvar vera millum afturbenda fornavniš og višsetta lżsingaroršiš. Einfaldast man vera at seta setningin omanfyri ķ tęr stųšur, iš kunnu koma fyri:

Hann noktar seg sekan. Hon noktar seg seka. Taš noktar seg sekt. Teir nokta seg sekar. Tęr nokta seg sekar. Tey nokta seg sek.

ÓFŲROYSKT
"Taš vildi kortini veriš at fariš ov vķtt", skuldi nżggi forsętisrįšharrin ķ Sušurafrika siga um taš at geva svųrtum valrętt javnbjóšis hvķtum. Oršini hvųrt sęr er lķtiš at fżlast į, men heildin ųll er ófųroysk. Óneyšugt er at siga, hvat mįliš er, iš her hevur trokaš taš fųroyska av. Taš sęr hvųrt mansbarn. Skulu vit royna at hampa um setningin, vóru eini rįšini at latiš hann ljóša: "Taš mundi kortini veriš at fariš ov langt".

Ein annar segši dagin eftir: "Teir koma sera vęl śt av tķ"! Av tķ hųpi, taš var sagt ķ, skiltist, at teir sótu vęl um sįtt ella samdust vęl. Skulu vit rųkja mįliš til lķtar, er ikki bert at hugsa um tey einstųku oršini, men eisini, og taš ikki aftari, um heildina, sum oršini eru lutur ķ.

Tķlķk spilla, sum hesir bįšir setningarnir eru eyškend dųmi um, er meira snķkjandi og tķ verri at verja seg fyri, enn ófųroysk stakorš. Tķ ręšur um at vera į varšhaldi fyri sovoršnum óvandašum mįlburši.

AT SKIFTA KLĘŠI
Teir, sum skriva um ķtróttir ķ blųšum okkara, tykjast ikki vita, at taš eitur at skifta klęši į fųroyskum og ikki "at klęša seg um". Hetta munnu teir vera sannfųrdir um, tķ tį iš teir skriva um nżggj ķtróttahśs, hava tey altķš eitt "umklęšingarrśm" ella uppaftur verri: "umklęšingsrśm". Var taš ikki betur valt heldur at nevna hetta skiftingarrśm! Taš skuldi ikki kravt taš hųga hugflogiš - ella er taš skert av danskari vanahugsan?

SLĶTA UPP - IKKI "SLĶTA NIŠUR"
Fyrr hevur veriš sagt um eitt, sum er so illa slitiš, at lķtil dygd er ķ tķ longur, at taš er uppslitiš, men nś hoyrist ikki so sjįldan tikiš til, at eitthvųrt er "nišurslitiš". "Skślin er "nišurslitin"". "Bildekkini eru "nišurslitin"" o.s.fr. Hetta er komiš śr donskum fyri stuttum. Har er taš heldur ikki gamalt, men er komiš hagar śr enskum sum so mangt annaš hesa tķšina.

UPP AT BLĮSA
Einaferš vóru trķggir stórhvalir innibyrgdir av ķsi, og taš vóru stórtķšindi, hvussu roynt varš at fįa teir leysar aftur. Ķ tķ sambandi segši ein tķšindamašur um hvalirnar, at teir komu av og į upp at "anda". Soleišis siga vit fųroyingar ikki, men heldur, at hvalurin kemur upp at blįsa. Blįsturin eitur spręnurin, iš stendur upp ķ loft, tį iš hann blęsur, og blįstriš er holiš, sum hann blęsur ķgjųgnum.

EINFLOKSSKIPAN
Soleišis įtti sjónvarpsmašurin at sagt og ikki "einflokkaskipan", sum hann segši. Tį iš flokkurin eftir oršinum at dųma er einans, er ikki rętt at seta hann ķ hvųrsfall fleirtali.

LŻGGJUR
Hetta oršiš įtti at fingiš betri sųmdir, enn taš fęr. Tį iš hitin fer eitt nś śr einum upp ķ fżra stig, tykir betri at siga, at taš veršur lżggjari, enn "heitari", sum nś man vera taš vanligara at hoyra ķ vešurtķšindum. Ein śtvarpsmašur, iš segši lżggjari nś ein dagin, eigur tųkk uppiborna fyri, at hann ger sķtt til at varšveita eitt eyškent brigdi ķ mįlinum.

"ÓANSĘŠ" - EINA FERŠ AFTUR
Hetta oršiš er mįlsligt vanigli, sama hvussu ofta taš veršur nżtt. Hetta er einki uttan tżskęttaša danska oršiš uanset pjųssaš ķ illan fųroyskan bśna. Vęl bar til at orša hetta uttan at taka til hetta ógvyrši. "Óansęš, hvat stųšan er" varš sagt viš alt Fųroya fólk herfyri. Fųroyska oršiš sama hevši gjųrt somu nyttuna. Geriš okkum ųllum fųroyingum tann beina at svęva "óansęš" ongantķš ov tķšliga!

"UNDIR"
Hetta lķtla orš veršur alt ov nógv nżtt eftir śtlendskari fyrimynd, har sum onnur fyrisetingarorš hóskašu betur eftir fųroyskum mįlreglum. Eisini ber til at orša um, tį iš taš kennist stirviš at hava fyriseting.

Nųkur dųmi: "Eitt lįgtrżst undir menning". Betri: "...ķ menning". "Eitt partafelag undir stovning". Betri: "&ķ stovning" ella "...sum er ķ umbśna at stovna". "Undir vitjan hansara ķ hųvušsstašnum". Betri: "Į vitjan hansara&" ella "Mešan hann vitjaši..." Ķ góšum fųroyskum mįli veršur undir mest bara nżtt sum stašarfyriseting: undir boršinum, upp undir borš, undir heilum o.s.fr.


Nr. 17, aprķl 1989, 3. įrg.

BING OG BINGJA
Bing vóru teir kassar, iš korn varš goymt ķ fyrr ķ tķšini. Sum ofta veršur gjųrt ķ mįlrųktini, varš oršiš tikiš upp aftur viš nżggjari merking um taš slagiš av goymslu, sum į śtlendskum mįlum eitur 'silo'. Soleišis hava vit t.d. saltbingiš į Drelnesi. Teir brunnar, sum sśrhoyggj veršur goymt ķ, nevndu summir bing.

Ķ nżggjari tķš hava vit fingiš hesar stóru flutningskassarnar til vųru, rusk o.m.a. Sum vanligt er, fylgir śtlendska heitiš viš, veršur einki gjųrt til at finna hóskandi fųroyskt orš, og gingu - og ganga enn - hesir flutningskassar undir enska heitinum "container". (Summi skriva "containari", onnur "kontainari" og uppaftur onnur "konteynari"). Eisini veršur taš nżtt um smęrri ķlįt, eitt nś til tómar flųskur. Hetta orš er ilt at laga at fųroyskari tungu, og varš tķ roynt at finna fųroyskt navn ķ stašin. Funniš varš fram į oršiš bingja, veikt bent kvennkynsorš, sum Jóhannes av Skarši hevši skrivaš upp ķ 1950 eftir Rasmusi į Hįskślanum. Merkingin var ķ royndum hin sama, sum oršiš bing hevši. Rasmus mintist, at tvęr bingjur til korn vóru į loftinum heima hjį teimum ķ Mišvįgi. Seinni er eisini uppspurt, at oršiš varš nżtt um seyšakrubbu ķ Fuglafirši. Eyšsęš er, at hetta orš į onkun hįtt er avleitt av vanligara oršinum bing. Oršiš er stutt og smidligt ķ bending, og av tķ at taš var so sjįldsamt, varš hildiš, at einki varš tikiš frį upprunaligu merking tess viš at geva tķ nżggja merking afturat, t.e. 'container'. Summi hava tikiš vęl undir, og oršiš bingja er nś vķša at sķggja og hoyra, eisini ķ samansettum oršum sum t.d. bingjuskip, bingjuhavn o.ų.

Hesar reglur eru ętlašar til at minna į, at hesi lķku orš ķ nśtķšarmįli hava ymsa merking: Bing er fųst goymsla, sum į fremmandum mįlum eitur 'silo'. Bingja er flutningskassi, į fremmandamįli 'container'. Tķ var taš bland, tį iš herfyri varš skrivaš ķ eini blašgrein um "oljubingjur" į Višarnesi! Taš įtti at veriš oljubing, um ikki, sum vanligt er at siga, oljutangar.

LJÓŠFŲRI - IKKI "LJÓŠFAR"
Ljóšfųri er orš, sum ķ nżggjari tķš er upptikiš ķ fųroyskt. Taš er til bęši ķ fornnorrųnum og nżķslendskum. Merkingin er 'tónatól'. Taš kennist heimligt, tķ frammanundan įtti mįliš orš viš sama seinna liši viš merkingini 'amboš', t.e. eldfųri. Hetta oršiš hevur stundum veriš nżtt um nśtķšar tól at tendra viš, enskt lighter, men fį munnu tey vera, iš hava tikiš eftir.

Av tķ at oršiš ljóšfųri er so lķtiš kent, og taš ķ summum fųllum, t.d. ljóšfųrini, ljóšfųr(un)um, fęr sama sniš sum orš, iš enda viš -far, er ikki lųgiš, at bland kemur ķ hjį summum, og tey misskilja oršiš sum "ljóšfar" viš fleirtalsforminum "ljóšfųr". Her veršur gjųrt vart viš hesa misfatan. Rętta snišiš er sum nevnt (eitt) ljóšfųri.

TURKUR - IKKI "TURKARI"
Um mong tjóša- og ķbśgvanųvn ręšur stór óvissa. Einaferš varš gjųrdur samnoršurlendskur listi yvir nųvn į rķkjum og tjóšum og lżsingarorš avleidd av tjóšanųvnum. Fųroyskt slapp tį upp ķ part, men har eru enn nógv ivamįl at taka stųšu til, og listin eigur at verša endurskošašur og dagfųršur. Taš veršur ikki gjųrt į hesum sinni, men mint skal verša į, at her er stórur vandi fyri at gera mistųk. Eitt nżhoyrt dųmi: Mašur śr Turkalandi varš ķ tķšindasending kallašur "turkari" - ivaleyst įrin frį donskum tyrker. Į fųroyskum eitur hann turkur, flt. turkar.

GANGA Ķ SKŚLA, KIRKJU, DANS O.S.FR.
"Hann gekk ķ hesum skśla" hoyrdist sagt nś ein dagin. Hvussu er viš hesum? Veršur hesin setningur upptikin ķ įlvara, sum hann er sagdur, gekk hann og mól inni ķ skślanum, kanska tķ at hann var innistongdur. Taš sum įtti at veriš sagt, var: "Hann gekk ķ henda skśla". Taš sum tś gongur regluliga ķ, annašhvųrt taš er skśli, kirkja, dansur o.a., stendur ķ hvųnnfalli, ikki ķ hvųrjumfalli sum her: T.d. "Hann gongur ķ Ósįskślan". "Hon gongur ķ Vesturkirkjuna". "Hon gongur hvųrt mįnakvųld ķ fųroyskan dans."

GREINING
Ķ mong įr hava vit kallaš taš at greina, sum į donskum eitur analysere, og samsvarandi navnoršiš greining fyri analyse. Tķ tókti taš mestsum eitt afturstig at hoyra ķ sjónvarpstķšindum, at onkur hevši gjųrt eina "analysu" (viš donskum y) av fķggjarstųšuni hjį eini kommunu. Nżśtkomin er hent skślabók "Greišiš og greiniš" eftir Įrna Dahl. Bendingin er ķ hųvušsheitum: greinir, greindi, hevur greint.

HĮLSASJŚKA
Nś er voršiš vanligt at nżta hetta oršiš um hįlstak, taš, at hava ilt ķ hįlsinum, iš vanliga er heldur lin sjśka. Fyrr var hįlsasjśka navn į ringari smittandi sjśku, sum fleiri doyšu av. Hon ęt į fremmandum mįli "difteritis" (angina diphtheritica). Mong framkomin fólk munnu hvųkka viš, tį iš linur hįlsbruni veršur umtalašur viš hesum ófręttakenda navni.

ŲSKUKALT
Hetta orš hevur altķš sama sniš, taš er lżsingarorš ķ hvųrkikyni. "Taš er ųskukalt", veršur sagt, tį iš śtkalt er. Tķšindamašurin segši frį, at nś vóru samrįšingar fingnar ķ lag millum lond "eftir tķggju ųskukųld įr"! Hetta hóvar ikki viš vanliga mįlnżtslu. Vildi hann nżta hetta myndamįl, kundi hann sagt t.d. "eftir at ųskukalt hevši veriš ķ 10 įr".

GÓŠUR FISKUR
Taš er neyšugt at hava "best mųguligan fisk". Hvat mįl er hetta? Fųroyskt er taš so ikki, men tó var taš at hoyra ķ Sjónvarpi Fųroya. Betur hevši ivaleyst ljóšaš: "&so góšan fisk sum mųguligt" ella "sum bestan fisk".

HEITT BREYŠ
"Eitt heitt, feitt nżbakaš byggbreyš" var góš, gomul taluvenjing. Men einki vistu vit um, at breyš gingu, eftir at tey vóru bakaš. Nś man vera ųšrvķsi viš hesum, tķ śtvarpiš hevši nżliga tey boš at bera, at fartelefonir "ganga sum heitt breyš"! So vita vit taš.

BRESTA
Hetta eru ķ royndum tvey sagnorš, annaš veikt bent brestir - bresti - brest, įvirkandi sagnorš, iš merkir 'fįa at bresta', og hitt er sterkt bent brestur - brast - brustu - brostin/brostiš um sjįlvt taš at bresta ella springa (viš ongum įvirki). Dųmi: "Hann bresti blųšruna", "blųšran brast". Hava vit hetta ķ huga, skilja vit, hvussu hųpisleys tķšindi vóru um, at "unglingar hųvdu "brostiš" eina dynamittstong". Her er brest taš, iš rętt er, um hetta ikki er ov veikt orš til so hart ljóš. Sprongt hevši kanska hóskaš betur?

HIRŠA
Hetta orš hevur veriš ręttiliga fyri happinum. Ein bendi taš skeivt, tį iš hann skrivaši "at Sjónvarp Fųroya hevur ikki "hiršaš» at gera nakaš hurtur śr olympiuleikunum". Hann įtti at skrivaš hirt. Oršiš bendist: hiršir, hirdi, hevur hirt. Hjį einum ųšrum kom taš heilt skeivt fyri, tį iš hann segši: "Teir "hirša" ikki fyri at skręša skinniš av livandi nósum". Soleišis sigur eingin į fųroyskum, tį iš rętt skal vera. Man mašurin ikki hava ętlaš at siga: "Teir fķra ikki fyri&"?

BŻTA UPP
Oršafar hevur fyrr (nr. 4) gjųrt vart viš, at hetta kemur ofta skeivt fyri, helst eftir fyrimynd frį danska oršinum opdele. Rętt er at siga bżta ella bżta sundur. Tķšindamašur tók so til oršanna: "Vrakarastovnurin er bżttur upp ķ įtta ųki". Hann įtti at sagt: "&er (sundur)bżttur ķ įtta ųki". At bżta upp gera tey sum įšur sagt ķ talvi, tį iš mašur veršur dripin fyri mann. Taš eitur į donskum bytte af, og ikki man vera sųrt, at summi, iš seta upp talv, hava hug at "bżta av"!

GERIŠ KVETTIŠ
Hetta er ofta at sķggja ķ śtsųlulżsingum, men ein munur er, sum taš vanliga veršur stavsett: -š saknast altķš at kalla. Taš eitur óbundiš eitt kvett og ikki eitt "kvetti". Tķ mį oršiš ķ yvirskriftini standa bundiš og eigur at hava š ķ endanum. Blųšini įttu at ręttaš hetta, eins og tey annars įttu at bųtt um mįliš ķ lżsingunum. Taš skuldi veriš at gjųrt lżsarunum ein stóran beina, tķ einki skuldi stygt burtur keyparar meiri enn óvandašur mįlburšur ķ lżsingum.

ĮR
"Eftir hįlvt annaš įra seinking" varš sjónvarpsmanni sigandi. Įrini skulu vera minst tvey, įšrenn tey kunnu setast ķ hvųrsfall ķ fleirtali. Hetta kundi veriš sagt: "Eftir seinkan ķ hįlvt annaš įr" ella upp aftur betur: "Eftir at taš var seinkaš hįlvt annaš įr".

EINKI AT SIGA
"Hann hevši einki at skula sagt". Hesin lųgni setningur var nżliga at lesa framman į fųroyskum blaš. Hetta fęr valla veriš annaš enn hamur av donskum: "Han havde intet at skulle have sagt". "Hann hevur einki at skula hava sagt", man onkur eisini tķverri hava hug at siga. Ivaleyst kemur hetta dųmiš eisini oršarašiš fyri ķ fųroyskum lķki. Hvķ hava taš so flųkt, sum vęl sigst einfaldari. Blašiš įtti heldur at skrivaš rętt og slętt: "Hann hevši einki at siga".

EFTIR
Henda fyriseting veršur nżtt framman fyri navn ella heiti į einum, iš gjųrt hevur eitthvųrt verk, eitt nś skaldsųgu, mįlning ella tónaverk. Men vert er at hava ķ huga, at eftir ķ hesari merking stżrir hvųnnfalli og ikki hvųrjumfalli, sum tķšum er at sķggja og hoyra, t.d. er rętt at siga "eitt lag eftir finska tónaskaldiš Sibelius" (ikki "&eftir & tónaskaldinum&").

NAVNHĮTTARMERKIŠ AT
Algongt er, at smįorš, iš standa viš lķtlari heršing ķ setninginum, verša samsvarandi "lęttliga" framborin. Soleišis ljóšar navnhįttarmerkiš at ikki ųšrvķsi enn eitt [a] ella [į], t.d. at fara [a 'feara] ella [į 'feara]. Taš ljóšar heilt rangvųrgt, tį iš summir upplesarar hava fyri at toyggja į hetta lķtla oršiš og lata t ljóša, annašhvųrt taš er sum [t] ella [d]: ["ead" feara]. Tit sum ivast, lurtiš eftir skilafólki, iš enn dugir at siga oršini.

MANDLA, HANDLA
Har sum trż og fleiri hjįljóš koma ķ hóp, er vanligt, at eitt teirra hvųrvur ķ framburši, tó at taš veršur varšveitt ķ skriftmyndini. Soleišis hvųrvur d ķ oršunum ķ yvirskriftini, og tey ljóša av rųttum [manla] og [hanla]. Tó eru tey ikki so fį, iš siga [mandla] og [handla]. Hetta er móti natśrligum fųroyskum ljóšreglum.

GULLMERKI, GULLLAKSUR O.TĶL.
Ķ tķlķkum samansettum oršum, har sum seinni lišur byrjar viš hjįljóši (uttan h + sjįlvljóš), skal ll ikki ljóša sum [dl]. Tó hava fleiri lyndi til at gloyma hesa reglu, serstakliga tį iš samansettu oršini eru heldur nżggj, eins og oršini bęši ķ yvirskriftini. Men taš rętta er at siga [gul:]merki og [gul:]laksur.

"EFTIR HVAT SKILST"
Eitt blaš hevur tķlķkt yndi til hetta mishįtta oršalag, at taš kemur fyri óteljandi feršir, ofta fleiri feršir ķ sama blaš. Hetta er ikki skylt viš fųroyskt, hvat taš so man vera. Var ikki ólķka lęttari at skriva sum skilst! Ella, vil blašmašurin hava taš longri: eftir tķ, iš skilst.

"FYRI SO VĶTT LĶKA MIKIŠ"
Fastur gestur ķ einum av fjųlmišlunum var mismęltur ella mistók seg ķ onkrum. Tį letur ķ honum: "Taš er fyri so vķtt lķka mikiš". Hvųrt orš sęr er fųroyskt, men setningurin allur er ófųroyskur. Ikki er ilt at gita, hvašan hann er ęttašur! Sovoršiš mįl hoyrist alt ov ofta av munni teirra, iš javnan tala fyri ųllum fólkinum, og ungdómurin er skjótur at taka eftir.

"SIGA FRĮ", SIGA TIL
At siga frį er at 'greiša frį' ella 'boša frį': "Hann sigur henni frį ųllum, sum til hevur borist". "Mangur sigur frį Ólavi kongi og hevur ikki sęš hann". "Vešurstovan sigur frį stormi". Hetta er alt gott og rętt fųroyskt mįl. Men nś eru menn farnir at lata "siga frį" hava ta merking, iš danskt sige fra hevur. Onkur segši, at vrakari įtti at "siga frį", tį iš fiskurin var vįnaligur. Hetta tykist nóg so danskligt. Rętt fųroyskt hevši veriš at siga til.


Nr. 18, juni 1989, 3. įrg.

"TAŠ HIMMALSKA FRIŠARTORGIŠ"
Soleišis vilja flestir tķšindaberar vera viš, at hetta nógv umrųdda torg ķ mišjum Beijing (Peking) skal eita į fųroyskum. Oršafar hevur ikki fingiš uppspurt, hvat Tien-an-men merkir oršarętt (bretska śtvarpiš BBC nevnir taš altķš soleišis ótżtt!), men į donskum eitur taš Den himmelske Freds Plads. Eftir hesum er taš at skilja sum 'torg, iš ber navn av himmalskum friši'. Fųroyska tżšingin skilst ikki ųšrvķsi enn 'frišartorg, iš er himmalskt'! Hetta er eyšsęš skeivt tżtt. Ein hugsandi tżšing var "Torg hins himmalska frišar", men taš er ov stķvt og tvųrligt ķ munni, iš hvussu er ķ dagligari talu. So er at royna ašrar leišir: "Himmalskur frišur" kundi eisini itiš "himmalfrišur". Tżšingin "Himmalfrišartorg(iš)" kemur av sęr sjįlvari. Tykir hetta ov tungt? Ella hava ųll vant seg viš hina misfatašu tżšingina? Ein leišin var eisini at gera sum BBC og lata vera at tżša. Sostatt kundi taš veriš nevnt rętt og slętt Tien-an-men-torg(iš).

"SOLIDARITET"
Soleišis hevur gitna pólska yrkisfelagiš itiš ķ fjųlmišlum okkara ųll įrini, og eingin hevur latiš viš seg koma viš ašrari hugsan. Hetta man vera tikiš ósodnaš eftir skandinaviskum mįlum. Tykist vera hvųrkikynsorš, men hevur onga ending ķ hvųrjumfalli (t.d. "limur ķ Solidaritet"). Aftur eitt stig śt ķ endinga- og bendingarloysi! Annars hevur hetta fremmandaorš sum samnavn vanliga veriš višfariš sum kallkynsorš: "solidaritetur". Hvat er at gera? Her eru kostirnir tveir: Annar at tżša: Samhald ella Samstųša eru mųguleikar, iš kundu komiš til tals, ella onkur hevur betri uppskot? Hin er at lata navniš vera ótżtt Solidarnosc, sum taš er į pólskum mįli. Taš navn, sum higartil hevur veriš nżtt, er ikki nóg gott. Taš hevši veriš nógv vert, um tey, sum bera okkum tķšindi, hųvdu fleiri viš ķ rįšum, tį iš nżggj hugtųk stingast upp, iš einki fųroyskt heiti hava. Hvķ ikki t.d. heitt į lurtarar og lesarar at koma viš uppskotum!

FRAMSŲGUMAŠUR - IKKI "ORŠFŲRARI"
Fyridųmiš hevur stórt vald, annašhvųrt taš er til gott ella ilt. Tekur onkur upp ein óvana ķ mįlburši og liggur nóg leingi į honum, er skjótt at onnur taka eftir. Ķ politiskum oršaskifti er sum ašrastašni vandi fyri, at śtlendsk mótaorš gera um seg, um onkur er, iš nżtir tey ķšuliga. Tann, sum ein flokkur hevur valt til at vera hųvušsrųšara sķn fyri įvķsum mįli, hevur leingi veriš nevndur framsųgumašur floksins ķ tķ mįli. Hetta eitur sum kunnugt ordfųrer į donskum. Men nś tykir sum tingmenn okkara eru fleiri farnir at nevna framsųgumenn "oršfųrarar"! Eingin orsųk skuldi veriš til at leggja gott fųroyskt orš burtur og taka upp śtlendskt orš ķ stašin. Helst er hetta gįloysni, men ikki įttu vit at vęntaš taš av teimum, iš manna lųgtingiš.

"NOKK"
Śtlendingur, sum hevur starvast ķ Fųroyum nųkur įr, segši herfyri, at taš fyrsta hann hevši lęrt av fųroyskum, var hesin setningur: "Taš gongur nokk"! Hetta skuldi vera dųmi um, hvussu sinniligt fólk, fųroyingar eru. Ikki er lųgiš, at śtlendingurin skuldi halda hetta vera fųroyskt, tķ ivaleyst munnu nógvir fųroyingar lata hetta av munni dag og dagliga. Eisini er hetta nišurlag ķ vęl umtóktum rķmi, iš javnan er at hoyra ķ kvųšuljómum. Hetta ófųroyska orš veršur nżtt bęši sum lżsingarorš ķ hvųrkikyni og sum hjįorš. Sum lżsingarorš kunnu vit seta ķ stašin: nóg mikiš, ivaleyst, rķviligt og óivaš mangt annaš. "Hann hevur nokk av grind" ® "Hann hevur nóg mikiš av (el. ivaleysa nógva) grind". Sum hjįorš kunnu vit ķ stašin seta eitt nś helst, óivaš, ivaleyst o.m.a., ella skriva um viš sagnoršinum munna. "Hann er nokk sjśkur" ® "Hann er helst sjśkur" ella "Hann man vera sjśkur".

RŲKKA
Hetta sagnorš stżrir hvųrjumfalli, t.d. "Hann rųkkur hasum ikki", t.e. iš hvussu hann so toyggir seg, fęr hann ikki nortiš viš taš. Ivasamt er, um rųkka į fųroyskum kann hava somu merking sum nįa kann hava, t.e. at koma fram, eitt nś į mįl. Tķ er setningur sum "Vit hava ikki rokkiš mįlini" illgrunaverdur bęši ķ bending og merking. Sama merkingarinnihald kundi veriš oršaš soleišis: "Vit eru ikki enn komin į mįl ķ ųllum", ella: "Enn er langt į mįl ķ summum".

"GOYMA" FYRI KRÓGVA, FJALA, LOYNA, DYLJA o.o.
Taš er ikki óvanligt at hoyra fólk siga "goyma", tį iš tey av rųttum įttu at valt eitt av hinum oršunum ķ yvirskriftini.

At goyma er at varšveita, ansa eftir o.tķl. Skeiva nżtslan man vera ręttiliga nżkomin. Helst er taš danska oršiš gemme, iš hevur volt hesa merkingarbroyting ķ fųroyskum. Men ikki man vera beint at knęseta hana. Setningur sum "Revurin hevši goymt seg aftan fyri tręnum" įtti ikki at komiš fyri ķ almennum fųroyskum fjųlmišli. Nei, hann mundi heldur hava fjalt (el. krógvaš) seg aftan fyri tręiš.

SKEIV ĮHERŠING
Har sum fleiri orš standa saman ķ fųstum oršafelli, ręšur um at hava įheršing į rętta oršinum; annars dettur alt sundur og gevur ikki ta sonnu meiningina. At gera seg inn 'į ein er at gera honum ónįšir el.tķl. Įheršingin er av rųttum į fyrisetingini į, sum įheršingarmerkiš ' vķsir. Men ikki er óvanligt - taš hoyrdist fyri stuttum ķ einum av loftmišlunum - at leggja įheršingina į inn: "Teir gjųrdu seg 'inn į matvųruhandlar." Teimum, sum lesa skulu tķšindi o.a., leggur Oršafar tey rįš at lesa tekstin vandaliga ķgjųgnum, įšrenn śtvarpaš veršur, og seta įheršingarmerki į tey orš, sum skulu bera įheršing. Tķlķk merki koma sum kunnugt ikki fyri ķ vanligari stavseting, tķverri kanska! Tķ er so mikiš neyšugari at vera varin um seg og ansa eftir at herša į, har sum eigur.

GRASRÓT
Mįl okkara er, eins og onnur mįl, ķ heilum fyri įrinum uttaneftir, og nś er taš helst enskt-amerikanskt, sum trokar į. Taš įtti at veriš so eyšvitaš, at vit vóru varin um okkum og ętlašu um, hvat vit taka upp, og hvat vit lata fara. Sumt ķ myndamįli er so alment menniskjaligt, at ongar įneyšir eru at meinskast viš taš. Tķlķkt orš er grasrót (enskt grasroots, lżsingarorš). Taš sipar til vanliga fólkiš ķ landinum, mótsett teimum, iš stżra og rįša. Men verša tķlķk orš upptikin, er at lata tey fylgja teimum bendingarreglum, iš galda ķ fųroyskum. Nżliga var ķ tķšindum at frętta um einhvųnn "grasrótsfelagsskap". Rót er kvennkynsorš, og er hvųrsfalsendingin tķ -ar og ikki -s. Taš skuldi tķ komiš av sęr sjįlvum, at hetta varš nevnt grasrótarfelagsskapur.

"MEININGSLEYSUR" ® HŲPISLEYSUR t.d.
Meining er sum kunnugt sterkt bent kvennkynsorš og fęr tķ endingina -ar ķ hvųrsfalli eintali. "Hin meiningsleysi deyšin" var heiti į sjónvarpssending, helst "tżtt" beint śr donskum "Den meningslųse dųd". Ikki įtti at veriš neyšugt at valt formliga rangt orš, tį iš vit eiga fųroysk orš, iš siga hitt sama, t.d. hųpisleysur, skilaleysur.

KONGS-
Svķakongur var eina ferš ķ vįr bersųgnari um kópaveiši, enn stųša hansara loyvdi honum. Ein av tķšindamonnum okkara segši, at hesi "kongaorš" hųvdu elvt mikla ųsing. Nś var kongurin ein, iš hetta lęt av munni. Įtti mašurin tį ikki heldur av rųttum at sagt kongsorš? Fyrimyndin fyri tķ óregluliga snišinum "konga-" ķ samansettum oršum man helst vera at finna ķ donskum konge- (ķ donskum eru tó stakorš viš kongs- sum fyrra liši, t.d. kongstanke). Hašan hava vit helst fingiš orš sum "kongadóttir", "kongarķki" ķ sųgum (ęvintżrum). Men eldri og upprunaligari fyrimyndir hava vit ķ oršum sum kongsjųrš, kongsbóndi (og taš eitur eisini kongsdóttir, kongsrķki). Tķ eigur hetta at verša havt ķ huga, tį iš nżggjar samansetingar verša gjųrdar, eins og ķ nevnda fųri.

Tó er rętt at nevna, at mong dųmi eru um samansett orš viš endingini -a ķ fyrra liši, tó at skilvķsin hevši kravt -s, t.d. fjallatindur, fólkaręši.

DARVA STŻRIR HVŲNNFALLI
Ikki er sjįldsamt at hoyra sagt, at onkur/okkurt "darvar einum". Hetta er ikki beint. Darva stżrir hvųnnfalli. Taš darvaši hann. Kent er tiltakiš: Lundi darvar mannin, t.e. hvųr byrši, hvussu lķtil hon er, kann vera til ampa ķ gongu.

METUR, FLT. METRAR
Enn anir sumt eftir frį teirri tķš, tį iš fųroyskt var ikki skślamįl ķ rokning eins og ųšrum lęrugreinum. Tķšum er at hoyra, at longdarmįtsoršiš metur veršur havt óbroytt ķ fleirtali (t.d. tveir "metur" ķ stašin fyri metrar). Hetta man koma av, at danskt meter er óbroytt ķ fleirtali. Annaš er, at fyrr varš roynt at hava eintalssnišiš metri ķ stašin fyri metur, iš nś tykist vera viš yvirlutan. Ķ Roknibók frį 1916 eftir M.A. Jacobsen og Rasmus Rasmussen er oršsnišiš metri einarįšandi ("Ein metri (m) veršur nżttur til at mįta longd viš", bls. 5). Hevši taš ikki veriš ein roynd at fingiš taš aftur ķ nżtslu?

KVŲL
Hetta kvennkynsorš eitur kvalir ķ hvųr- og hvųnnf. flt. Hvussu er viš framburšinum? Hann įtti ikki at volt nakaš hųvušbrķggj, men kortini eru tey ikki fį, sum hava fyri at siga langt ófųroyskt a ķ hesum orši, sum ķ donskum kvaler. Rętt er at siga kvalir į sama hįtt sum hvalir, flt. av oršinum hvalur.

VŲLLUR - FLT. VŲLLIR, IKKI "VALLIR"
Oršafar hevur fyrr (Oršafar nr. 2) vķst į rętta fleirtalssnišiš ķ hvųr- og hvųnnfalli, men enn er skeiva bendingin tķšum at sķggja og hoyra. Taš rętta er vųllir.

FERŠ ķ flt.
Tey eru mong, iš av einihvųrji ókendari orsųk hava tikiš upp tann siš at lata oršiš ferš vera óbent ķ hvųnnfalli fleirtali ķ oršasambondum sum "tvęr ferš","fleiri ferš" o.tķl. ķ stašin fyri tvęr feršir, fleiri feršir. Hetta man vera ręttiliga nżkomiš og kann helst ikki enn hava fingiš ta hevd, at taš er at rokna sum "loyviligt" undantak frį regluni. Oršafar męlir tķ til at siga og skriva tvęr feršir, fleiri feršir. Tķšindafólki veršur serliga męlt til at ansa eftir at hava hetta rętt, eins og alt annaš! Tey, sum skriva blųšini og tala ķ śtvarpi og sjónvarpi, rįša fyri, hvųrja leiš mįliš fer, so stórt er vald teirra. Ķmóti tķ man lķtiš muna taš, sum ķ skślunum veršur lęrt.

GLAŠUR UM - IKKI "GLAŠUR FYRI"
Tķšliga og seint hoyrir tś fólk siga seg vera "glaš fyri" hetta og hatta. Taš eitur taš ikki į vandašum fųroyskum. Tś ert glašur um eitthvųrt. Eisini kanst tś vera glašur uppi yvir einumhvųrjum. Men veriš ikki "glaš fyri" nakaš, heldur glaš (ella fegin) um eitthvųrt!

VERULIGUR, VERULEIKI
Taš eru ikki so fį, iš hava hug at siga og skriva "verunligur" (hjįorš "verunliga") og "verunleiki" ķ stašin fyri taš, sum omanfyri stendur, iš er taš rętta. Hvašan hesi óregluligu n eru komin, er ikki gott at siga, men hugsandi er, at tey eru "smittaš" frį oršunum ęvinligur og ęvinleiki (sum eisini hava snišini ęviligur og ęvileiki). Men hvussu er og ikki, einastu višurkendu formarnir eru teir, sum vķstir eru ķ yvirskriftini.

STJÓRN
Hetta sterkt benda kvennkynsorš viš merkingini '(rķkis)stżri' stavast sum omanfyri er vķst. Taš er ikki verjandi at skriva "stjųrn", sum onkur hevur hug til.


Nr. 19, desember 1989, 3. įrg.

Nś hevur Oršafar ligiš ķ bjarnadśri, sķšan taš fór ķ summarfrķ ķ vįr. Stund er nś at fįa svųvnin śr aftur eygunum og hyggja at tķ, iš er um at vera ķ mįlheiminum. Hevur nakar saknaš Oršafar, bišur taš um umbering fyri tann langa stešg. Nś er at royna at fįa mįlbręviš śt so toluliga regluliga, eina ferš um mįnašin ella so, alt sum evni og umstųšur verša til. Ętlanin er enn sum fyrr ķ stuttum at taka til višgeršar mįlsligar spurningar. Roynt veršur at hava višgeršina so einfalda og "ólęrda" sum til ber. Evnini, sum havd verša til umrųšu, er fyrst og fremst tķlķkt, sum er at sķggja og hoyra ķ fjųlmišlum okkara. Taš, sum skeivt og óregluligt er - og taš er ikki so lķtiš, tķverri - veršur roynt at beina į rętta leiš. Ikki ger Oršafar hetta bert viš tķ ķ huga at finnast at og fżlast į. Endamįliš er at royna at rętta teimum eina hjįlpandi hond, iš standa ķ dagligum strķši viš at fylla blųš okkara viš skrivligum tilfari. Vit vita, at hetta er arbeiši, sum gjųrt veršur ķ stórum skundi, viš teirri hóttan yvir hųvdinum, at alt skal vera lišugt fyri tķšarfreist, sum tey kalla "deadline" - enskt mį taš vera! Beinleišis tżtt er hetta óunniliga orš "deyšamark", men beinraknari mundi veriš at tżtt taš til evstamark. Oršabųkur siga, at upprunaliga varš enska oršiš "deadline" havt um mark uttan um eitt fangahśs. Fór fangi śt um mark, setti hann lķviš ķ vįša. Hann kundi verša skotin av fangavųršunum! Oršafar fer ongan at skjóta, men vil ķ friši og nįšum royna at koma ųllum į tal, iš unna mįli okkara ein so lżtaleysan bśna sum gjųrligt, bęši til staving og mįlbering yvirhųvur.

MĮLNEVNDIN AFTURVALD
Fyrsta 4 įra skeišiš hjį Fųroysku mįlnevndini, iš sendir śt Oršafar, var śti sķšsta september ķ įr. Taš hevur roynst heldur drśgfųrt at fįa nżggju nevndina skipaša, men fyri stuttum komu bošini frį landsstżrinum, at sama nevndin var aftursett. Limirnir eru: Petur J. Sigvardsen eftir tilmęli frį Landsskślafyrisitingini, Jóhan Hendrik W. Poulsen eftir tilmęli frį Fųroyamįlsdeild Fróšskaparsetursins, Jeffrei Henriksen eftir tilmęli frį Móšurmįlslęrarafelagnum, Sigurd Joensen eftir tilmęli frį Rithųvundafelagnum og Svenning Tausen eftir tilmęli frį Blašmannafelagnum. - Nevndin hevur skipaš seg viš Jóhan Hendriki W. Poulsen sum formanni og Jeffrei Henriksen sum nęstformanni.

FÓLKANŲVN, MĮLNEVNDARRIT 1
Ķ heyst hevur mįlnevndin giviš śt leišbeinandi lista viš fųroyskum fólkanųvnum, einum 1000 til samans. Bendingin er lżst viš hvųrt navn. Ķ bóklinginum er eisini prentaš uppskot til navnalóg viš greinargerš, iš nevnd sett av landsstżrinum lęt śr hondum ķ 1984. Endamįliš er at kunna fólk viš hetta tżšandi mįl, sum landsstżriš, iš nś situr, hevur sagt seg vilja greiša. Fųroyar eru einasta Noršurland, iš onga egna lóg hevur um fólkanųvn. Nųvnini - bęši fólkanųvn og stašanųvn - eru tjóšskaparmįl, iš eiga bestu rųkt uppiborna. Her skal verša nevnt, at noršmenn hava ķ umbśna eisini at seta lóg um stašanųvn. Eisini hava onnur lond įvķsar reglur um nųvn į fyritųkum sum virkjum og handlum. Her hjį okkum tykist eisini ķ hesum at rįša fullkomiš regluloysi. Og nųvnini eru hareftir: śtlendsk, nś oftast ensk, hvar tś vendir tęr. Nųvnini eru eisini tekin um mįlsligu stųšuna ķ landinum. Helst skuldu tey flest veriš į landsins mįli. Tó, glottar eru: Bżir okkara og stųrri bygdir royna at velja gųtunum vųkur fųroysk nųvn. Taš įtti at veriš ųšrum til fyridųmis. Og enn eru teir, iš geva skipum sķnum og bįtum fųroysk nųvn.

Į bóklinginum stendur Mįlnevndarrit 1. Viš tķ vil mįlnevndin boša frį, at hon hevur ķ kvitta at geva onnur rit śt, helst oršalistar fyri ymsar yrkis- og frųšigreinir.

AT BŻTA SUNDUR ORŠ MILLUM REGLUR
Fųroyskt gongur ašrar vegir enn eitt nś danskt, tį iš ręšur um at bżta sundur orš millum reglur. Ķ donskum og ųšrum mįlum veršur bżtt eftir stavilsum, tey kalla, men fųroyskt eins og ķslendskt (og fornnorrųnt) bżtir sundur eftir stovni og endingum. Sum dųmi um munin kunnu vit taka danska oršiš kęllingen og fųroyska oršiš kellingin og vita, hvussu tey verša bżtt: kęl-lin-gen og kell-ing-in. Ein meginregla viš at kalla ongum undantaki er: Bżt ósamansett orš soleišis sundur, at nżggj regla altķš byrjar viš sjįlvljóši (sķ dųmiš omanfyri). Hetta er regla, sum er so einfųld, at ųll kunnu lęra hana. Onkur vil kanska hveppa seg viš sundurbżting sum bįt-arn-ir, men skil er ķ henni, tķ r er runniš saman viš n og hoyrist ikki ķ talu. Varš bżtt bįt-ar-nir, sum nógv gera, er vandin stųrri fyri, at r ljóšar ķ upplestri.

Ein onnur meginregla er, at samansett orš verša bżtt um skoytiš millum liširnar, eitt nś jarn-brot. Avleišsluendingarnar -leiki og -ligur koma undir somu reglu, t.d. sann-leiki og harš-ligur. Fleiri orš eru óbżtandi ķ fųroyskum, sum hųvdu veriš taš eftir donskum reglum, t.d. goymsla, brongla; eftir reglunum kundi veriš bżtt framman fyri -a, men ikki er sišur at lata stakstav fara nišur į nżggja reglu, hann rśgvar ikki meir enn bindistrikan! Harafturķmóti er goymsl-an og brongl-aši sundurbżtandi.

Tķverri tykist ólag vera komiš į oršasundurbżting ķ nógvum blųšum okkara. Spurningurin er, um taš er nżggja tųknin, iš hevur sķn part av skuldini. Annars er komiš langt į leiš ašrastašni at gera telduforrit, iš duga ręttiliga vęl at bżta sundur orš, men enn er vist einki gjųrt fyri fųroyskt. Men eftir teimum reglum, sum her eru nevndar ķ stuttum, įtti taš ikki at veriš so torfųrt, at neyšugt var at lķta tólum taš til.

STYTTINGAR
Hent er ķ skrift at kunna stytta langt og óvišfųrligt orš ella nųvn, sum eru fleiri orš. Summar styttingar koma so sum frį lķšur ķ orša ella navna staš, og ikki sjįldan hevur upprunaliga oršiš ella navniš hug at fara ķ gloymsku. Nś fjala summar styttingar yvir nųvnum į fremmandum mįlum, sum mangur fųroyingur valla man kenna. Her įttu tķšindafólk at veriš vakin og spurt, hvat meinast viš, tį iš menn koma viš styttingum sum ICES (sagt į enskum [aisis]), NEAF, NAFO, TAC o.s.fr.

Eisini okkara Sjónvarp Fųroya hoyrist alt sjįldnari nevnt viš fullum navni, men sum SvF [ess vee eff]. Ikki veršur meira spart enn eitt stavilsi, tį iš stytta navniš veršur sagt.

VIRUS
Herfyri tį iš nógv varš skrivaš um telduvirus, sįst, at ymist var, hvat kyn og bending fólk gav hesum orši. Summi hųvdu taš sum kvennkynsorš, onnur hvųrkikynsorš og uppaftur onnur kallkynsorš.

Virus er sum kunnugt įvķst smittuelvandi evni. Oršiš er latķnskt og er ķ tķ mįlinum hvųrkikynsorš, vira ķ fleirtali. Fį munnu vera so kųn ķ latķni, at tey duga at benda oršiš soleišis. Nś eru ikki so fį orš ķ fųroyskum, sum enda viš -us, og tey munnu ųll vera kallkynsorš, ķ hvųr- og hvųnnfalli ķ fleirtali enda tey viš -ar, t.d. gneggjus, iš er navn į mįsafugli. Fremmandaoršiš primus (at kóka į) hevur eisini funniš sęr sess ķ hesum bendingarflokki. Oršafar skjżtur upp, at oršiš virus veršur soleišis bent - sum kallkynsorš viš ongari ending ķ hvųrfalli. Bendingin veršur:

 

eintal

fleirtal

hvųrf.

virus

virusar

hvųnnf.

virus

virusar

hvųrjumf.

virusi

virusum

hvųrsf.

(virus)

virusa

FÓŠRA
Taš er minni enn so altķš, at "sama" orš ķ nęrskyldum mįlum hevur nett somu merking. Tķlķk orš eru fodre ķ donskum og fóšra ķ fųroyskum. At fóšra eina kśgv į fųroyskum og fodre en ko į donskum er hvųrt sķtt. Tann, iš fóšrar eina kśgv, eigur so mikiš av jųrš, at hann fęr fóšur (įrsfóšur) til eina kśgv. Ein, sum ikki hevur so nógv sum eitt heilt kśfóšur, kann fóšra uppiķ hjį einum, t.e. vera saman viš ųšrum um kśnna, hava "hįlva kśgv", sum taš eisini varš nevnt. Men ikki varš sagt "fóšra" um taš at lata kśnna fįa hoyggj o.a. hvųrja feršina. Taš var at geva kśnni ella bert geva, eisini at leggja fyri kśnna. Taš er hetta, sum danska oršiš fodre merkir. Men nś tykir, sum taš hevur órógvaš mįlkensluna hjį summum, og tey eru farin at "fóšra" kįlvar (ķ stašin fyri at geva teimum ella leggja fyri teir), og ikki um at tala at "fóšra" sķl og laks. Mundi ikki hóskaš betur at sagt at geva eisini um hetta nżggja! Men fyri taš kann taš vęl eita fóšur, sum alifiskur fęr.

JARNSMIŠUR, GULLRINGUR, VATNSOPI
Stųk verša orš sum jarn, gull, vatn sųgd [jadn, gudl, vatn], men ķ samansettum oršum, har sum hesi og onnur lķk orš eru fyrri lišur, og seinni lišur byrjar viš hjįljóši (uttan h + sjįlvljóš), hvųrva [d] og [t] ķ framburšinum. Rętt er at siga hesi orš soleišis: [jan]smišur, [gul]ringur og [van]sopi (sjįlvljóšini eru stutt!), men ķ oršum sum jarnųld, gullepli, vatnęr og vatnhagi verša fyrru liširnir sagdir [jadn-, gudl-, vatn-], viš taš at annar lišur byrjar viš sjįlvljóši og ķ einum fųri viš h + sjįlvljóš.

HERŠING
Ķ fųstum oršasambondum ręšur um at leggja heršingina į rųttu oršini, annars dettur alt sundur. So statt eitur taš ikki "at 'beini fyri atomvįpnum" men "at beina 'fyri&". Ķ hesum oršasambandi eigur heršingin at liggja į fyri og ikki į beina.

Eisini ķ einstųkum oršum kemur fyri, at heršingin veršur flutt, hagar hon ikki hoyrir til. Eitt harkališ duga ųll at siga rętt viš at tyngja į fyrra stavilsi, sum er hųvušsreglan ķ fųroyskum. Tķ er taš lųgiš, at navniš į songbólkinum Harkališinum ikki sleppur at fylgja somu reglum. Ķ tķ navninum leggur fjųldin heršing į -liš. Hvķ?

PLAST
Hetta tilfariš, sum į skandinaviskum mįlum eitur plastik, viš heršing į fyrra stavilsi, eru summir fųroyingar farnir at kalla "plastikk" viš heršing į seinna stavilsi sum eitt nś ķ oršinum "elastikk". Ikki skuldi veriš neyšugt at veriš "śtlendskari" enn śtlendingar ķ oršaframburši. Valdu vit heldur hin stytta formin plast, sum fleiri longu nżta, sluppu vit frį spurninginum, hvar iš heršingin eigur at liggja, og oršiš er smidligt ķ bending. Taš bendist sum t.d. hvųrkikynsoršiš kast.

PAPPĶR
Soleišis eitur hetta tolna evniš į fųroyskum - viš heršing į fyrra stavilsi, og ikki "papķr" viš heršing į seinna stavilsi. Ķ fleirtali er taš óbroytt pappķr, sum taš hvųrkikynsorš taš er, og ikki "papķrir" (viš heršing į 2. stavilsi), sum ein fjųld hevur hug at siga.

VŲLLUR og VŲRŠUR ķ flt.
Hesi bęši oršini fįa stundum heldur óregluliga bending, serliga ķ hvųr- og hvųnnfalli ķ fleirtali. Višhvųrt sķggjast formar sum "vallir" og "-vųršar" (bóka"vųršar"). Rųttu fleirtalssnišini eru vųllir og vųršir. "Vķtt um vųllir gyltir hjįlmar syngja". "Bókavųršir ķ Fųroyum eru limir ķ Bókavaršafelag Fųroya."

BLAND
Ikki er óvanligt, at oršafelli verša blandaš, so at ein partur veršur tikin śr einum, annar śr ųšrum. Sleppur tķlķkt mismęli at standa óįtalaš, er vandi fyri, at onnur hava taš til fyridųmis, og taš veršur uppaftur fastari ķ huganum.

Eitt blaš skrivaši um onkun, at hann var "dystin lęrdur". Hetti er eyšsęš bland av tveimum: listilęrdur (ella listum lęrdur) og til dystin fśs.

Tann, iš ivast, įtti at kagaš ķ oršabųkurnar. Taš kundi boriš į, at hjįlp var at finna har.

"Į VALI"
"Bara ein trišingur av tingmonnunum var į vali", fręttist herfyri. Lķtiš hugašir fyri politikki, hesir tingmenninir, hugsaši tś. Men so skiltist, at hesir tingmenn stóšu fyri vali. Į donskum eitur taš "at vęre på valg".

AFTUR VIŠ
"Nakaš til kaffiš?" spurdi eitt dįmligt fólk, iš boršreiddi fyri tęr. Tś nenti tęr ikki tį at siga, at taš er ikki fųroyskt at siga so, men at taš eitur aftur viš kaffinum. Nś er taš sagt.


Nr. 20, januar 1990, 4. įrg.

1990
Soleišis skriva vit nżggja įrstališ. Men hvussu siga taš? "Nķtjan hundraš og hįlvfems" siga tey flestu og eisini loftmišlar okkara. Men rųddir eru farnar at ljóša um at taka upp aftur gomlu fųroysku talheitini. Var taš ikki sum ein góš byrjan, um nųkur tóku sęr fyri javnan at siga nķtjan hundraš og nķti. Fleiri kundu so smįtt um smįtt fariš at tikiš undir. Hvųr veit?

MĘR TYKIR SYND Ķ HONUM
Soleišis sum ķ yvirskriftini stendur, er rętta oršingin og ikki "eg taki synd ķ honum", sum fleiri hava hug at siga nś į dųgum, og ikki so fį skriva taš eisini. Nęrri umhugsaš gevur taš onga meining. Somuleišis er vert at minna į, at taš eitur męr dįmar taš og ikki "eg dįmi taš". Hetta er ópersónlig setningsskipan, iš var vanlig fyrr, men tey verša fęrri og fęrri, iš duga at halda skil į henni. Latum okkum taka saman um tęr leivdir, iš enn eru til. Mįliš veršur fįtękari, um hesi litbrigdi kįmast burtur.

Soleišis mįlbar eitt blaš seg: "Hann hevur ikki altķš tikiš synd ķ Palleba". Rętt hevši veriš: "Honum hevur ikki altķš tókt synd ķ P." Eru tey fleiri, sum halda taš vera synd ķ honum, eiga tey at siga: "Okkum tykir synd ķ honum". Geviš gętur, at sagnoršiš altķš er ķ 3. persóni ķ eintali!

"PALLEBA''
Soleišis hava tey fingiš sęr fyri at kalla "vanliga" mannin, iš ikki er uppi ķ stjórnmįlum ella situr ķ almennum stųrvum. Upprunin er at finna ķ skemtileiki, iš plagdi at vera ķ śtvarpinum eina tķš. Hvķ hetta "navn" varš valt, er sum vera man avgerš teirra, iš skrivašu leikin. Beinraknari hevši ivaleyst veriš at kallaš hann Jógvan, tķ taš var upp gjųgnum ųldir vanligasta mansnavn ķ Fųroyum. Į sama hįtt veršur "vanligi" mašurin ķ Noregi nevndur "Ola nordmann", og ķ Russlandi Ivan. - Hetta er meir at skilja sum višmerking enn broytingaruppskot! Tó munnu fleiri enn Oršafar hava fingiš ganir av hesum ęviga "Palleba".

LOGI
Ķ einum tķšindum varš sagt um ein eldsbruna, at "flammurnar" stóšu himmalhųgt. Hvķ varš okkara fųroyska orš logi fjónaš? At gera mark millum fųroyskt og śtlendskt hevur alla tķš veriš eitt ašalmiš hjį mįlrųkt okkara og eigur at vera langa tķš enn, skal ikki alt enda ķ einum hurlivasa. Nógv eiga vit gott mįltilfar at leita rįš hjį, eitt nś kvęšini:

          "Tķ svaraši Ķrlands kongur,
          login leikar hįtt:
          "Hvat hava vit til sakar gjųrt,
          hvķ eru vit brendir į nįtt?
               (Finnur hin frķši B, 51. ųr.)

DÓTTIR, flt. DŲTUR
Skyldskaparoršini, vit kalla, (fašir, móšir, systir, bróšir og dóttir) eru sęr ķ flokki til bending. Ķ gomlum mįli gingu tey ųll eftir somu bending. Ķ fleirtali var tann broyting, vit nevna i-umljóš (a > e, ó > S (= ų))

eintal

hvųrf.

fašir

móšir

systir

bróšir

dóttir

hvųnnf.

föšur

móšur

systur

bróšur

dóttur

hvųrjumf.

föšur

móšur

systur

bróšur

dóttur

hvųrsf.

föšur

móšur

systur

bróšur

dóttur

fleirtal

hvųrf.

fešr

mųšr

systr

brųšr

dųtr

hvųnnf.

fešr

mųšr

systr

brųšr

dųtr

hvųrjumf.

fešrum

mųšrum

systrum

brųšrum

dųtrum

hvųrsf.

fešra

mųšra

systra

brųšra

dųtra

Ķ nżfųroyskum er nakaš broytt, men meginparturin varšveittur. Millum hjįljóš og -r ķ ending kemur stušulsljóšiš -u-, t.d. mųšur, dųtur (flt.). Oršiš veršur nś bent soleišis:

fašir

fašir

fašir

faširs

fedrar

fedrar

fedrum

fedra

Systir veršur nś bent systrar ķ hvųrf. og hvųnnf. flt. og ikki *systur, sum vit skuldu vęntaš. Annars standa allir ašrir formar óbroyttir ķ mįllęruni. Frįvik kunnu koma fyri ķ talašum mįli, eitt nś hvųrjumf. "bróšuri" fyri bróšur og hvųrsf. "bróšurs" fyri bróšur.

Taš, at Oršafar tók hesi orš til višgeršar, komst av tķ, at tķšindamašur einaferš ķ heyst segši "dųtrarnar", eyšsęš įvirkašur av teirri bending, sum systir nś hevur.

ANNARHVŲR, TRIŠIHVŲR o.s.fr.
Į donskum eitur hetta "hver anden", "hver trdie" o.s.fr., men į fųroyskum sum vķst her omanfyri. Sišur hevur veriš at skriva hetta sum eitt orš, men fyrri lišur veršur bendur eins vęl og hin seinni, t.d. annanhvųnn, ųšrumhvųrjum, trišjahvųnn, trišjahvųrjum o.s.fr. Tó eigur taš ikki at verša roknaš sum grov villa, um onkur hevur hug at skriva tey ķ tveimum.

"Ętlanin er at hittast hvųrja trišju viku", skrivaši eitt blaš. Hetta er ikki samsvarandi fųroyskari mįlvenju. Heldur įtti at stašiš "&trišjuhvųrja viku".

FYRI TĶŠINA
Hetta merkir 'įšrenn rętta tķšin er komin', men nś hoyrist taš ķšuliga sagt ķ stašin fyri 'ķ lųtuni', 'nś', 'sum er' o.tķl. Eitt av mongum óneyšugum "letilįnum" uttaneftir.

GISTA ella LIGGJA NĮTT
Hetta eru góš fųroysk orš, sum siga taš, iš krevst. Tķ skuldi als eingin tųrvur veriš į orši sum "yvirnįtta".

LŻSA EFTIR
Ikki eitur taš ķ munnbęrum fųroyskum t.d.: "Lųgreglan "eftirlżsir" reyšan Simcabil", men "Lųgreglan lżsir eftir reyšum Simcabili."

ROGN
Mįliš hevur taš viš at hava hógv og ikki gera meira av enn neyšugt. Sųgdu tey fuglur og einki annaš, vistu tey, at taš var lomvigi, og somuleišis fiskur, at taš hevši toskaskręšu. Toskur varš sjįldan sagt uttan um stóran fisk av slagnum. Tį iš tey talašu um rogn varš undirskilt, at taš vóru rogn śr vanligasta fiskinum. Ikki var neyšugt at skila til, uttan at serligur tųrvur var. Tķ tykir taš "ófųroyskt", tį iš handlar lżsa viš "toskarognum". Teir kundu spart bęši blekk og pappķr og skrivaš rętt og slętt rogn. Hvųr fųroyingur įtti at vitaš, hvat rogn, iš meint varš viš.

LEYST OG LIŠUGT
"Nś er leyst og lišugt viš japanslįninum", fręttist einaferš ķ fjųr heyst. Onkur frųddist kanska um, at nś var semja fingin viš japanska peningastovnin um stórlįn til Fųroya, men gakk, tį iš leiš į tķšindasendingina, skiltist, at einki varš av hesum góša lįni. Her varš gingiš lęttari um mįliš, enn gott var. Tį iš okkurt er leyst og lišugt, er alt ķ lagi, gaman ķ, einki, iš foršar longur, "ja", įšrenn hįlvtalaš er orš.

TEINA
Ķ sķšstuni hevur hoyrst um nżggjan reišskap at royna eftir hummara o.tķl. viš. Hesin reišskapur er komin śr Noregi og somuleišis navniš teina (norskt teine), sum er veikt bent kvennkynsorš. Taš er sum ein kurv av neti, men upprunaliga hevur hon havt teinar ella rimar, og hašan kemur navniš. Taš er ķ fornnorrųnum ķ sama sniši og hóskar tķ vęl ķ fųroyskum. Men her er at minnast til, at oršiš er veikt bent og eitur tķ teinur ķ hvųrf. og hvųnnf. flt. og ikki "teinar", sum onkur segši fyri stuttum.

"TAKA HĘDD FYRI" > LEGGJA UPP FYRI
Hetta oršafelliš er komiš inn ķ mįl okkara fyri fįum įrum sķšan, og lķtil fongur man vera ķ tķ. Taš er śr śtlendskum flogmįli ("tage hųjde for") og merkir at stżra leyst av trųum, hśsum og fjųllum, tį iš fariš veršur į flog.

Vit eiga frįlķkt oršafelli sprottiš śr heimligum umstųšum, sum man siga nakaš taš sama sum hetta śtlendska. Tį iš fariš veršur um streymharšan fjųrš, veršur lagt upp fyri streymin, įšrenn lagt veršur į. Sum myndmįl kunnu vit leggja upp fyri vęntaša prķshękkan og jįtta meiri pening.

ROSSATĮR
"At grįta rossatįr'' er at lįtast at grįta, at grįta viš turrum tįrum. Taš er ivi um, hvašan hetta tiltak et komiš, men taš hevur veriš nżtt ręttiliga leingi um taš, sum į donskum eitur "at gręde krokodilletårer". Men nś eru fųroysk blųš farin at lata fųroyingar grįta "krokodillutįr"!

"LŻPUR"
Ķ 14. Oršafari varš skrivaš um sagnoršini loypa og leypa, sum eru komin ķ ógreišandi flųkju ķ flestum bygdarmįlum. Taš er bert į pappķrinum, ķ mįllęrum, at skil er į.

Nś er ein nżggjur knśtur komin į hesa flųkju - onkur vil vera viš, at hann kortini ikki er spildurnżggjur. Taš er at siga "lżpur"(!) ķ stašin fyri loypur. Nżhoyrt dųmi er: "Nś "lżpur" hundurin upp". Foreldur, lęrarar og ųll onnur, iš unna mįlinum vęl, royniš av ųllum alvi at beina fyri hesum mishįtta bendingarsniši, įšrenn taš festir rųtur!

SANDUR
Ķ 6. Oršafari varš funnist at tķ, at onkur kallaši nżlagda sandin ķ Sandagerši "sandstrond". Ikki hevur taš riniš nóg vęl viš, tķ nś fręttist aftur, at "sandstrond" er komin ķ Vestmanna. Ikki skuldi veriš neyšugt at tikiš eftir śtlendskum, tį iš vit eiga nóg gott orš fyri. Eiga vit kanska į at frętta aftur ķ summar, at nógv fólk var ķ góšvešrinum į "sandstrondini" ķ Leynum!

VŲDDI
Vųddi er veikt bent kallkynsorš og eitur tķ vųddar ķ hvųrf. og hvųnnf. flt. Tķ hevši taš ikki heimild ķ fųroyskari mįllęru, at einhvųr "boddibildari" skuldi sżna "vųddir" sķnar. Taš varš sagt minst tvęr feršir!

-LIGUR og -LIGA
Til tey lżsingarorš, sum enda viš -ligur, hoyra hjįorš viš endingini -liga. Tķ var forsetin ikki "ólógligt" valdur, men ólógliga valdur.

LŻSI
Tann fiti, iš rennur śr, tį iš vit bręša livur, spik, feitan fisk o.t., eitur ikki "olja", men lżsi.

TVŲST
Hvalur og kópur hava ikki "kjųt", men tvųst.

FĶLUR
Tį iš vit eigi so fitt og snųgt navn į hesum stórdżri, er óneyšugt at siga og skriva "elefantur".

ATFINNING
Mangan er ivi um fyrisetingar, tķ śtlendskar fyrimyndir flųkjast upp ķ heimligar reglur. Taš fęr valla veriš beint at tala um "atfinniningar móti einum", sum hoyrdist nś ein dagin. Tį iš vit hava ķ huga, at taš eitur at finnast at einum, įtti at veriš eyšvitaš, at taš eisini ęt "atfinningar at einum".


Nr. 21, februar 1990, 4. įrg.

MIŠA ĶMÓTI - MIŠA SEG EFTIR
Nś er fast at hoyra og sķggja ķ fjųlmišlum okkara, at tann ella tann "mišar eftir" at fremja hetta ella hatta. Oršafari vitandi er hetta ikki rętt mįl. Tś kanst miša ķmóti einum, t.e. stevna at einum, men miša teg eftir einum, t.d. hava eitt til leišbeiningar ella tķlķkt.

SŻNA ELLA SKOŠA?
Taš er longu ręttiliga gamlt ķ Fųroyum at nżta oršiš sżna (tįtķš: sżnaši) um at hyggja gjųlla at einumhvųrjum, t.d. einum akfari, iš hevur fingiš skaša, ella kanna eina kirkju, sum biskupur ger javnan, til tess at vita, um alt er, sum taš eigur. Samtķšis hava vit ķ summum fųrum, t.d. višvķkjandi bųgųršum, frį gamlari tķš havt oršiš at skoša, skoša garšar, og teir menn, sum taš gera, eru garšskošarar. Kortini hoyrist lżst um "hegnsżni" og "hegnsżnismenn", tį iš taš arbeišiš er fyri. Eitt gamalt embęti ķ hvųrji bygd var at vera lķkskošari (da. ligsynsmand). Av tķ at vit hava annaš og eldri orš at sżna (tįtķš: sżndi) ķ merkingini at 'vķsa' (sbr. sżna fram og framsżning), er kanska ikki so heppiš at hava samljóšandi orš viš alt ašrari merking, tó at bendingin vķkur frį (sżnaši ķ tįtķš). Oršafar męlur tķ til at nżta oršiš skoša heldur enn at sżna, t.d. skoša bilskaša, ella iš hvussu er skoša fram um sżna, tį iš nżggj "ųki" koma undir slķka skipan.

TARVUR OG STUNGIN GRĶSUR
Annaš dųmi um slķkt bland, sum nevnt er ķ stubbanum her frammanfyri, sįst ķ einum blaš, sum skrivaši um onkun, iš "blųddi sum ein stungin grķsur". Fyrr varš sagt, og flest munnu siga taš enn, at onkur "nķstir sum ein stungin grķsur", men tann, iš blųšir illa, "blųšir sum ein tarvur". Men hvat er at vęnta, tį iš hvųrki grķsar ella tarvar eru longur millum teirra, iš vit hava hųvi til at sķggja (og hoyra) stungnar ella blųšandi?

SUM Į KALVABAKI
Um hįlkuna herfyri hoyrdist mašur taka soleišis til: "Sum į hvalabaki"! Ajś, hann mundi vera mismęltur, hugsaši tś viš tęr sjįlvum, men tį iš sama "mismęli" stutt aftanį stóš į prenti ķ einum av blųšum okkara, var orsųk til at siga til. Higartil hevur kalvabak veriš tiltikiš fyri at vera hįlt - "sum į kalvabaki" hevur veriš sagt um nógva hįlku og eisini "(hįlt) sum į flundrubaki". Vit flyta okkum longri og longri burtur frį tķ veruleika, iš mangar av myndunum ķ mįliskum og oršafellum eru runnar śr, og śrslitiš veršur hareftir - bland og brongl.

"Ķ FISK"
Fyrr var vanligt at ganga ķ fisk, tį iš saltfiskur varš turkašur śti. Taš er sųga. Nś er ikki sjįldsamt at hoyra, at eitthvųrt "fer ķ fisk", tį iš taš miseydnast, dettur nišurfyri, fer fyri bakka ella hvussu vit annars kunnu orša taš. Fiskurin įtti at veriš okkum kęrari enn so, at vit tóku til hansara ķ nišrandi oršafellum!

"SLEY"
Sagnoršiš at slįa hevur fingiš óregluligt tįtķšarsniš, sum er fariš at taka seg upp ķ talašum mįli, men nś er taš eisini stundum at sķggja ķ skrift. Taš er "sley", eisini skrivaš "sleyg". Eitt blaš skrivaši um onkun, iš "sleyg" dómaran. Vanliga tįtķšarsnišiš er sló ķ eintali og slógu ķ fleirtali, men ķ ymsum bygdamįlum eru til formarnir slerdi og slųrdi. Sum taš sęst, er śr at velja, so ikki man loysa seg at nųra meira um tališ. Heldur ikki tykist nakaš prżši vera ķ hesum nżkomna bendingarformi. Minnir mest um eftirstųšu av barnamįli.

VARA
Sagnoršiš at vara hevur hesa bending: varir ķ 3. pers. nśtķš, vardi ķ tįtķš og hevur vart ķ nślidnari tķš. - Ųll tey įr, iš borgarastrķšiš hevur "varaš", segši ein tķšindaberi. Var rętt, segši hann: "&hevur vart" samsvarandi tķ, iš omanfyri er įvķst.

SAMBĘRT + HVŲRJUMFALL
Sambęrt stżrir hvųrjumfalli. Tķ er "sambęrt bęši", sum eitt blaš skrivaši, ikki beint. Taš eigur at vera sambęrt bįšum.

EIN
Hesum lķtla orši kunnu vit ofta sleppa og fįa tį betri fųroyskan stķl. "Taš veršur sera torfųrt at finna eina semju," varš einaferš sagt ķ tķšindum. "&torfųrt at finna semju" ljóšar betur og er eisini betri mįl. Her veldst ikki um at velja millum fleiri semjur og finna eina teirra burtur śr ųllum! Uppaftur betur sagt: "Taš veršur torfųrt at semjast".

MEŠAN
"Taš er Hanus Bjarnason, sum hevur skrivaš oršini, mešan Bergur Janusson hevur gjųrt lagiš", var taš ein, iš segši nś ein morgunin. Skulu vit trśgva hesum "upp į oršiš", situr Hanus ķ sķnum lagnum og yrkir, um somu tķš sum Bergur strķšist viš ljóšfųri og nótapappķr at seta lagiš saman! Taš er lķtiš trśligt, at soleišis hevur veriš. Onkur segši eisini frį tķšindum, at bilurin bóltaši fleiri feršir runt, mešan eingin fekk skaša. - Hetta lķtla oršiš mešan hevur eisini uppiboriš at fįa góša višferš!

SJĮLDAN - SJALDAN
Hetta orš sęst ofta skrivaš "sjįlvdan". Taš er skeivt. Oršiš er ikki skylt viš lżsingaroršiš "sjįlvur", men hašan man "smittan" vera komin, eitt nś frį hvųrkikynssnišinum sjįlvt. Taš hjįlpir kanska at hugsa um, at taš eisini eitur sjaldan, iš enn er vanligt ķ livandi mįli fyri noršan.

ŚR VEŠURTĶŠINDUM
Hvussu ofta taš veršur sagt, so er og veršur taš ikki beint at siga: "Allar stųširnar siga einki avfall." Hetta mį bera til at orša ųšrvķsi, t.d. "Eingin stųš (ella: eingin av stųšunum) sigur frį avfalli" ella į onkun annan hįtt.

UPPGERŠ
Uppgerš er kvennkynsorš eins og ųll onnur orš viš -gerš sum seinna liši. Mašur, iš įtti at vitaš betur, talaši ķ sjónvarpinum um "eitt uppgerš". Hvķ? Jś, tķ hann mundi sum so mangur annar hugsa į donskum. Har eitur taš sum kunnugt "et opgųr", men taš įtti av rųttum ikki at tikiš okkum av fótum. Į fųroyskum eitur taš ein uppgerš!

MIŠSTŲŠ
Stašur eitur stašar ķ hvųrsfalli, og stųš eitur stųšar ķ sama falli. Tķ er rętt at siga t.d. lęknamišstųšarnevnd og ikki "lęknamišstašarnevnd". Einki man vera, sum eitur "lęknamišstašur", men talaš veršur um lęknamišstųšir.

BRENNANDI
Ķ lżsingum frį ruskbrennistųšum stendur skrivaš um "brennbart" rusk. Tann, iš hugsar į fųroyskum, stśrsar viš. Hvķ ikki skriva, sum taš eitur: brennandi rusk.

MJÓLKKŚGV
Soleišis eitur taš į fųroyskum og ikki "mjólkikśgv". - Er taš hin danska "malkeko", sum trokar į?

"EITT STAŠ ĶMILLUM"
Ķ seinastuni hevur veriš ikki óvanligt at hoyra menn, iš lofta viš stórum tųlum, hava fyri munni, at taš kostar "eitt staš ķmillum 8 og 10 milliónir" til at taka eitt dųmi. Fyri taš, at taš ljóšar vęl į donskum at siga "et sted mellem 8 og 10 mio&", įtti taš ikki at loypt brell į okkum til at herma eftir tķ. Nóg mikiš var at sagt, at taš kostar 8 til 10 milliónir.

SAMDUR VIŠ EIN (hvųnnfall)
"Hann er samdur viš formanninum". "Ert tś samdur viš honum?" Hetta hevur veriš at hoyra ķ fjųlmišlum fyri stuttum. Okkurt man vera um taš, at fallkensla okkara er fįnandi. Her įtti einki at veriš at ivast ķ, at stżringin skal vera ķ hvųnnfalli: "...samdur viš formannin", "...samdur viš hann".

VĶKINGUR
Hetta tżšandi orš ķ fornsųgu okkara įtti sjįlvsagt at veriš sagt, sum taš eigur: ķ langt og kj-ljóšiš stutt sum t.d. ķ oršinum lķkindi. Men taš hava ikki allir fųroyingar hug til, tķ fleiri hava fyri at siga "vķkkingur". Helst kemst taš av, at ķ samsvarandi danska oršinum viking er i stutt, og tķ ljóšar k upp į seg langt ķ okkara oyrum. Um fjųlmišlafólk okkara setti sęr fyri at siga hetta oršiš rętt hvųrja ferš, er ikki at ivast ķ, at fjųldin brįtt tók eftir!

TJŲLDUR VERPA
Tjųldur "leggja" ikki, men verpa sum allur annar fuglur. Tķ įtti at veriš revsivert at spurt bųrn ķ barnasendingum, hvar tjųldrini "leggja". Tķkar leggja.

HANGA og HEINGJA
Hesi bęši orš "hanga" saman og hava hjį summum lyndi til at koma ķ bland. hanga er sterkt bent: hongur - hekk - hingu - hingin/hingiš og tekur ikki įvirki: Fiskurin hongur į tręnum.
heingja er veikt bent: heingir - hongdi - hongdur/hongt og tekur įvirki: at heingja fiskin į tręiš, hon heingir (hongdi) klęšini į snórin. - Taš eru tey, sum siga t.d. at "hanga" fiskin į tręiš. Tó at hetta er vanligt ķ nógvum bygdarmįlum, veršur taš ikki roknaš fyri at vera rętt ķ vandašum (skrivligum) mįli. Heldur ikki ķ tķšindum ķ śtvarpi og sjónvarpi.

SETA HOL Į
Ķ donskum eitur taš "at tage hul på" um taš at 'seta į', t.d. "tage hul på flasken, tage hul på det ny år". Taš įtti ikki at lokkaš okkum til at "seta hol į nżggja įriš", sum onkur kortini helt bera til at siga.

HENDURNAR Į EINUM
Ikki sigst į lķkindaligum fųroyskum mįli "falla ķ hendurnar hjį hermonnum". Um likamslutir, iš fastir eru, veršur sagt į og ikki "hjį". Tķ er betri at siga "falla ķ hendurnar į hermonnum".

"BLEYTUR PAKKI"
Nógvir eru "pakkarnir" nś į dųgum; onkur vil halda, at teir kundu veriš fęrri. Mótaorš kunnu skjótt gerast plįga eins og onnur mótafyribrigdi. Taš gav at bķta, tį iš taš fręttist, at "skślapakkin" hjį landsstżrinum veršur toygdur!

OSTRA
Soleišis eitur hetta skeljadżriš og ikki "oystra", sum onkuntķš hoyrist.

TURKUR
Tey, iš bśgva ķ Turkalandi, eita turkar og ikki "turkarar". Ein turkur og ikki ein "turkari".

TVŲRI
"Skipiš fór um tvųran", ljóšaši ķ eini tķšindasending. Beinari var at sagt: Skipiš fór av um tvųran (ella: tvųra).


Nr. 22, aprķl 1990, 4. įrg.

MIMIR
Ķ ķtróttatķšindum ljóšaši, at fyri "Mim" spęldi N.N. Henda bending er ikki eftir bókini. Tann bendingarflokkur, sum hetta navn hoyrir uppķ, er burturdottin ķ nśtķšarfųroyskum, og fleiri av oršum og nųvnum hansara eru farin yvir ķ veika bending, t.d. lęknir > lękni og Sverrir > Sverri. Nųvn sum Brestir og Beinir bendir Hammershaimb sum ķ fornmįli ķ Fųroyingasųgu-tżšing sķni, men taš man lķtiš nytta at fįa burturfyrnda bending aftur til lķvs ķ talašum mįli. Mong nżta kortini sovoršin nųvn, og hvussu benda tey tį? Mįlnevndin hevur havt henda spurning til višgeršar. Hon męlir til at hava hvųrfals-, hvųrjumfals- og hvųrsfalssniš sum ķ fornmįli, men lata hvųnnfalssnišiš vera taš sama sum hvųrfalssnišiš. Eftir hesum įttu vit at bent navniš Mimir soleišis (undir lišini stendur forna bendingin):

Mįlnevndar-
uppskot

Forn
bending

hvųrf.

Mimir

Mķmir*)

hvųnnf.

Mimir

Mķmi

hvųrjumf.

Mimi

Mķmi

hvųrsf.

Mimis

Mķmis

*) Mķmir hevši (langt) ķ ķ stovni og įtti tķ at veriš ķ ķ fųroyskum. Navniš man hava fingiš i ķ stovnin annašhvųrt eftir donskum skriftformi ella eftir tķ, sum navniš veršur sagt į ķslendskum.
Soleišis eisini Mjųlnir og Ęgir (ķ Klaksvķk) og mansnųvnini Beinir, Brestir, Birgir, Grettir, Tórir.
Ķ nųvnum sum Melkir og Lykkir er hevd fyri at hava -ir ķ stovninum gjųgnum alla bendingina: Melkir/Melkir/Melkiri/Melkirs.

TURIŠ OG INGRIŠ
Soleišis hava hesar bįšar itiš frį barni. Nś eru tęr um mišjan aldur, men sjįldan hava tęr į ęvi sķni havt ta gleši at hoyra navn sķtt sagt, sum taš eigur, og ofta sķggja tęr eisini navniš skeivt stavsett į prenti. Fólk hevur ilt viš at venja seg viš, at navniš endar viš š, og vilja seta -d ķ stašin, bęši ķ talu og skrift. Fįtt er so leišiligt sum at hoyra og sķggja navn sķtt skeivt višfariš. Latiš okkum gleša Ingriš og Turiš (og allar viš navni, iš soleišis endar) og hvųrki siga ella skriva navn teirra viš -d ķ endanum.

DIMMALĘTTING
Ilt er barndųmi at kasta. Ųll uttan sušuroyingar eiga ķ hesum navni at siga ę sum [a], t.e. [dimmalatting], men kortini anir framburšurin [dimmaletting] eftir hjį mongum, eisini ungum. Ein "arvur" frį teirri tķš, tį iš fųroyskt var hvųrki lisiš ella lęrt!

AVFALL
Hetta er gamalt fųroyskt orš um taš, sum kemur nišur av luftini, annašhvųrt taš er regn ella kavi, og er tķ ofta at hoyra ķ vešurtķšindum. Taš merkir ikki rusk og burturkast, sum nógv tykjast halda. Har er taš danska oršiš affald, iš spųkir ķ huga teirri. Tķ mundu tey, sum enn hugsa į fųroyskum, hava hug at mķrast, tį iš sagt varš frį bretum, at "teir brendu avfall til sjós" og ętlašu at "pumpa avfall nišur į 4000 metra dżpi".

"SEGL"
Onkur mundi stśrsa viš, tį iš taš fręttist um ein, iš hevši "sett segl į dyrnar". Taš er ikki eitt, iš śtlendingar kunnu finna uppį! Men tį iš leiš į tķšindini, skiltist, at taš var innsigli, iš meintist viš. Hetta eitur segl į donskum!
Aftur onnur vilja vera viš, at sovjetska merkiš er hamar og segl. Hetta er aftur annaš danskt orš segl, iš ger vart viš seg. Į fųroyskum eitur taš sigd (kvk) ella akurknķvur.

"SPJAŠA TIL"
Į donskum eitur taš at spęde til um at lata til ella skoyta upp ķ el. tķl. Onkrir fųroyingar eru farnir at apa seg eftir hesum og siga "spaša til", ella hvussu vit skulu stava taš. Men taš eru tey, iš ikki vilja gevast so, tķ nś fręttist um onkun, iš skuldi "spjaša til" trongstadda fyritųku.

FISKUR ER GÓŠUR ...
Onkur hevur viš hvųrt havt hug at brosa at tķ, at danir kunnu siga t.d. "sild er godt", men taš er verjandi eftir danskari mįllęru, tó at sild er ikki hvųrkikynsorš. Men eingin umbering er fyri at siga, tķansheldur skriva, at "fiskur er gott fyri hjartaš", iš stóš at lesa ķ riti, sum stendur fiskivinnuni nęr. Taš er til at fįa ilt fyri hjartaš av!

"LAND"
Taš sum ikki er bżur eitur į donskum land - ude på landet, og į enskum country - in the country. Hóast višurskifti okkara eru ikki meinlķk teimum ķ stórlondum, hava vit tó roynt at tżša hetta hugtak eftir tķ, iš okkum er vant: (śti) į bygd. Men hjį mongum er śtlendska fyrimyndin so sterk, at tey heldur vilja, at taš skal eita "śti į landinum". Hvussu rangvųrgt taš er, sęst av hesum, iš sagt varš ķ śtvarpssending fyri stuttum: "Tey rżma av landinum inn ķ bżirnar"!!

"TIL LĶVS"
At fįa ein til lķvs aftur, iš er um at vera druknašur, vil tann royna av ųllum alvi, iš staddur er, har iš tķlķkt berst į.
Men "koma einum til lķvs" eru tey nś farin at kalla taš, at royna at basa einum, beina fyri einum. Men hetta hvųrki er ella veršur fųroyskt, hvussu ofta iš taš enn veršur sagt.

"UPP Į PLĮSS"
Millum jóla og nżggjįrs var nógv at "fįa upp į plįss" ķ almennum mįlum. Hvķ ikki heldur fįa ķ rętt lag ella fįa avgreitt ella mangt, mangt annaš viš? Hitt er hvųrki vakurt ella nóg gott fųroyskt mįl.

"GÓŠUR NOKK"
Soleišis eitur taš ikki į lķkinda fųroyskum, men heldur nóg góšur.

ĘRA
"Seinasti ęraši talari" hava summi fingiš sęr til munnsnildir į fundum og samkomum. Oršiš at ęra bendu tey fyrr - og mįlansiš fólk bendir taš enn - sum t.d. at lęra: ęrir ķ nśtķš og ęrdi ķ tįtķš. "Sķšan tey meg vęl ęrdu" yrkir Sverri ķ rķmuni um Per Jįkup Mikal. Sum ķ so mongum liggur danskt mynstur undir hesi broyting. Danska oršiš ęre eitur ęrede ķ tįtķš og ķ tįtķšar lżsingarhįtti. "Seinasti ęraši talari" er beinleišis tikiš eftir "sidste ęrede taler" hjį rųšarum į danatingi.
"Seinasti ęrdi talari" ljóšar ómųguligt, tó at taš mįlsliga er fųroyskari enn hitt, men taš avdśkar kanska eisini, hvussu innantóm hesi orš kunnu vera. Munnu tey, iš hava tey į munni, ikki višhvųrt meina beint tvųrturķmóti navnvirši teirra?!

LŻSINGARORŠ Ķ HĮSTIGI VERŠA BEND!
Taš er sterkt lyndi til at lata lżsingarorš ķ hįstigi vera óbend. Er hetta aftur eitt tekin um, at fųroyskt er fariš į gliš śt ķ skandinaviskt endinga- og bendingarloysi? Dųmini eru ķšuliga at lesa og hoyra. Hetta ljóšaši ķ einum morgunlestri herfyri: "Onkur heldur Paulus vera stųrst"! Taš įtti at veriš "Onkur heldur Paulus vera stųrstan"!

"ĮLJÓŠANDI"
Soleišis mįlbar ein tķšindamašur seg um taš virši, iš stendur į partabrųvum, lįnsbrųvum og tķlķkum. Veruliga viršiš - kundi itiš gagnvirši(?) - er tķšum alt annaš, annahvųrt hęgri ella lęgri. Hevši hann gjųrt sęr ómak at hugt ķ ta brśnu oršabókina (ta donsku-fųroysku eftir Jóhannes av Skarši) hevši hann sęš, at pålydende eitur navnvirši į fųroyskum.

RĘTTARLĘKNARĮŠ
Ręttur er eitt av teimum kallkynsoršum, iš enda viš -ar ķ hvųrsfalli eintali. Tķ var taš ófųroyskt, tį iš blaš nś ein dagin skrivaši um "ręttslęknarįš". Hetta eitur eyšvitaš ręttarlęknarįš. Sterk er śtlendska fyrimyndin!

NĮA
Hetta oršiš stżrir hvųrjumfalli. Einki skil er tķ ķ at tala um at "nįa allar teir ungum veljararnar". Taš įtti at veriš sagt at "nįa ųllum teimum ungu veljarunum".

VERŠA FYRI VANBŻTI
Tį iš vit kunnu siga taš so vęl - og taš sigst helst eisini į annan hįtt - hvķ so siga "onkur vil fųla seg forfordeildan". Hetta er ikki nóg gott fųroyskt, sama hvųr iš sigur taš.

"GONGA"
Tey, iš vita um seyšagongur, mundu halda taš vera heldur enn ikki lųgiš at frętta um "lodnugongu", iš nęrkašist Fųroyum. Fiskur gongur ķ torvum.

-HEIT
Taš hevur frį fyrstu stund veriš sišur at gera sum minst viš at nżta eftirskoytiš her omanfyri ķ vandašum mįli. Kanska hevur ov strangliga veriš atboriš ķ hesum eins og ųšrum, men neyšugt er mangan viš greišum reglum heldur enn viš hesum ęvinliga "bęši eru javngóš". Tó sleppa vit ikki undan at višurkenna oršafelli sum "viš skjótheit" ķ įvķsum stķli. Men hvķ siga "dugnaligheit", tį iš oršiš dugnaskapur er til?

LOKSINS
Hetta er sjįldsamt orš, sum hevur veriš nżtt ķ skaldskapi. Ivaleyst er taš, sum so mong onnur, tikiš upp śr fornum mįli. Merkingin er: 'at enda', 'til seinast'. Eitt sindur um framburšin: Mong hava fyri at toyggja į o og siga [lo:ksins]. Hetta er ikki beint. Tvey hjįljóš (ks) koma aftan į o. Tķ eigur taš at ljóša stutt sum eitt nś ķ oršinum oksi.

LOK
Taš er ikki óvanligt at bera mįliš saman viš akur ella veltu. Tį iš lokiš gerst ov frekt, eru rįšini at fara śt at lśka. Oršafar ętlar ķ deild viš hesum heiti av og į at gera vart viš mįlsligt "lok", og har sum taš gerst, at nevna teir vųkstrir, sum eru ķ vanda fyri at verša kųvdir av lokinum:

"her ķ morgun" ® nś ķ morgun
lųpiš av kvųldinum" ® gjųgnum kvųldiš, sum lķšur į kvųldiš
"fįa samgongu upp at standa" ® fįa...ķ lag, fįa...saman
"tvungin" ® tvingašur, bundin, kravdur, skyldubundin, skyldu-
"ganga e-m į mųti" ® gera e-m til vildar
"frį ķ morgin av" ® frį ķ morgin
"rįvųra" (um fisk) ® fiskur, feskfiskur, rįfiskur
"hann er av teirri įskošin" ® hann hevur ta įskošan, ella: hann heldur, hugsar ...
"nakaš, iš ger ilt onkustašni" ® nakaš, iš onkur fęr ilt av

NIŠAN TIL HOYVĶKAR
Śr Havn fert tś nišan til Hoyvķkar og ikki "nišan ķ Hoyvķk", sum fólk sigst vera fariš at siga ķ sķšstuni (helst įvirkaš av "nišan ķ Hoydalar").

"Į VALI"
Hóast įvaringar ķ Oršafari 19 fingu vit eina ferš aftur at vita um eina, iš ikki var "į vali". Meiningin var, at hon stóš ikki fyri vali į hesum sinni. Talaš var um formansval ķ einum yrkisfelag. Vęlsignaš veri, hugsiš į fųroyskum og tališ hareftir!


Nr. 23, mai 1990, 4. įrg.

GISSIL ella GĶSLI?
Fųroyskt hevur av góšum grundum ikki havt orš fyri fólki, iš rįnsmenn ella fķggindar ķ herstrķši taka til fanga og halda sum veš fyri loysigjaldi ella trygd fyri krųvum. Men okkara tķšindaberum tųrvar nś navn į hesum fyribrigdi, tķ um alt, sum ķ heiminum hendir, annašhvųrt taš er burtur ella hjį, verša nś tķšindi borin į fųroyskum. Taš, vit ikki eiga, mega vit annašhvųrt "lęna" uttaneftir ella gera sjįlv. Vit hava vanliga tvey hųvušsmiš at royna: danskt og norrųnt/ķslendskt. Lęttfųrari man vera hjį flestum at leita til danskt, men til sniš eru orš śr hinum mįlunum ofta hóskiligari.

Į donskum eitur taš gidsel, men d-iš er ikki sųguligt, tķ at į forndonskum eitur taš giisel. Taš er ikki beint at stavseta oršiš "gišsil", tį iš taš veršur lęnt inn ķ fųroyskt. Her er taš danska stavsetingin, iš villir. Beinari lį fyri at skrivaš gissil. Į norrųnum ęt taš gķsl (kallkynsorš) og skuldi so veriš *gķslur flutt til nśtķšarfųroyskt, men hildiš hevur veriš, at veikt bendi formurin gķsli (eins og mansnavniš) er fittligari. Hvat skulu vit so velja, gissil ella gķsli? Įtti Oršafar vališ, tók taš heldur hitt seinna!

GÓŠSKA
Av og į eru at sķggja atfinningar at oršinum góšska ķ merkingini 'kvalitet'. Onkur skrivaši herfyri, at góšska av rųttum bert var sigandi um andligar eginleikar hjį fólki og ikki t.d. um fisk. Hvķ? Góšska (ella gųšska) er einfaldliga navnorš, iš samsvarar lżsingaroršiš góšur. Ein mašur kann vera góšur, og ikki er ókent at tala um góšan fisk. Hvķ skuldi so oršiš góšska ikki eisini veriš nżtandi um taš, at fiskur er góšur? - Ķ oršalistanum til Fęrųsk Anthologi, sum Jakob Jakobsen gjųrdi, stendur um hetta orš: gųšska [göska], kvk., (egl. godhed, der nu udtrykkes ved vęlvild, góšfżsni og det fra dansk indtręngte góšheit) hvad der har god vęrdi, genstand af vęrdi, alm. med nęgtelse eller ironisk, har er eingin góšska ķ.

NAVNI og NAVNA
Ein, iš ber sama navn sum annars, er navni hansara, og ein, iš eitur taš sama sum onnur, er navna hennara. Eitt blaš skrivaši um, at onkur var navnabróšir at einum (taš eitur navnebroder į donskum!) Aftur eitt dųmi um, at fųroyskt ofta er summum fųroyingum fremmant mįl!

"SELJA VĘL"
"Fųroyskur fiskur "seldi vęl" ķ Bretlandi" ljóšaši ķ tķšindum. Taš fęr illa boriš til, at fiskur er fųrur fyri at selja nakaš. Helst hevur veriš meint viš, at fiskurin seldist vęl, ella at nógv fekst fyri fiskin. Ofta er at hoyra, at bųkur ella plįtur "selja" vęl. Hesum er einki skil ķ. Į donskum og enskum sigst sovoršiš ("bogen sęlger godt" - "the book sells well"), men ikki į fųroyskum. Vit kunnu siga t.d. "bókin selst (tįtķš: seldist) vęl, ella: "nógv keypa bókina" o.a.tķl.

SKĶGGI
Hetta gamla oršiš, iš varš navn į tķ skjóli ella "rśti", sum var yvir ljóaranum ķ gomlum hśsum, er uppafturtikiš viš nżggjari merking. Taš veršur nś eisini nżtt um rśtin į teldu og sjónvarpi: telduskķggi og sjónvarpsskķggi. Av tķ at ivi tykist vera hjį summum, um hvussu oršiš veršur bent, skal verša greitt frį bendingini her. Taš er veikt bent kallkynsorš, bent sum t.d. lķggi.

 

eintal

fleirtal

hvųrf.

skķggi

skķggjar

hvųnnf.

skķggja

skķggjar

hvųrjumf.

skķggja

skķggjum

hvųrsf.

skķggja

skķggja

Dųmi: Taš stóš į sjónvarpsskķggjanum - og ikki "skugganum", sum onkur hevur havt lyndi til at siga. Eisini er at ansa eftir, at taš kemur ikki ķ bland viš hvųrkikynsoršiš skżggj (į luftini). Torfųrt er at halda hesum oršum sundur, men taš gerst!

PALLBORŠ
Nś eru nógv įr, sķšan hetta oršiš kom ķ stašin fyri śtlendska oršiš panel, t.d. ķ samansettum oršum sum pallboršsoršaskifti, pallboršsfundur o.tķl. Men ikki ber til at hava sama oršalag į donskum og fųroyskum uttan um oršini. Į donskum eru tey, sum viš eru, "i panelet". Taš man hava mališ ķ huganum į manninum, sum segši: "ķ pallboršinum sita&". Eingin fęr sitiš ķ einum borši, men viš eitt borš, og tķ eisini viš pallboršiš.

PRENTARI
Į enskum veršur oršiš printer nżtt bęši um mann, iš prentar, og prenttól ķ sambandi viš teldu. Į fųroyskum eitur mašur, iš prentar, prentari, og hvķ so ikki hetta góša prenttól viš? Men ķ huganum į mongum er enskt so heilagt mįl, tį iš taš snżst um tųkni, at tey bęši siga og skriva "printari" um hetta tól. Taš įtti av rųttum at itiš prentari į fųroyskum, eins og mašurin, iš prentar, og taš męlir Oršafar til.

HANGA og HEINGJA
Hesi bęši orš "hanga" saman og hava hjį summum lyndi til at koma ķ bland. Hanga er sterkt bent: hongur - hekk - hingu - hingin/hingiš, og tekur ikki įvirki: Fiskurin hongur į tręnum. Heingja er veikt bent: heingir - hongdi - hongdur/hongt, og tekur įvirki: at heingja fiskin į tręiš, hon heingir (tįtķš hongdi) klęšini į snórin.

Taš eru tey, sum siga t.d. at "hanga" fiskin į tręiš. Tó at hetta er vanligt ķ nógvum bygdarmįlum, veršur taš ikki roknaš fyri at vera rętt ķ vandašum (skrivligum) mįli. Heldur ikki ķ tķšindum ķ śtvarpi og sjónvarpi.

HVŲRJUMFALL
Hetta falliš veršur ofta viš skerdan lut. Taš gav at bķta, tį iš onkur ķ eini sending tosaši viš bųrn um "kramarhśs viš bomm(!) ķ". Viš stżrir ķ hesum fųri hvųrjumfalli, og tķ įtti hann at sagt "kramarhśs viš bommum ķ". Hvķ hetta oršiš vanliga ikki veršur bent - tķ tķlķkt hoyrist ofta - er ikki lętt at siga. Men skeivt er taš, hvussu vķkur og vendir.

VEITSLURÓMUR
Rómi er tann fiti, iš legst oman į mjólk. Rómur er hart ljóš, mįlan ella rųddan. Ķ tķšindum varš sagt frį bżi "ķ veitsluróma"(!). Ętlanin mundi veriš at siga "ķ veitslurómi"! Hinum er eingin meining ķ.

SKULDSETING
Hetta er kvennkynsorš, men ķ einum blaš var taš višfariš sum kallkynsorš: "Skuldsetingar móti persónum og felųgum skulu prógvast, įšrenn teir(!) koma ķ sjónvarpiš" - eigur at vera tęr!

UPP Ķ
"Upp til 10%" varš sagt ķ eini sending. Hetta er annars ikki sjįldsamt at hoyra. Hitt rętta er "upp ķ 10%".

"AV EINSLISTUM"
"Kunnu sjśklingar koma "av einslistum"?", spurdi tķšindamašurin. Hann mundi ętla at siga "av sķnum eintingum". Tś kanst gera okkurt av einslistum, t.e. vęl og viršiliga, vandaliga. Upprunaligari og ręttari er av einlistum.

FARA AV
Taš fręttist um maskinmeistarar, sum vóru "farnir ķ land". Betur mundi ljóšaš at sagt, at teir vóru farnir av ella avfarnir.

EINA FERŠ, TVĘR FERŠIR
"Tvęr ferš ķ lķvinum", hoyrdist onkur taka til. Betri var, um hann segši tvęr feršir.

NĘSTU FERŠ
Einum manni varš sigandi: "Taš er nęstu ferš - nei, trišju ferš, at hetta er fyri į fundi...". Her įtti mašurin at sagt ašru ferš (eldri mįl: ašra ferš). Nęsta ferš hevur ikki veriš enn.

"STAVNSBUNDIN"
Onkur segši, at fiskimenn vóru "stavnsbundnir" at avreiša har og har. Hetta er ikki fųroyskt, men danskt.
Stavn į donskum merkir 'staš', betur kent ķ oršinum hjemstavn.

SJÓMANSKONA
Oršiš "sjómannakona" kann vera óheppiš viš fyrra liši ķ hvųrsfalli fleirtali. Sjómanskona er beinara oršiš.

VITANDI
"Eg eri ikki vitandi um annaš", segši mašur ķ einum śtvarpsoršaskifti. Hetta tykir stķvligt og er hartil ófųroyskt. Einfaldari og greišari er at siga: "Eg veit ikki annaš".

LOK
"stadigvekk" ® enn
"forrestin" ® annars
"rista į hųvdinum" ® rista viš hųvdinum
"yvirveya" ® hugsa um
"innhandla" ® keypa, taka ķmóti
"avhengigur" ® bundin, heftur
"umklęšingsrśm" ® skiftingarrśm
"fordeilur" ® fyrimunur
"pleygudeild" ® rųktardeild
"skotįr" ® leypįr
"veninda" ® vinkona


Nr. 24, februar 1991, 5. įrg.

Tvey ķtróttaorš:
STŚTA OG SKORA
Taš vil so vera, at ķtróttamįl hevur lyndi til at bera dįm av śtlendskum, tķ flestar ķtróttir, iš nś verša ķškašar her į landi, eru uttaneftir komnar. Men fittliga nógv hevur veriš gjųrt viš at bųta fųroyskt ķtróttamįl. Nś er vanligt at hoyra ķ ķtróttafrįsųgnum ķ śtvarpi og sjónvarpi, at mašur hevur veriš rangstaddur. Fyri fįum įrum sķšan ęt hetta ikki annaš enn "off side". Poul E. Petersen ķtróttarįšgevi skrivaši į sinni nakrar bóklingar um ymsar ķtróttir, og hann vandaši sęr vęl um mįliš. Orš sum framherji, mišframherji, bakvųršur o.m.o. munnu vera undan hansara penni. Martin Holm gjųrdi eisini nógv viš at fųroyska mįliš ķ sķni grein, fimleikinum.

Eitt ófųroyskt orš, iš tķšum er at hoyra ķ ķtróttatķšindum, er at skalla (ber upp į rķm viš tralla). Hetta er komiš śr donskum. Heldur ikki er sjįldsamt at hoyra hitt enskęttaša "heada", sagt [hedda], um taš sama. Fyrr ęt hetta ķ bóltleiki einki uttan at stśta. Mundi hetta ikki veriš śrvalt orš at tikiš upp aftur ķ stašin fyri "skalla" og "heada"?!

Annaš ķtróttaorš er at skora. Taš merkir 'at fįa mįl' ella 'skjóta mįl' og er komiš śr enskum, har sum taš eitur "to score". Taš hevur vunniš sęr innivist ķ ųllum noršurlandamįlum og nś at vķsa seg eisini ķ fųroyskum Taš er snųgt og fittligt orš og lķkist ikki ķ sniši og ljóši frį ųšrum fųroyskum heimaoršum. Men betur athugt er oršiš ikki so fremmant fyri okkara mįli, sum vit ķ fyrstu atlųgu skuldu vęntaš. Hetta er ķ royndum "heimafturkomiš" norrųnt orš, sum tķšliga ķ tķšini varš tikiš upp ķ fornenskt mįl. Upprunamerkingin ķ oršinum at skora er at gera skorur, skųrš ella merki eitt nś ķ tręsprek ella fjųl, lķkt tķ sum menn enn gera sumstašni, tį iš teir marka lomb. Ķ kappleikum hava teir gjųrt eina skoru fyri hvųrt vunniš stig til at halda roknskap viš, hvussu leikur fór. Av hesum fór so hitt norrųnęttaša enska oršiš to score at merkja at fįa eitt stig ķ kapping, og ķ fótbólti taš sama sum at fįa mįl. Viš hesi ķheimligu upphavssųgu ķ huga er óneyšugt at meinskast viš oršiš at skora ķ fųroyskum mįli, men annars ber eisini til bęši at fįa, gera ella skjóta mįl enn sum fyrr. Ikki er at kasta aftur at hava fleiri orš at skifta ķmillum - taš ger mįliš fjųlbroyttari og lišiligari. Oršiš at skora veršur skrivaš sum taš ljóšar - viš ongum š. At skorša er annaš orš: at skorša bįt er at seta skoršur undir bįt, so at hann dettur ikki į lišina.

SJŚRŠUR TOLLAKSSON
Ķ einum av blųšunum var seinna navniš į hesum trolara skeivt stavsett. Skrivaš stóš "Tollakson". Her saknast -s, sum skal siga frį, at faširsnavniš Tollakur stendur ķ hvųrsfalli. Rętta stavsetingin er Tollaksson. Ivaleyst veršur -s gloymt, tķ at taš ger ongan mun fyri framburšin, t.e. hvussu navniš ljóšar, men fyri skriftmyndina ger taš alstóran mun - tann mun, at annaš er skeivt eftir mįllęruni og hitt rętt. Ivast nakar, man hetta dųmiš kunna sannfųra hann: Latum okkum siga, at Sjśršur įtti systur, iš ęt Brynhild. Hon var tį Brynhild Tollaksdóttir (ikki "Tollakdóttir"). Ųll hoyra, hvussu rangvųrgt taš hevši ljóšaš, um einki s var millum navnliširnar. Soleišis skal Tollaksson eisini hava sķtt hvųrsfals-s ķ skrift, tó at taš ikki hoyrist frį hinum.

FIRRING
Soleišis nevna summi taš, sum į tżskum eitur Entfremdung um ta kenslu av einsemi og rótloysi, iš menniskjan kann hava ķ hinum flųkta nśtķšarsamfelagnum.

Men taš er annaš slag av firring, iš ikki er okkum ókunn, hetta, at orš og oršafelli śr ųšrum mįli koma fyrr til hugs og į tungu enn eins egin. Onkur, iš rósti hepnu fótbóltsspęlarum okkara, helt fyri, at sovoršnir spęlarar "hingu ikki į trųunum". Nś eru trųini fį her į land, og lķtiš av frukt man hanga į teimum uttan ber į onkrum runni. Hevši hann stašiš tryggari į heimligari grund, mundi hann tikiš til ašra mynd og sagt, at sovoršnir spęlarar vóru ikki undir hvųrjum steini. Onkur annar segši um fólk, iš kśgaš vóru, at tey vóru sum "bųndur ķ talvi". Hann visti betur, hvussu minsta fólkiš ķ talvi eitur į donskum enn į fųroyskum. Danir kalla taš "bonde", men į fųroyskum eitur taš finna. Vęl hevši boriš til at sagt, at tey vóru sum finnur ķ talvi ķ hondunum į valdsharranum.

"FLAGGA ŚT"
Ómetaliga skjótir eru vit fųroyingar at gloypa fremmandum mįlburši, serliga donskum. Ikki lķšur leingi frį tķ, at ein mótakend mįliska er ķkomin ķ donskum, fyrr enn hon er į hvųrjum munni ķ Fųroyum. Nś er taš hetta "at flagga śt", sum ųll liggja į eina tķš. Hvķ kann skipiš ikki fara undir fremmant flagg ella undan fųroyskum flaggi. Hvat meining gevur taš at "flagga śt"? Antin flaggar tś ella flaggar tś ikki. Tį iš skip kemur undir fųroyskt flagg, flaggar taš so inn?

"RĘTTA SEG EFTIR"
At rętta seg eftir onkrum er at toyggja seg at rųkka tķ, men onkur vildi, at "stjórnin mįtti rętta seg eftir andstųšuni". Nś mundi valdast, hvussu armalong, iš stjórnin var, og hvussu nęr iš andstųšan var. Nei, her man heldur okkurt śtlendskt liggja undir, og taš sum ętlaš var at siga var, at stjórnin noyddist at gera, sum andstųšan kravdi, ella laga seg eftir henni.

AV
Hetta lķtla orš veršur meira misnżtt enn mong onnur, serliga til at gera stirvnan navnoršastķl, har iš smidligur sagnoršastķlur hevši ligiš betur į tungu. "Ein skerjing av botnfiskaveišini" er nóg so stķvligt ķ munni. Betur mundi ljóšaš, um sagt varš at skerja botnfiskaveišina ella upp aftur einfaldari at royna minni eftir botnfiski.

Summum dįmar so vęl at siga seg "vera av teirri įskošan at&" Aftur klombrut og ófųroyskt tikiš til. Fųroyskari hevši ljóšaš at hava ta įskošan at& ella bara at hugsa ella halda, at&

TESS
Hetta lķtla orš er hvųrkikynsfornavniš taš ķ hvųrsfalli. Men summum er fariš at dįma hetta so vęl, at tey vilja lata taš breiša seg meir, enn gott er. "Vesturheimurin og sameindu tess" varš einum sigandi. Vesturheimurin er orš, vit kunnu seta hann ķ stašin fyri og ikki taš. Tķ įtti vinur okkara at sagt: "Vesturheimurin og sameindu hansara (ella hans, um hann vildi veriš eitt sindur fornari ķ mįli). Ein annar rųddi um "fyrra heimsbardaga og avleišingar tess." Eisini hoyrdist onkur siga "Noršurlond og umboš tess", har iš hann av rųttum įtti at sagt teirra.

"SMYRJIBREYŠ"
Viš tķ nżggja, sum kemur uttaneftir, fylgir oftast navniš, og ymist er, hvussu eydnast at laga taš at mįli okkara ella finna tķ hóskandi heimligt orš. Hesar breyšflķsarnar, sum į donskum ganga undir heitinum smųrrebrųd, vóru helst av fyrstu tķš ikki so rokašar viš višskera sum nś, skulu vit dųma eftir navninum; taš var upprunaliga smųr og brųd, seinni samandrigiš til smųrrebrųd. "Smyrjibreyš" er tķskil ov vįnaligt fųroyskt heiti į hesum vęldįmda mati. Bera vit saman viš oršiš smyrjiolja, iš er olja at smyrja viš, hvat er "smyrjibreyš" so? Smurt breyš man vera taš oršiš, iš nęst liggur at taka, tó at onkur hevur roynt at skjóta upp at kalla taš višskerabreyš. Ella kanska smųrbreyš eftir norskari fyrimynd? Taš kemur eina nęst danska upprunaheitinum smųr og brųd. Hvat iš so veršur viš yvirlutan, er alt fręgari enn "smyrjibreyš".

Ein smįgenta var sloppin viš foreldrum sķnum til Danmarkar at feršast. Ķ Keypmannahavn var mangt forvitnisligt og óvanligt at sķggja hjį fųroyskari bygdargentu . Tey komu fram viš mathandli, har sum smurt breyš var sett fram ķ sżnisgluggan. Tį letur ķ gentuni: "Hygg, mamma, tey selja bitar."

ĶSLENDINGAR OG GRŲNLENDINGAR
Soleišis eita grannar okkara fyri vestan hav. Taš er eingin sųmd ķ at nevna teir "ķslendarar" og "grųnlendarar", sum ķšuliga veršur gjųrt.

HYGGJA AT, EFTIR, UPP Į
Ofta hoyrist fólk siga at hyggja "eftir" sjónvarpi t.d., men taš er ikki beint. Taš eitur av rųttum at hyggja at sjónvarpi. Helst man taš skeiva vera komiš av "at lurta eftir śtvarpi", sum er rętt mįl. At hyggja eftir er at ansa eftir, t.d. "Tś hyggur męr eftir breyšunum ķ ovninum, mešan eg fari eitt ųrindi", ella at leita eftir - "at hyggja eftir grind". "At hyggja eftir bųrnum" er at ansa eftir teimum. Tś kanst, tį iš tś fert viš onkrum til umvęlingar, hoyra sagt: "Eg skal hyggja upp į taš". Eisini skeivur mįlburšur. Heldur įtti hann at sagt: "Eg skal hyggja at tķ". At hyggja upp į ein er at hyggja ķ andlitiš ella ķ eyguni į einum.

Eina ferš aftur:
hyggja at 'skoša', hon hyggur at myndini
hyggja eftir
'ansa eftir', omman hyggur eftir bųrnunum, mešan mamman er til arbeišis
hyggja upp į
'hyggja ķ eyguni į (e-m), hygg upp į meg, mešan tś tosar viš meg

Ķ ŚTLONDUM
Soleišis eitur taš, tį iš rętt skal vera, og ikki "ķ śtlandinum", sum alt ov mong siga og skriva enn.

Hvussu mangir Gorbatjovar&?
"Taš var ein rųrdur Mikhail Gorbatjov, iš takkaši fyri&" Hetta ljóšar, sum hesin mašur er til ķ fleiri "śtgįvum". Hesa ferš var taš ein "rųrdur Gorbatjov, iš takkaši". Vit kunnu onkuntķš vęnta at frętta um ein "illan Gorbatjov, iš slęr nevan ķ boršiš", ella ein "svangan G., iš fęr sęr kaviar", ella "ein kaldan G. ķ skinnhśgvu" o.s.fr.
Einfaldari var at sagt, at "G. var rųrdur, tį iš hann takkaši fyri&"
Sami var stķlurin - ella stķlloysiš! - tį iš tķšindamašurin endaši viš: "&segši ein avgjųrdur Ellindur Abrahamsen".

LOK
"fornuftigur" ® skilagóšur
"dųgn" ® samdųgur
"viš atliti til" ® viš atliti at (e-m)
"taka handskarnar uppį" ® fara ķ, lata seg ķ handskarnar
"góšur nokk" ® nóg góšur
"fyristilla sęr" ® hugsa sęr
"hugsa yvir" ® hugsa um
"viš fųtrunum fyri" ® viš fótunum fyri
"Rśnavķk" ® Runavķk
"koma til skaša" ® fįa skaša
"fordeilur" ® fyrimunur
"tilvirka fisk" ® virka fisk
"avgera" ® gera av
"ferga" ® ferja
"forstżra" ® órógva, ónįša, gera ónįšir


Nr. 25, mars 1991, 5. įrg.

FŲROYAR ERU FLEIRI
Oršafar hevur fyrr vķst į, at navniš į landi okkara er fleirtalsorš, og tķ skulu sagnorš, lżsingarorš og fornųvn knżtt at hesum navni vera ķ fleirtali. Men enn er onkur, iš hetta ikki hevur riniš viš. Fyri stuttum hava ljóšaš um allar Fųroyar setningar sum "&eigur(!) Fųroyar at fara upp ķ EFTA?". "Fųroyar hevur(!) veriš limur ķ EFTA". "Fųroyar fór(!) śr hesi handilssamgongu&" "Veršur(!) Fųroyar feršamannaland?". - Ķ stašin fyri oršini viš (!) skulu koma eiga - hava - fóru - verša, so er beint.

Vónandi munar henda įminning. Um ikki, veršur komiš aftur um aftur ferš eftir ferš, til taš einaferš er "seyraš inn".

HVAŠAN ERT TŚ
"Hvar kemur tś frį?" er eitt hitt ringasta, iš barn kann verša spurt. Viš hesum spurningi hevur barniš fingiš lagt į tungu at svara skeivt, tķ taš tekur upp aftur, óbśgviš sum taš er, ķ svari sķnum seinasta oršiš ķ spurninginum, fyrisetingina frį. Taš kann tį siga t.d. "Eg eri frį Klaksvķk". Spell. Eingin er frį nakrari bygd uttan teimum, iš hava fyrisetingina viš frammanfyri, t.d. frį Gjógv og frį Noršskįla. Tį iš barniš fęr spurningin "Hvašan ert tś?" er lęttari hjį tķ at svara rętt, t.d. śr Havn, av Strondum o.s.fr. Spurningurin "Hvar ert tś frį?" er ófųroyskur og bżšur til ófųroyskt svar. Hugsiš um hetta, tit, iš skipa fyri barnasendingum!

SKEIVT FALL GER STÓRAN MUN
Ein kunningi segši Oršafari frį, at fólk ķ almennum oršaskifti hevši sagt: "Latiš okkum feia fyri egnar dyr". Veršur ov nógv gjųrt viš taš, kann at enda gerast heldur illgongt um dyrnar, um huršin annars fęst upp! Nei, tį er betri skil ķ at sópa fyri sķnum durum.

Hetta minnir aftur į mannin, sum gramdi seg um ųll lżsingablųšini, iš hann fekk "inn at huršini". "So hevur tś ikki postlśku ķ huršini, mešni," fekk hann til svar, "tį iš posturin ikki kemur longri enn inn at huršini!" Tann, sum svaraši, visti so fręgt, at "ind ad dųren" į donskum eitur inn um dyrnar.

HERŠING
Heršing į skeivt orš ķ oršasambandi kann fįa alt at detta sundur ķ ómegd. Ķ mįliskuni gera seg inn į eigur hųvušsheršingin at vera į į viš n drignum viš yvir į į-iš. Nś hoyrist ķšuliga, at menn leggja heršingina į inn. Taš broytir helst ikki merking, men mannargiligt er at hoyra. At siga t.d. "Teir gjųrdu seg 'inn į lųgregluna", taš er hvųrki vakurt ella rętt! (hitt lķtla / ' / er heršingarmerki, vit kalla, og vķsir, hvar heršing ella tyngd er į orši).

HARKALIŠIŠ
Taš er ein ašalregla viš fįum (regluligum) undantųkum, at hųvušsheršingin liggur fremst ķ fųroyskum oršum. Men fleiri hava fingiš sęr fyri at bróta hesa reglu, tį iš tey siga navniš į hesum višgitna songbólki, at herša į trišju staving og siga Harka'lišiš ķ stašin fyri 'Harkališiš, iš er einasti rętti framburšarhįttur.

LJÓŠ, LJÓS OG LJÓTUR
Summi hava fyri at lata l ķ hesum oršum verša ljóšleyst og siga "jóš", "jós" og "jótur". Viš einum sindri av umhugsni og tungufimleiki skuldi boriš til at bųtt um hetta smįlżtiš. Men hetta ljóšasambandiš er ikki so at flętta viš. Taš munnu hava veriš fleiri enn fęrri, iš hava veriš fyri óhappinum at siga "ljólajós" fyri jólaljós.

BLENDINGSMĮL
"Taš er upp til tķn" hevur nś leingi veriš at hoyra, og ikki sųrt, at taš eisini hevur sęst į prenti. Hetta er tikiš eftir donskum "Det er op til dig", sum er komiš śr enskum, "It's up to you". Roynt hevur veriš at vķsa į, at vit eiga frįlķka mįlisku viš somu merking: "Taš stendur til tķn". Men nś er so bland komiš av hesum bįšum, og śrslitiš er: "Taš stendur upp til tķn". Skal hetta verša śrslitiš, er lķtiš vunniš. Latum okkum gera eina roynd aftrat, tķ taš stendur til okkara at rųkja mįliš!

FŻRSMĘRA
Hetta man vera upp į seg nżtt navn į smęru viš fżra blųšum, helst javngamalt viš ta innfluttu trśgv, at lukka fylgir tķ at finna so sjįldsama smęru - onkur hevur kallaš hana smęru viš fżra (sbr. do.-fųr. oršabókina). Į donskum eitur henda eydnusmęra firklųver, og donsk fżrflokkastjórn hevur skemtandi veriš kallaš firklųverregering. Men fyri taš įtti fųroyskur tķšindamašur ikki at boriš okkum tķšindi um "fżrkleyvarstjórn" har į landi.

HINUMEGIN ĮNNA
Hinumegin er, eins og ųll onnur orš viš sama seinna liši, fyriseting, iš stżrir hvųnnfalli. Tķ mundi mangur stśrsa viš ķ trimum tķšindasendingum į raš at hoyra sagt "hinumegin įnni". Hinumegin įnna eitur taš, og einki annaš.

LEYSIR HUNDAR
Soleišis varš sagt fyrr um hundar, iš ikki vóru ķ bandi ella havdir inni. Taš tykir ikki nóg fķnt longur. Nś hoyra vit um "leysgangandi" hundar. Okkara skjótfųra tķš plagar at stytta oršini nišur ķ lķtiš og einki, men her gongur taš hin vegin. Hvķ? Man taš vera tķ, at ķ bošunum frį lųgregluni hevur stašiš okkurt um "lųsgående hunde", og hugflogiš hevur ikki megnaš at finna į einfalda og sjįlvsagda fųroyska oršiš, men hevur veriš darvaš av hinum śtlendska? Į bls. 234 ķ donsku-fųroysku oršabókini eftir Jóhannes av Skarši stendur: lųsgående hunde: leysir hundar. So ikki kravdist hęgri hugflog enn at rętta seg eftir hesi hentu brśnu bókini.

"UPSAKJŲT"
Mašur ringdi av skipi į Munkagrunninum fyri stuttum. Vešriš var av tķ besta, og hann sat og stżrdi upp og fekk hug at prįta um mįl og mįlbrśk. Hann stśrsaši viš at frętta ķ einum av fjųlmišlunum, at nś hevur upsi fingiš kjųt! Onkur hevši greitt frį, hvussu fast "kjųtiš" ķ upsanum var. Varš rętt sagt, įtti taš at veriš, at upsin er fastur ķ fiskinum.

"MĶTT BORŠ"
Óvandaš danskt tęnaratos er fariš at gera um seg ķ fjųlmišlum okkara. Fyrstu ferš taš hoyrdist um fjųll og firšir okkara var nś eitt įriš, iš danski uttanrķkisrįšharrin varš spurdur ķ śtvarpinum um herstųšina ķ Mjųrkadali. "Det er ikke mit bord", var hann skjótur at svara - stųšin hoyrdi undir hermįlarįšharran. Ikki skuldi meira til, so var hetta brįtt at hoyra ķ fųroyskum hami. Nś ein morgunin fekk lųgreglan henda spurning settan ķ fullum įlvara: "Er hetta tykkara borš?"

VEŠURMĮL
Oršalagiš um vešur eiga vit rķkt, og nógv er av at taka hjį teimum, iš bera vešurtķšindi. Men taš er at ansa sęr, tķ nógvar mįliskur liggja frį gamlari tķš fastar. T.d. stųkkur hann aldri uttan vesturum, hvķ taš so er. Ikki er sišur at lata hann "stųkka" ķ ašrar ęttir. Men ķ skaldsųgu lisnari ķ śtvarpinum herfyri "stųkk hann sušurum", og ein śtvarpsmašur lęt hann "stųkka noršurum" nś ein dagin. Her hava vit tęr frįlķku oršingarnar: Hann kemur lįgt og hann kemur hųgt, hann lękkar og hann hękkar, hann gongur upp ķ noršan.

"ŚTATTIL" ® ŚTEFTIR
Vit fingu ųll at vita um ein stjóra, iš umbošaši ein banka "śtattil". Ein, iš hoyrdi hetta, helt viš sęr sjįlvum: "Hvussu man eitt sovoršiš orš bjóša sęr śt į pappķrinum?" Hann skrivaši taš - og ógvašist. Men taš mundi ein blašmašur ikki, tķ dagin eftir stóš taš svart į hvķtum ķ einum av blųšunum.

HYGGJA AT
Taš, iš skrivaš var ķ seinasta Oršafari um at hyggja viš ymsum fyrisetingum, hevur ikki riniš viš mannin, iš bar okkum tey tķšindi, at menn vóru farnir til Ķslands at "hyggja eftir" einum trolara. Hann įtti at sagt taš, iš her omanfyri stendur.

HALDA Ķ + HVŲNNFALL
"Hon helt ķ hesum lķtla róšrinum", segši mašurin, men taš įtti hann ikki at sagt, heldur "Hon helt ķ hetta lķtla róšriš". Hann er tķverri ikki einsamallur um at siga soleišis, men ikki er av leiš at halda, at annarhvųr fųroyingur brįtt man taka undir viš honum. Men enn standa kanska vónir til at snśgva gongdini, ella ...? "Halt ķ hondina į męr!" "Hann helt ķ bandiš". Hetta er rętt mįl.

UM KROPPIN
Taš fręttist um ein neyšar mann, iš hevši sįr "yvir allan kroppin". Ikki er hetta gott fųroyskt mįl, alt annaš. Hevši veriš sagt, at hann hevši sįr um allan kroppin, var alt ųšrvķsi. So stutt - og tó so langt - kann vera millum gott og vįnaligt.

TAŠ STENDUR Ķ BOTNI
Allir fųroyingar, sum hava veriš į bįti, vita, hvašan hetta oršafelli er komiš. Taš stendur ķ botni, tį iš snųriš er komiš fast ķ botn. Hetta er so flutt yvir į annaš sum myndamįl. T.d. tį iš ongan veg gongur eitt nś viš samrįšingum, kunnu vit taka soleišis til oršanna: Taš stendur ķ botni viš samrįšingunum. Hetta er nś ręttiliga gamalt sagt. Hvķ so broyta til hitt verra og siga, sum onkur herfyri: "Samrįšingarnar standa ķ botni". Viš hesum er myndin skeiklaš, og mįliš voršiš eitt sindur fįtękari.

HUGSA UM (EITTHVŲRT)
Soleišis eitur taš į fųroyskum mįli, annaš er ikki hugsingur um. Tķ mundi mangur vera meir enn hįlvilla viš at hoyra skślaungdóm ķ śtvarpssending siga bęši at "hugsa upp į" og "hugsa yvir". Hetta er lķtiš av miklum, sum kemur okkum dagliga fyri eygu og oyru. Taš beina stendur her omanfyri. At "hugsa upp į" og "hugsa yvir" er ikki fųroyskt og veršur vónandi aldri.


Nr. 26, aprķl 1991, 5. įrg.

Oršasųga:
BILUR OG BUSSUR
Hesi akfųr eru upp į seg nżggj ķ heiminum og uppaftur nżggjari ķ Fųroyum, og sama er viš nųvnunum. Hitt fyrra er komiš śr donskum, bil. Hetta er oršiš automobil ķ styttum lķki, iš merkir '(far), iš rųrist av sęr sjįlvum'. Taš var danska blašiš Politiken, sum ķ 1902 skeyt upp hetta stytta heitiš į nżggja akfarinum. Į tżskum var taš fyrri oršluturin, Auto, iš varš fyri valinum. Oršiš bil breiddist skjótt til hini noršurlandamįlini, eisini ķslendskt og fųroyskt. Ķ fyrstuni var taš kvennkynsorš, ein bil, hjį teimum flestu, og nųkur munnu enn vera, iš kenna taš soleišis. Men brįtt varš kallkynsformurin bilur viš yvirlutan - ein orsųkin kann vera įrin frį oršinum vognur (vagnur). Eingin ivi er um, at kallkynsoršiš eigur framtķšina fyri sęr. Lķkt dųmi um ymist kyn į tųkuoršum er kųk og kųkur - hitt fyrra eru taš ikki so fį, iš siga enn, serliga ķ Sušuroy og Vįgum.

Bussur er eisini komiš uttaneftir um danskt, har taš eitur bus. Sama eitur taš į enskum. Hetta er somuleišis styttingarorš, endin į oršinum omnibus, sum er latķnska oršiš omnis 'allur' ķ hvųrjumfalli ķ fleirtali, iš samsvarar viš fųroyskt ųllum, t.e. '(far) ętlaš ųllum'. Tį var bilur ikki ķ hvųrjum hśsi. Ķ fyrstuni var óvissa um snišiš, iš oršiš skuldi hava į fųroyskum. Eina tķš varš roynt at lata taš vera veikt bent kvennkynsorš, bussa. "Bussurnar koyra nišan ķ Hoydalar", stóš į skelti ķ Havn um mišja ųldina. Nś ręšur kallkynsformurin bussur einsamallur - kallkynsoršiš bilur man styšja uppundir. Bilur og bussur eru snųgg og fittlig orš, iš eingin meinskast viš. Tó at tey eru uttaneftir komin, hevur fųroyskt mįl sett sķtt merki į tey, so at tey falla vęl at ųšrum fųroyskum oršum ķ ljóši, sniši og bending. Tķ tykir taš meir enn lųgiš, at į bįsum ķ Fųroyum ętlašum bussum at stešga į stendur BUS! Hvķ? Eru taš kanska śtlendingar, iš hava til arbeišis at mįla oršiš į tśnini? Nś hetta er fyri, kann verša nevnt, at į sandkųssum, iš standa ymsastašni ķ hųvušsstaši okkara, stendur SAND. Ivaleyst eru kassarnir keyptir ķ śtlondum, men ikki skuldi taš veriš so dżrt at skoytt endingina -UR uppķ. Hetta man vera sama brekiš, sum viš skeltunum umborš į strandfaraskipunum - dólgaskapur og lķtil stoltleiki.

HŚGVUTOS
Vit vilja vera sum hini og royna at finna upp meinaleys tiltųk, iš vekja ans eina lųtu, til onkur annar finnur upp į okkurt annaš og so framvegis. Ķ lųtuni er taš ein hśgva, sum eigur myndina. Hon ber navn eftir honum, iš gjųrdi hana heimskenda. Eins og hugskotiš er śtlendskt, er navniš ófųroyskt ķ sniši. Į enskum ber til at seta fólkanųvn sum lżsingarorš framman fyri orš, t.d. the Thatcher Government, the London Symphony Orchestra. Hesin stķlur smittar upp į onnur mįl, tķ enskt er vituliga hin stóra fyrimyndin nś į dųgum. Vit frętta eisini um Saddam Hussain trśgvar hermenn! Mundi taš boriš til at sagt Jógvan Sundstein trśgvir fųroyingar? Eftir hesum fyridųmi eitur hśgvan "Jens Martin hśgvan". Į fųroyskum hųvdu vit vęntaš hvųrsfall ķ tķlķkum fųri, t.d. Jógvansstova, Eirikshśs, Ólavskirkja o.s.fr. Tķ įtti hśgvan at itiš Jens-Martinshśgvan - "Jens Martin hśgvan" įtti at skurra ķ ųllum óspiltum fųroyskum oyrum.

TAŠ HEVUR EYDNAST
"Taš er ikki eydnast okkum," var taš ein, iš hevši į orši. Hetta er tikiš beint eftir donskum: "Det er ikke lykkedes." Į rųttum fųroyskum eigur taš at vera: "Taš hevur ikki eydnast okkum."

"UPPSÓKN" - UPPSŲGN
Eitt blaš skrivaši, at allir lęrarar į einum skśla hųvdu fingiš "uppsókn". Hetta mundi vera ein av prentvillunum, blųšini yšja ķ. Nei, longri nišri ķ greinini var sama oršiš uppafturtikiš. Eftir ųllum at dųma hevur greinskrivarin ętlaš at skriva uppsųgn, sum eisini skilst av samanheinginum - lęrarar vóru uppsagdir. Uppsókn er til sum orš og merkir rannsókn, gransking - gera uppsókn um nakaš. Sókn kemur av at sųkja, men sųgn av at siga. Taš įtti at veriš vęntandi, at blašfólk dugdu at sķggja mun į hesum oršum.

BYRUR
Ofta veršur fariš langvegis eftir mįlmyndunum, tó at vit hava tęr tųkar ķ nįnd, sum t.d. at "fįa vind ķ seglini", sum onkur tók til, ķ stašin fyri at siga stutt og greitt at fįa byr.

SĮLMUR
Taš eru fleiri enn fęrri, iš hava hetta orš veikt bent og siga t.d. "taš stendur ķ sįlma 9". Sįlmur hevur frį fyrndini veriš sterkt bent orš ķ okkara mįli, og tķ eiga vit at siga, at "taš stendur ķ 9. sįlmi".

Heldur ikki er fynd ķ at siga, at tey ętlašu at gera hann "konga" - kong eigur taš at vera, tķ kongur er eisini sterkt bent orš.

AVFALL
"Allar stųširnar hųvdu einki avfall". Hetta hevur nś ljóšaš ķ oyrunum į tjóšini so mong įr, at fleiri munnu vera farin at halda, at einki lųgiš er ķ at siga so. Men sannleikin er, at hesin setningur er alvegis "ómįlsligur". Taš er eins vitleyst og at siga eitt nś "Allir bįtarnir fingu ongan fisk"! Ķ sonnum fųroyskum setningi veršur noktanin sett į odda, og tķ kundi veriš sagt t.d. "Eingin stųš sigur frį avfalli" ella "Av ongari stųš fręttist frį avfalli". Ella ber til at orša hetta į heilt annan hįtt: "Allar stųšir siga: Einki avfall". Ella: "Allar stųšir siga, at taš er turt". Hitt er og veršur mįlbrongl.

"BURDI"
Hetta er orš, sum als ikki įtti at hoyrst į manna munni, tķansheldur ķ almennum bošberum sum śtvarpi og sjónvarpi. Óvist, um taš ikki eisini sęst į prenti viš hvųrt. Taš er bęši mishįtt og óneyšugt ķ fųroyskum mįli.

"STADIGVEKK"
Hvat er sermerkt viš hesum orši, tį iš so mong hava hug at prżša sęr stķlin viš tķ? Eru tey fųroysku oršini enn, alsamt, viš sama lag ella framvegis ikki nóg litrķk?

"SLIT"
Tį iš orš ella mįliska veršur nżtt altķš og stund, er skjótt at slit sęst og hoyrist į, og tey, iš lurta, fįa lęttliga stykni til teirra. Tķlķk mįliska er eitt nś: "Eg skilji į lagnum, at ..." sum hvųr śtvarpsmašur sigur upp ķ fleiri feršir ķ samrųšum. Hetta er vist bęši gott og rętt mįl, men mįl eins og annaš slķtst av ovurnżtslu. Taš er umrįšandi at hava skiftandi og lišiligt oršaval og ikki alla tķšina liggja į tķ sama. "Eg skilji į lagnum", tykir Oršafari sagt oftari, enn taš tolir.

MEININGAKANNING
Av og į fręttist um "meiningskanningar", iš gjųrdar hava veriš. Hetta gevur ikki góša meining, tķ meining er kvennkynsorš og įtti ikki at fingiš -s ķ hvųrsfalli (men taš eitur meiningsleysur, kann onkur svara - okkara svar er afturķmóti, at hetta er ikki fųroyskt orš, men danska oršiš meningslųs hįlvfųroyskt). Ķ tķlķkari kanning eru fleiri meiningar og tķ betri skil ķ at tala um meiningakanning. Taš ber eisini til at nevna taš skošanakanning.

HALDA Ķ
"Eg mįtti halda męr ķ einari stįlstong," varš sagt ķ barnaśtvarpinum herfyri. Hetta er at hoyra javnt og samt og tykist ikki longur at vera barnamįl. Stżringin eigur at standa ķ hvųnnfalli og ikki ķ hvųrjumfalli sum her. Tann, iš sųguna segši, įtti tķ at sagt: "Eg mįtti halda męr ķ eina stįlstong." Vert er at vanda sęr serliga vęl, tį iš bųrn lurta. Taš, ungur nemur ...

INNIVERANDI
Takiš ķ fųroyskari mįlrųkt er ofta at duga at skilja millum fųroyskt og śtlendsk, t.e. aloftast danskt. Hjį teimum, iš von eru at lesa danskar lógir og reglugeršir, snķkir oršiš her omanfyri seg lęttliga inn ķ fųroyskt mįl, annašhvųrt taš er talaš ella skrivaš. "Ķ "inniverandi" įri" ķ stašin fyri ķ įr, ella hetta įriš. Men ķ ųšrum sambandi er taš fullgott fųroyskt orš, eitt nś ķ setninginum: "Her er ikki inniverandi fyri royki ella óljóši".

ŚTKOYRDUR
Ķ eini lżsing um feršslutrygd varš soleišis til orša tikiš: "Śtkoyrdur? Set bilin." Var hesin mašurin śtkoyrdur, tķ at hann var ikki innihavandi, av tķ at hann var drukkin, so var skil ķ at bišja hann seta bilin. Men tann, sum kųnur er ķ donskum, sęr, at her hevur lżsingarsmišurin hugsaš į tķ mįlinum heldur enn į móšurmįli sķnum. "Udkųrt" į donskum er at vera móšur, lśgvašur, fyrilagstur, pųstur (nóg mikiš er av at taka į fųroyskum!), men śtkoyrdur į fųroyskum er alt annaš: 'koyrdur į dyr', - og taš sigst eisini į annan hįtt!

MALIŠ KJŲT
Lesari sigur seg hava hoyrt gest ķ śtvarpinum talaš um "malt" kjųt, men taš var mališ kjųt, iš hann įtti at sagt, og hann leggur afturat, at "malt" fyri mališ er vanligt at hoyra millum ungdóm. Eisini hoyrist tįtķšarformurin "maldi" - t.d.: "Hann gekk og maldi." At mala er sterkt bent sagnorš (melur - mól - mólu - malin), og taš mį taš sleppa at vera. Tķ er at byrgja fyri sovoršnum broytingarroyndum, mešan tķš er.


Nr. 27, oktober 1991, 5. įrg.

FREMMANDAR MĮLISKUR
Taš hevur allar tķšir veriš so, at orš og mįliskur fara ķmillum mįla, og so fer eisini at vera, tķ einki mįl livir sęr, avbyrgt frį ųšrum mįlum. Men tann, iš veit til sķn mįlsliga, man royna at hava hógv. Ikki tykir taš góšur mįlsišur at slųša inn fremmant, tį iš rįš eru til at siga taš sama viš teimum oršum, sum til eru ķ mįlinum frammanundan. Vit fųroyingar, sum javnt og samt hava onnur mįl fyri eygum og oyrum, eiga serliga at vķsa varsemi.

Ein mįliska ella mįlmynd, iš tykir okkum heldur enn ikki fremmand og lķtiš sigandi, er henda um "gularótina", sum menn ķ heilum taka til. Einki uttan gott um gularótina at siga, men ivi man vera um, hvųrji hugmyndasambond hon knżtir hjį fjųldini av fųroyingum, tį iš tikiš veršur til hennara, og taš hevur ikki veriš so sjįldan ķ seinastuni. Nżliga hevši ein į mįli, at prķsstudningur kundi vera ein "gularót" til at fįa menn at hagreiša fiskin betur. Hvussu er hetta at skilja? Minnist okkum rętt, er śtlendsk sųga, sum sigur, at til at fįa ein asna viš klyv at ganga villigari, hongdu teir eina gularót į stong fyri eyguni į honum. Asnin mungar eftir gularótini og gongur hugagóšur fram, men sum vera man, hevur hon seg undan so hvųrt. Er hetta ikki heldur mannminkandi mynd? At meta menn viš asna, iš letur seg tųla av gularót, hann aldri fęr fatur į! Asnar, iš renna eftir gularótum, skuldu ikki veriš okkum serliga heimakunnug sjón.

Men hvat kunnu vit siga ķ stašin? Okkurt um at "eggja til", "vera tileggjan", "stušla til" o.s.fr. Gularųtur fara hentari enn at gera okkum stķlin ķ gerandismįli fremmandan og óheimligan!

Annaš, iš hoyrist, er at fólk viš hvųrt verša spurd, um tey hava nakaš "at hava eitthvųrt ķ". "Hevur tś nakaš at hava hasa vónina ķ?" varš onkur tingmašur spurdur. Hetta er śtlendsk mótamįliska, iš lķtiš sigur flestum og minni fynd er ķ. Hetta sigst ivaleyst į fųroyskum viš einfųldum oršum: "Hvat fęr teg at vóna hetta?" ella tķlķkt.

Onnur ófųroysk mįliska, sum eingin eftirsjón var ķ, sluppu vit frį henni, er at "skjóta einum eitthvųrt ķ skógvarnar"! Hon er beinleišis flutt śr donskum, hagar hon er komin śr tżskum. Hvųr hugsan, iš undir bżr, er okkum ókunnugt, men hvųr hon man vera, man hon hava lķtiš at siga fųroyingum. Tó eru ikki so fįir hugtiknir av hesi mįlisku. Ikki er sųrt, at hon stundum hoyrist ķ politiskum oršaskifti uttan og innan tinggįtt!

VEŠURMĮL
Orš og oršasambond um vešur eru mong so fųst og grógvin ķ mįlinum, at frįvik frį teimum man kennast mongum sum at fįa skoriš ķ kykt hold. Tann, sum hesar reglur skrivar, hvakk illa viš, tį iš hann hoyrdi tķšindalesaran boša frį, at "hann kemur hųgur". Hetta ųrkymlaši djśpar lindir ķ mįlkensluni. Hon segši, at taš fęr ikki itiš uttan "hann kemur hųgt", men "hann er hųgur (ķ ęttini)". Men kortini gjųrdi ivin vart viš seg: Kundi taš vera so, at har, sum tann, iš tķšindini bar, var ęttašur, kundi kanska veriš sagt soleišis?!? Men eftir fyrispurningar ķ ymsar ęttir er komiš til taš śrslit, at hetta er neyvan annaš enn bland av bįšum omanfyri nevndu mįliskum. Tķlķkt er ikki vandaleyst, serliga ķ eini tķš, tį iš so nógv óvissa ręšur um mįl og oršafar. Ikki er óhugsandi, at sovoršiš kann skapa fyridųmi og festa seg hjį teimum, iš lķtiš hava lęrt av upprunaligum mįlburši um vešur. Einaferš var hann latin stųkka bęši eysturum og sušurum! Men taš sanna er, at hann stųkkur ikki uttan vesturum! Hetta hevur ikki bert mįlsligar, men eisini vešurfrųšiligar grundir, sigst. Taš er enn mongum fast ķ minni, hvussu norskt vešurmįl trokaši seg inn į okkum ta tķš, tį iš "noršmašurin" var įlitiš viš vešurtķšindum. Hetta var sum blįst burtur eftir stuttari tķš, eftir at śtvarp okkara fór at bera vešurtķšindi į góšum fųroyskum. Hetta er tķ arvur, sum śvarpiš hevur skyldu til at rųkja vęl. Sama sigst eyšvitaš um sjónvarpiš.

REGLA
Reglur eru tey rųš av oršum, iš standa tvųrtur um sķšu ella teig ķ bók ella blaš, og ķ skrivibókum og -blokkum eisini strikurnar at skriva į. Tann, iš kringur er viš penninum, kann skriva reglubeint, tó at ongar reglur eru. Reglubrot er har, iš drigiš veršur inn fyri reglu ķ nżggjum tekstluti. Nś eru fleiri farin at kalla hetta "linjur" eftir śtlendskari fyrimynd, og taš er spell, tķ hitt er gamalt og vęl rótfest ķ mįli okkara, tó at taš av fyrstu tķš er komiš śr latķni.

Annaš er, at taš, sum į donskum eitur 'regel' og 'rule' į enskum, eisini eitur regla į fųroyskum (viš stuttum opnum e). Summi hava fingiš sęr fyri at toyggja į e-iš og siga [re:gla]. Hesum er einki hųpi ķ eftir fųroyskum ljóšreglum, uttan taš er danska oršiš regel, iš dreivast uppķ.

RĮN
Soleišis eitur norrųn sjóvargyšja, men taš fręttist, at fųroyingar hava kallaš upp trolara eftir henni, men ķ donskum sniši: "Ran" viš longum ófųroyskum [a:]. Og fųroyskir loftmišlar eru fśsir at styšja hetta mįlsliga nišurbrótingarverk og siga trśliga [Ra:n]. Hvar flóta vit? Vita hesir menn ikki, at Janus yrkti um "Rįnar dųtur"? Hetta navn hevur einki samband viš oršiš rįn, taš at ręna. Er taš hetta, iš menn stśra fyri, vóru hyggjurįšini at funniš annaš navn. Taš er móti ųllum skili at geva fųroyskum skipum donsk nųvn ķ 1991.

SAMSVARSBENDING
Ein óvani ķ fųroyskari mįlnżtslu er vantandi samsvar, hvussu iš višsett lżsingarorš verša bend eftir afturbend fornųvn ķ hvųnnfalli. Mašur hoyrdist siga ķ rųšu fyri mongum: Teir kenna seg tryggan - eigur sjįlvandi at vera: Teir kenna seg tryggar. Ein einstakur mašur kann kenna seg tryggan. Sami mašur segši ķ somu rųšu: Tey kenna seg veikan, og hann kundi eisini sagt: Hon kennir seg veikan. Taš rętta er, sum ųll vita, bert tey hugsa seg eitt lķtiš sindur um: Tey kenna seg veik. Hon kennir seg veika.

"NŲS"
Taš fręttist av og į, at hasin ella hesin hevur "fingiš eina nųs" fyri óhepnan ella óregluligan atburš. Fyri taš, at taš eitur "at få en nęse" į donskum, er taš į ongan hįtt sjįlvsagt, at taš eitur "at fįa eina nųs" į fųroyskum. Hetta er tvųrturķmóti óneyšuga fjįkutur og ósjįlvstųšugur mįlburšur, iš als ikki sųmir seg almennum fųroyskum tķšindamišlum. Sagt viš fųroyskum oršum kann mašur fįa įbreišslu, įtalu, ella eitt neps. So einfalt er taš.

SAMDUR
"Eg eri ikki samdur viš honum", lęt ķ manni nś eitt kvųldiš. Hetta er ramasta barnamįl, linliga sagt. Taš eitur at semjast viš ein og ikki einum! Tķ er tś samdur viš hann og ikki "honum". Somuleišis fert tś į fund viš hann, hevur tś ųrindi til hansara, og ikki viš "honum", tķ tį fylgist tś til fundar viš honum!

"TORVIŠ" HJĮ KONGI
Eitt sindur vandasamt kann vera at fųroyska śtlendskt nųvn. Lętt er, at śrslitiš veršur heldur enn ikki lųgiš, um ikki veršur fariš viš ansi. Soleišis varš fyri stuttum hin kendi stašur ķ Keypmannahavn latin eita "Kongsins nżggja torv" ella var taš "Nżtorv"? Hetta er ikki meir enn hįlvtżtt og minnir um gamalt studentaskemt um torvheišarnar hjį kongi! Her var taš rętta at fulltżtt og sagt Kongsins Nżggjatorg ella Kongsins Nżtorg.

NAVNABENDING
Her stendur ikki betur enn vęl til hjį mongum. Tann, sum taš ikki kundi komiš til hugs at sagt eitt nś: "Eg sķggi ein "bįtur" į Glyvursnesi", kann ķ einum kvųšuljómum viš kųldum blóši siga: "Henda heilsan er til lķtla "Hallur"". Hetta er bert eitt dųmi av mongum. Hvat gerst viš hetta ólag uttan lęrdómur og aftur lęrdómur? Taš kann ikki vera, sum taš eigur, at almennir fjųlmišlar ganga į odda at avlaga fųroyska navnabending.

RÓMVERJABRĘVIŠ
Hetta er bręv, sum Paulus įpostul (Pįll ęt hann fyrr, sum oršiš pįlsmessa sżnir!) skrivaši rómverjum. Rómverjar vóru teir, iš bśšu ķ Róm ella Rómaborg. Fyrri lišur ķ bręvnavninum er hetta ķbśgvanavn ķ hvųrsfalli fleirtali. Summi eru farin at siga "Rómverjubręviš", sum var fyrri lišur "Rómverju-", kvennkynsoršiš verja ķ hvųrsfalli! Tķ er, sum flestųll vónandi skilja, als einki hųpi ķ. Rómverjabręviš er navniš!

ĮRSDAGUR
Talaš varš fyri stuttum um "eitt įra dagin" fyri sameining Tżsklands. Rętt er og betur ljóšar at siga įrsdagin heldur enn hitt.

ĮHERŠING
Nógv er um vert at herša į rętta oršiš ķ oršasabandi. Taš eitur at beina 'fyri einum (' merkir įheršing). Tķ er einki hųpi ķ at siga eitt nś: "Irak hevur 'beint fyri ųllum kjarnorkuverkum" - viš tyngd į beint og ongari įheršing į fyri. Taš įtti at veriš ųvut.

KERVI - GERVI
Tķšindi vóru um skip, at taš skuldi fįa nżtt "kervi". Taš, sum meint mundi vera viš, var gervi. Og ķ barnasųgu ķ śtvarpinum varš sagt viš ein, iš koyrdi bil: "Tś skalt skifta "kervi""!

Hesi upp į seg nżggju orš verša tķšum blandaš, tķ at tey eru so lķk ķ ljóši. Kervi er taš, sum į śtlendskum eitur 'system', gervi er 'gear'.

GYLLIN
Gyllin er kallkynsorš og er lķtiš bent, endar viš -s ķ hvųrsfalli eintali og er óbroytt ķ fleirtali: tveir gyllin. Tķ var taš ikki į leiš, tį iš mašur segši: Tveir seyšir upp į "gyllina". Hann įtti at sagt: &į gyllinin.

RAK
"Skeljarnar eru "rakari" ķ įr enn ķ fjųr" eru eingi góš tķšindi, heldur ikki mįlsliga. Viš lżsingaroršinum rak (ķ merkingini 'ikki feitur, soltin') er taš soleišis voršiš, at taš bendist ikki. Ķ royndum er taš navnorš, iš hevur fingiš lżsingaroršs virši. Hann/hon/taš er rak, teir/tęr/tey eru rak. Heldur ikki bendist taš ķ fųllum ella stigum. Tķ er tķšindastubbin her frammanfyri ikki lżtaleysur. Hvussu sigst hetta tį? Uppskot: "Skelin er ikki so feit ķ įr sum ķ fjųr", ella: "Skelin er soltnari ķ įr enn ķ fjųr."

FÓŠRA
At fóšra eina kśgv er at hava nóg mikiš av jųrš at kunna fųša hana. At fóšra uppiķ hjį ųšrum er at hava t.d. hįlva kśgv saman viš einum. Ikki siga vit "at fóšra kśnna" um taš at lata hana fįa at eta, men heldur at geva henni ella at leggja fyri hana. Nś hoyrist tķšum, at menn fara śt at "fóšra" alifisk. Einki var sjįlvsagdari enn at sagt at geva um hetta. Tķšindamašur segši um skilagóšan bygdardrong, iš hann hevši samrųšu viš, at hann "fóšraši" seyšin og gęsnar hvųnn dag. Drongurin svaraši fyrst, sum rętt var, at hann plagdi at geva seyšinum og gįsunum. Men so lęt hann sęr siga og fór eisini at "fóšra". Hann mundi, sum vera man, halda, at hin lęrdi tķšindamašurin hevši rętt.

Ķ sending fyri ungdóm var einaferš talaš viš nęmingar į royndarstųšini ķ Kollafirši. Spurt varš, hvussu dagurin gekk har į stųšini. Taš fyrsta, nęmingarnir sųgdu seg gera į morgni, var at "fóšra" kįlvarnar. Teir hava danskan lęrimeistara! Į donskum er rętt mįl at "fodre kalve". Skal taš eisini vera fųroyskt bóndamįl?!

LOK
"lųnsamur" ® sum loysir seg
"forvirringur" ® flųkja, vas, hurlivasi
"vist nokk" ® óivaš, ivaleyst, helst
"gang" (bošsh.) ® gakk!
"sting" (bošsh.) ® stikk!
"heinta ber" ® henta ber
"forvęntningur" ® vónir, vįnir
"sloppu" ® sluppu
"ķ dyrnum" ® ķ durunum
"forsųk" ® roynd
"vinka" ® veittra
"dųgn" ® samdųgur
"marked" ® marknašur
"ķfylgi" ® sambęrt, eftir
"nonna" ® nunna
"veksa" ® vaksa
"stadigvekk" ® enn, framvegis
"forseta" ® halda fram
"eftirlżsa" (ein) ® lżsa eftir (einum)
"sakka afturśt" ® dragna afturśr, dragna frį
"forbķ" ® framviš
"konan hjį tęr" ® kona tķn
"hvar ert tś frį" ® hvašan(i) ert tś
"nęrmastur" ® nęstur
"banniorš" ® eišur, illbųn, vanbųn
"glašur fyri" ® glašur um
"nišurleggja" ® leggja nišur
"hugsa upp į" ® hugsa um
"ķ alt" ® til samans, samanlagt


Nr. 28, november 1991, 5. įrg.

HESIN - HASIN
Fųroyskt mįl er ķ hesum fųri betur fyri enn hini noršurlandamįlini, tķ at viš hesum bįšum fornųvnum kunnu vit siga taš viš einum orši sum hini viš tveimum. Taš hevur somu mųguleikar sum enskt viš sķnum this og that. Danskt t.d. oršar hetta viš "den her" og "den der". Hetta liggur ķ fųroysku oršunum hesin og hasin. Tķ įtti at veriš óneyšugt ķ heilum at sagt "hesin her" og "hasin har" o.s.fr., sum summi hava fyri. Nóg mikiš er at siga hesin og hasin, henda og handa, hetta og hatta. Lķtiš veiggj er ķ at siga eitt nś: "Ķ hesum her bįtinum her"!

Skoytt kann verša uppķ, at "hettar" og "hattar", iš vanligt er at hoyra ķ talašum mįli, hevur ikki veriš sišur at nżta ķ skrift og vandašum stķli.

ĶSRAELSKUR
Hetta lżsingarorš er bęši sjįlvandi og rętt at siga viš heršingini fremst sum ķ ųllum vanligum fųroyskum oršum.
Óneyšugt og hartil mishįtt er at herša og toyggja į e ķ trišja stavilsi, sum enn hoyrist viš hvųrt.

Ķ OYGGJUM
Góšur fųroyskur mįlsišur er at hava fyrisetingina ķ framman fyri oyggjarnųvn og oyggjalandanųvn: Ķ Fųroyum, ķ Hetlandi, ķ Orknoyggjum o.s.fr. Hetta er so sjįlvsagt, at fįur hugsar um taš. Danskt og onnur skandinavisk mįl nżta harafturķmóti fyrisetingina ķ tķlķkum fųri sum t.d. "på Fęrųerne, på Shetlandsųerne". Tį iš taš kemur til fjarari lond, hava vit lyndi til at skifta lag og "lęna" fremmanda hįttin og nżta į fyri ķ: "į Įlandi, į Filipsoyggjum" o.s.fr. Fóru vit eftir fųroyskari mįlkenslu, sųgdu og skrivašu vit heldur ķ Įlandi, ķ Filipsoyggjum o.s.fr. Hetta er sum so ofta spurningur um at hugsa į śtlendskum ella į fųroyskum!

ELDKAST
Tį iš vit eiga hetta vakra og sigandi orš, skuldu ikki veriš įneyšir at nżtt so ógvisligt navn sum "helvitiseldur" um hesa hśšsjśku.

BENDIŠ NŲVN!
Fyritųka ķ Fuglafirši eitur Brųšur Petersen, kanska ikki av smidligastu nųvnum, men fyri taš įtti ongum at komiš um varrarnar setningur sum "hjį Brųšur Petersen". Taš fęr ikki annaš veriš enn "hjį Brųšrum Petersen"!

KEYPMANNAHAVN
Soleišis hava vit leingi nevnt hųvušsstaš Danmarkar og taš viš heršing fremst į navninum, sum seg sųmir fųroyskum oršum. Sum kunnugt herša danir į seinasta partin ķ navninum Kųbenhavn. So lķtlan mįlsligan stiršil hava summir fųroyingar, at teir eisini leggja heršing į seinasta partin (havn) ķ Keypmannahavn! Taš eigur ikki at vera!

FJÓRŠA HVŲRT ĮR
Soleišis eitur taš į fųroyskum og ikki "hvųrt fjórša įr"!

AV RŲTTUM
Soleišis eitur taš av rųttum og ikki "eftir rųttum"!

TIL STUTTLEIKA
Soleišis eitur taš į fųroyskum og ikki "fyri stuttleika"! Mundi hann, iš hetta segši, ikki hava "for sjov" ķ huga?!

"RĘSTKJŲTAVEITSLA"?
Ikki er hetta serliga prżšiligt fųroyskt orš. Kjųt er altķš eintalsorš. Tķ er ódųmi at lata taš standa ķ hvųrsfalli ķ fleirtali ("-kjųta-"). Ręst kjųt eru tvey orš, og tķ ber ikki til at lata tey renna saman ķ eitt ("ręstkjųt-"). Tķ duga vit ikki annaš at sķggja, enn at oršiš ķ yvirskriftini "er ikki til", tó at taš kemur ķšuliga fyri ķ lżsingum hesa įrstķšina. Annar kostur: Veitsla viš rųstum kjųti - ella: Veitsla ķ X-felagnum. Boršreitt veršur viš rųstum kjųti.

KLOMBUR
Klombur er m.a. amboš hjį bįtasmiši; men betur kend nś į dųgum man vera nżmerkingin 'annar bugurin settur um innskot ķ setningi', į fremmandum mįli "parentes". Taš er hvųrkikynsorš, og tķ eita tvey klombur, iš hoyra saman, eini klombur. Vit seta orš ķ klombur, og tey standa tį ķ klombrum. Ķ bundnum lķki ķ fleirtali eitur taš klombrini. Tann ósišur hevur tikiš seg upp at hava taš sum kvennkynsorš: ein "klombra". Hetta er skeivt og eigur at verša avlagt. Til er kvennkynsoršiš klombra 'lķtil gjógv, gjóta', men taš er annaš mįl.

Fżra eru slųgini av klombrum: hornklombur [ ], oddklombur < >, klovaklombur { } og bugklombur ( ), vanliga nevnd bara klombur.

ĮIR RENNA
"Her "gongur" ein į gjųgnum bygdina", segši ein fyri bųrnunum ķ ųšrum loftmišlinum. Betur hóskaši at siga: "Ein į rennur gjųgnum bygdina".

ÓVANDAMĮL
Er einki hampiligari oršalag at finna enn at ala "eftir reyv", tį iš vandamįlini hjį alivinnuni verša umrųdd?

Og skulu vit tala um lort ķ fjųlmišlunum, eigur hann at verša višfarin sum taš kallkynshugtak, hann er. Tķ er taš burtur śr vón og viti at siga at taka "lortiš" upp aftur!

HINIR RĮDNU!
Taš mundi vónandi ųrkymla mangt eyga at sķggja viš grovum stųvum fremst og ovast į einum av blųšunum: "Frįlķkt, hinir "rodnu"!" Tķlķk yvirskrift hevur stųrri įrin til hitt verra enn mangur skślatķmin ķ fųroyskum til hitt betra, og mong ófest sįlin man nś halda, at soleišis eigur hetta orš at verša stavsett. Men so er ikki. Var rętt skrivaš, stóš har: FRĮLĶKT, HINIR RĮDNU! Hetta er lżsingaroršiš rįšin 'rįšaklókur, vķsur, royndur' veikt bent.

KANADAMAŠUR
Eitt av blųšunum skrivaši herfyri um ein "kanadiumann", sum var staddur her į landi. Einki land eitur "Kanadia", men taš skiltist, at mašurin var śr Kanada. Tķ var hann kanadamašur!

MUNNLIGUR
Ófųroyskt er at siga at gera eina "muntliga" avtalu - munnlig įtti hon at veriš!

"YVIRLIVA"
Ein var, iš spurdi, um NATO fer at "yvirliva" hįlvfemsini. Mundi ikki veriš mįlsliga betur į leiš at spurt, um NATO fór at liva nķtiįrini av!

VĶV
Vķv er hvųrkikynsorš. "Sum mašur rųkir knķvin, so rųkir hann vķviš", tóku teir til. Hetta hevur skaldiš, sum yrkti: "Eg havi einki heim, / eg havi "onga vķv", ikki havt ķ huga. Vónandi veršur taš ręttaš ķ nęstu śtgįvu!

TYKNI
"At taka sęr tykni av einum" er 'at gerast firtin av einum' ella tķlķkt. Nś hoyrist henda mįliska nżtt viš ašrari og galnari merking. "Teir tóku sęr ikki tykni av tķ", segši onkur og meinti eygsżniliga 'teir lótu ikki viš seg koma, lótust ikki um vón'. Taš hjįlpir kanska at hava ķ huga, at navnoršiš tykni er skylt viš lżsingaroršiš tykkin!

JARŠFRŲŠILIGUR
Jaršfrųši er kvennkynsorš sum ųll onnur orš, iš enda viš -frųši, og fęr tķ ikki s-ending ķ hvųrsfalli. Sum fyrri lišur ķ samansettum oršum ella framman fyri avleišsluendingina -ligur fęr taš heldur einki -s aftur at sęr. Tķ er oršiš "jaršfrųšisligur", sum sįst į sjónvarpsskķggjanum, ikki stavsett eftir reglunum. Omanfyri stendur oršiš regluliga stavaš.

FARSTŲŠ
Glešiligt er, at sjónvarpiš segši hetta nżggja oršiš, sum taš įtti, (t.e. viš stutturn a), tį iš taš herfyri bar tķšindini um, at farstųšin hjį Tórshavnar havn varš hįtķšarliga upplatin. Men vónandi var taš skemt, at taš var stavsett "farsstųš" ķ tķšindayvirlitinum!

REKA
Sagnoršiš reka bendist soleišis ķ hųvušsheitum: rekur, rak, róku, rikin. Taš var ętlandi mismęli, tį iš sagt varš ķ tķšindum, at trų "ruku" į land. Ruku er tįtķš ķ fleirtali av at rśka.

"STAND-BY"
Vit verša at royna at finna snotiligari orš enn "stand-by-skip" um tey skip, iš eru oljuvinnuni til "hjįlpar". Hevur nakar uppskot?

"MINSTAPRĶSUR" - LĮGMARKSPRĶSUR
Hetta orš, sum ķšuliga hoyrist og sęst ķ tķšindum, er ikki lżtaleyst. Kallkynsorš er, og tķ įtti taš formliga at veriš "minstiprķsur" ķ hvųrfalli. Nś siga vit ikki av rųttum, at prķsur er "stórur" ella "lķtil", men hųgur ella lįgur. Tķ var "lęgstiprķsur" fręgari orš. Men hįmarksprķsur er orš, sum hevur nógv įr į baki ķ fųroyskum. Tķ įtti "andheitiš" lįgmarksprķsur at komiš av sęr sjįlvum.

"HOSPITALIR"
Vit eiga at kunna seta almennum fųroyskum sjónvarpi taš krav, at tķlķkt, sum omanfyri stendur, ikki mį koma fyri ķ sjónvarpsteksti. Hvųrkikynsorš av hesum slag fįa als onga ending ķ hvųr- og hvųnnfalli ķ fleirtali. Eitt hospital, tvey hospital.

EIRA
stżrir hvųrjumfalli. Tķ var taš skeivt, tį iš mašurin segši: "Enn kunnu vit eira nógv mannalķv." Av rųttum įtti hann at sagt "&eira nógvum mannalķvum"!

BŚR
Soleišis hevur hetta itiš frį fyrndini, annašhvųrt taš hevur veriš bśr ķ merkingini 'matgoymsluhśs' ella 'pisubśr'. Nęr iš taš er ķkomiš at nevna hetta "bśur", er ikki gott at siga, men ikki man taš vera langt sķšan. Helst er hetta śr barnamįli og er sum so mangt annaš av tķ slagnum ótarnaš sloppiš upp ķ vaksnamannamįl. Sama er at siga "leiur" fyri leir.

LOK
"grensa" ® mark
"óbegrensašur" ® óavmarkašur
"belasta" ® tyngja
"yvirbevķstur" ® sannfųrdur
"forbereiddur" ® fyrireikašur
"brųkpartur" ® brotpartur
"ķ śtlandinum" ® ķ śtlondum
"vist nokk" ® helst, ivaleyst, óivaš
"śtsalg" ® śtsųla
"siga nei fyri" ® nokta / sżta fyri, synja
"siga ja fyri" ® jįtta fyri
"betżšiligt" ® munandi
"tross alt" ® hóast alt
"yvirraskašur" ® ovfarin


Nr. 29, desember 1991, 5. įrg.

KONA MĶN
Hvųrsfalliš hevur veriš dvķnandi ķ nżfųroyskum, tó at roynt hevur veriš at geva tķ nakaš av sķnum mista virki aftur ķ skrift. Hent er taš til įvķsan stķl, sum skal vera neyvur og viršiligur sum ķ lógarmįli til dųmis at taka. Men tann, iš vandar sęr stķlin, hevur tó hógv og ger ikki ov mikiš av hvųrsfallinum. Tį eru rįšini at nżta fyrisetingar sum eitt nś hjį, t.d. "bįturin hjį Jógvani" ķ stašin fyri "bįtur Jógvans", men sum nevt, taš valdast stķlin. Tó hevur hvųrsfalliš stašiš seg vęl higartil ķ persónsfornųvnum saman viš oršum, sum umboša skyldskap. Soleišis hevur taš higartil - og er vónandi enn hjį mongum - fast at siga "kona mķn", "mašur mķn", "sonur mķn", "dóttir mķn" o.s.fr. (ķ stašin fyri mķn kunnu vit seta eftir tųrvi og hóski t.d. tķn, hansara, hennara, okkara). Men nś er hjį ķ stórum um at hótta ta gomlu og snųggu hvųrsfalsnżtsluna į hesum ųki, og vanligt er nś at hoyra fólk siga t.d. "konan hjį męr", "mašurin hjį męr" og annaš tķlķkt. Hetta er missur fyri mįliš. Fyrr varš sagt, og hoyrist enn ķ stųšum, t.d. "Er hetta knķvur mķn?" "Hetta eru hśs okkara" og tķlķkt. Taš skuldi boriš vęl til at hildiš fast viš taš.

RĶKJASAMBAND
Taš fręttist, at trż rķki ķ Sovjetsamveldinum, iš var, eru gingin saman ķ felag, sum ķ tķšindum eitur "rķkissamband". Hetta fęr ikki veriš beint. Fyrri lišur ķ oršinum veršur at standa ķ hvųrsfalli ķ fleirtali, og tķ er rętta oršiš rķkjasamband. Eisini bar til at nevna taš t.d. samveldi.

DÓTTIR
Hetta er eitt av skyldskaparoršunum, vit kalla, og tķ er at vera varin viš bendingini, tķ at hon er serstųk. Dóttir eitur taš ķ hvųrfallinum og ongum ųšrum. Ķ ųllum hinum fųllunum ķ eintali er taš dóttur. Tķ eitur taš t.d. "Anna og Jįkup hava fingiš eina dóttur" - ikki "eina dóttir", sum fleiri skriva. Veršur uppskotiš um fųroyska navnalóg samtykt į tingi, veršur loyvt at taka upp aftur gamla fųroyska lagiš at nevnast -son og -dóttir faširs ella móšur. Tį ręšur um at duga at benda, tķ at -dóttir ķ slķkum nųvnum bendist sum omanfyri nevnt.

GOYMA
Tann misfatan er ikki óvanlig, at goyma merkir at 'fjala, krógva', men so er ikki. Av rųttum tżšir goyma at 'varšveita, ansa eftir, gęta' o.a.tķl. Vęlkent er skjaldriš, iš byrjar soleišis: "Gott komi ķ barniš, męr er fingiš at goyma." Tķ er einki lųgiš ķ tķ, at fyrsti "barnagaršur" ķ Fųroyum varš nevndur barnagoymsla!

AT DRAGA EINA LĶNU
Ķ einum blaš stóš um tveir, sum illsamdust, at teir "drógu ikki somu lķnu". Ikki eina ferš, at oršafelli verša skeivt višfarin. Av rųttum įtti at stašiš, at teir "drógu ikki eina lķnu".

SAMRUNI
Algongt mįlbrek er hetta, at mįliskur ella oršafelli flųkjast saman, sum eitt nś tį iš mašurin segši: "Nś fer tķšin at renna undan okkum". Hetta er setningur, sum lķtiš skil er ķ. Taš, sum órógvar, er helst, at mašurin hevur havt ķ huga setning sum: "Nś fer tķšin at ganga undan" saman viš vanligu mįliskuni "tķšin rennur". Tķlķkt kemur ofta undir taš, vit nevna mismęli, og er oftast meinaleyst, men sagt ųllum landsins fólki gjųgnum śtvarp kann taš hava tey av fótum, iš ótrygg eru ķ mįlburši.

ATLIT
Atlit er nżtt orš ķ mįli okkara. Taš er hent at hava ķ formligum mįli. Men taš er komiš eitt sindur skeivt fyri ķ nżtslu. Flest siga og skriva "viš atliti til", men viš fyrra liši ķ oršinum ķ huga er sjįlvsagt, at taš eitur viš atliti at (einum).

SAMDŲGUR
Hetta góša gamla fųroyska orš hevur ikki havt góša fólkaeydnu. Leingi hevur taš noyšst at kappast viš hitt śtlendska "dųgn", og so er enn. Men hįlvilla hevur gingist at fara viš hesum fųroyska orši, sum seg sųmir. At siga t.d. "tvęr feršir um samdųgriš" er rętt fųroyskt mįl, men nś ein morgunin varš einum į at siga "um samdųgurtķš". Hvašan hetta undarliga oršsniš er komiš, man fleiri enn Oršafari vera ein gįta.

AT SPĮA
"Taš er torfųrt at spįa um framtķšina", hoyrist javnan sagt, sum um spįandi skuldi veriš um annaš enn framtķšina! Hinum fyndna dananum Storm-P. varš einaferš sigandi, at ilt var at spįa, serliga um framtķšina! Tķlķkt er stuttligt, fyrst taš veršur sagt og nakrar feršir afturat, men taš slķtst sum alt annaš, iš jabbaš veršur seint og tķšliga. Vęl hevši hetta tolaš at veriš burturlagt śr višmerkingum hjį stjórnmįlamonnum eina tķš.

"t.v.s" - t.e.
Styttingin "t.v.s" er sera vanlig at sķggja ķ blųšum og bókum. Óstyttur er setningurin "taš vil siga", sum eisini hoyrist ķ talu. Hetta gevur ikki góša meining į fųroyskum, tķ "taš" kann ongan vilja hava til at siga nakaš! At vilja er dżrari orš enn so, at taš tolir slķka viršislękkan. Sįmiligari og betri fųroyskt er heldur at siga og skriva taš er, stytt t.e.

"TAŠ HEILA" - ALT
"Taš er neyšugt at vita, hvat "taš heila" snżr seg um", helt onkur fyri. Nóg so danskligt, hetta "taš heila". Segši hann alt ķ stašin, var taš fųroyskt.

FALLKOMIN FŲLL
Okkurt man bila fallkensluni hjį teimum, iš kunnu siga tķlķkt sum "Taš er hart at standa ķ mįl" og "Meistaraheitiš er ķ hśs". Hetta seinna hevši kortini ikki veriš betri fųroyskt, um taš var rętt bent, tķ mįliskan er donsk ("i hus").

NĘRINDIS STŻRIR HVŲRJUMFALLI!
Ķ eini tķšindasending herfyri varš tvęr feršir sagt "nęrindis markiš". Eftir regluni ķ yvirskriftini er hetta skeivt. Taš rętta er "nęrindis markinum". Eisini ber til at siga t.d. "Tętt viš markiš" ella "stutt frį markinum".

"BALLERINAIN"
var heiti į sjónvarpssending einaferš ķ heyst. Tķlķk kvennkynsfremmandaorš er ruddiligari at fara viš sum vanligum veikt bendum fųroyskum kvennkynsoršum. Leingi hųvdu menn fyri at benda oršiš opera į nakaš sama hįtt sum ķ donskum: t.d. "hon sang ķ eini opera", "operair", "operain". Men nś veršur oršiš - eins og t.d. kvota - yvirhųvur bent sum kona: operu, operur. Įtti ballerinan ikki eisini at sloppiš upp ķ part her!

AV SĘR SJĮLVARI
"Lśkan fór upp av sęr sjįlvum" hoyrdist mašur siga nś ein morgunin fyri Fųroya bųrnum. Nś var taš ein lśka, og lśka er sum kunnugt kvennkynsorš. Tķ įtti hon at fariš upp av sęr sjįlvari. Var taš eitt portur til dųmis, fór taš upp av sęr sjįlvum!

AT BEINA FYRI
Ikki er taš rętt fųroyskt mįl at siga, at teir ętla at "fyribeina ųll atomvįpn". Heldur įtti mašurin at sagt, at teir ętla at beina fyri ųllum atomvįpnum. Eisini er at minnast til, at įheršingin skal vera į seinna oršinum (fyri).

VAL
Nś tykist, sum oršiš val so smįtt er fariš at vera viš yvirlutan ķ teirri longu og seigu kappingini viš ófųroyska oršiš "valg". Tķ var hugstoytt at sķggja skelti viš oršunum "Frķtt valg" viš ein handil ķ hųvušsstašnum.

STŲRSTUR
Lżsingaroršiš stórur veršur stigbent stųrri, stųrstur. Geviš gętur, at sjįlvljóšiš er ų! Henda regla veršur ķšuliga brotin av summum blašmonnum, sum trśliga skriva "stórstur". Hjį teimum hevši ręttstavarin hjį Teldudeildini veriš hentur!


Nr. 30, februar 1992, 6. įrg.

GORILLAIR - NŻTT FLOGFELAG?
GORILLAIR stendur į sjónvarpsskrįnni. Hvat flogfelag man hetta vera, iš sjónvarpiš fer at hava sending um? Kanska eitt flogfelag onkustašni ķ Miš-Afrika? Nei, mķn sann, tį iš til sżningar kemur, er hetta sjónvarpsmynd av gorillum, hesum fittu stóru apunum, sum eru ikki ólķkar summum fólki. Men hvķ hava hetta orš ķ so mishįttum fleirtalssniši? Hava tey, iš gera sjónvarpsskrįnna ikki lisiš stubban viš heitinum BALLERINAIN ķ Oršafari 29? Finniš bręviš fram og lesiš. Tį sķggja tit, at gorilla, sum er veikt bent kvennkynsorš, veršur bent sum eitt nś fluga: gorilla, gorillu, gorillu, gorillu, gorillur, gorillur, gorillum, gorilla. Taš fęr ikki veriš einfaldari. Hvķ tį bera blak fyri eyguni į teimum neyšar hyggjarum og fįa teir at vęnta sęr sending um flogfelag ķ Afrika, tį iš sendingin er um gorillur?

ŚTLENDSK ĘTTARNŲVN
Vit skuldu havt nóg mikiš viš at bent okkara egnu nųvn, og har hava vit nógv eftir at lęra. Ikki skuldu veriš įneyšir at lagt stein oman į byrši viš at fara at benda śtlendsk ęttarnųvn sum Mozart (hjį "Mozarti"), Golik (frį "Goliki"), at nevna tvey dųmi av mongum.

LAG
Lag kann m.a. merkja 'tónalag' - vit tala um kvęšalųg, sįlmalųg, songlųg, Kingolųg o.s.fr. Hetta fitta oršiš, sum Frķšrikur Petersen į sinni "lęnti" śr ķslendskum, hava summi hug at lata fara śt um taš mark, sum tķ er sett. Tey eru farin at nżta oršiš lag ikki bert um tónalagiš sjįlvt, men eisini songin ella sįlmin, sum sungnir verša viš lagnum.

Ein segši eitt kvųldiš: "Vit skulu at enda hoyra "lagiš" Eg vil mķnum Harra prķsa" og annar segši eitt annaš kvųld: "Vit fara at enda viš "lagnum" O, Fųroyar, fųšilandiš mķtt". Taš nęsta veršur kanska: "Nś fara vit upp į gólv. Vit hoyra fyrst NN skipa "lagiš" Regin smiš!" Onkur segšist eisini at hava umsett(!) eitt lag til fųroyskt. Ķšuliga veršur eisini songteksturin settur aftur um lagiš, t.d. Tś alfagra land mķtt eftir Petur Alberg og Sķmun av Skarši. Her er eisini at nevna, at sjįldan hoyrist nś, at nakar hevur yrkt, men heldur hvųr hevur "gjųrt oršini", "skrivaš sangin" o.a.t. Og yrkjarar ella skald eita nś ofta "sangskrivarar". Įja!

SANG
Ein, sum var hįlvavegna ķ uppreistrarhżri, helt ikki, at taš bilaši, um vit viš hvųrt tóku okkum eitt sindur av lųttum mįlsliga, og so nevndi hann nųkur orš, iš skuldu veriš "syndafull" ķ eygum og oyrum į mįlsligum rętttrśarmonnum (hann segši ikki so, men mundi meina nakaš tann vegin). Eitt av hesum kitlandi oršum var sang viš framburšinum [seng], sagnoršiš at syngja ķ tįtķš eintali. Men hetta er, sum taš eigur at verša sagt noršan fyri Skopunarfjųrš, so taš er pśra regluligur framburšur, eisini eftir strangastu mįlreglukrųvum! Taš er regla uttan undantak ķ upprunaligum fųroyskum oršum, at a fyri framman ng og nk veršur sagt [e] ķ nevndu landspųrtum, men sunnanfyri ljóšar taš sum [a]. Men hvat villir her? Jś, oršiš sangur er ikki upprunaligt ķ fųroyskum mįli, men er innkomiš śr donskum so mikiš seint, at taš er ikki lagaš at fųroyskum ljóškervi, men hevur varšveitt sķtt danska [a]. Tey eru tķskil ikki farin at siga oršiš sum [sengur] noršanfjųršs. Upprunaliga fųroyska oršiš er songur. Taš er ikki fariš heilt śr brśki enn.

SVANUR
Soleišis eitur hesin vakri og prśši fuglur į fųroyskum, ķ fleirtali svanir. "Vit sóu ein svan uppi į Hįlsavatni". Men nś benda menn oršiš svanur sum eitt nś hani. "Ein "svani" fer flśgvandi". "Eg sį ein "svana" į tjųrnini". Ivaleyst er, at henda broyting er komin av įrini frį samsvarandi danska oršinum svane. Sama er um at henda viš tveimum ųšrum oršum, tį iš talaš veršur um at syngja ein "sįlma" (ķ stašin fyri sįlm) og velja ein til "konga" (ķ stašin fyri kong) (sķ Oršafar 2). Men enn man eingin kortini vera farin at siga "sįlmi" ella "kongi" ķ hvųrfalli, men taš veršur kanska nęsta stigiš.

SAGA
Nś eru menn frį hond farnir at tala og skriva um at saga hitt ella hetta "upp" ķ stašin fyri at saga taš sundur. Ein vildi saga frystar fiskablokkar "upp" til "fiskafingrar", teir kalla, og ein annar hevši hug at saga višarbular "upp". Hetta man vera ķ skyldskapi viš sjśkuna at vilja bżta eitthvųrt upp heldur enn at bżta taš sundur, sum gamalt var. Her man hitt danska opdele troka į ķ huga manna. Sum fyrr hevur veriš vķst į ķ Oršafari, er taš bara ķ talvi, at vit fųroyingar bżta upp - taš er at drepa mann fyri mann.

"MISSA" 7-8 KG
At missa okkurt įtti at veriš lķtiš at fegnast um, men nś hoyrist fólk ķ heilum rósa av, hvussu mong pund ella kilo tey hava "mist". Eftir ųllum at dųma meina tey viš, at tey eru afturfarin ella lętnaš so og so nógv. Į donskum eitur taš at tabe sig um at 'fara aftur', 'lętna' ella 'slakna'. Danska oršiš tabe merkir eisini at 'missa', og meir skal ikki til at taka okkum av fótum, eisini ķ hesum fųri. Skjótt er at missa (!) seg sjįlvan burtur, tann iš er ikki varin um seg.

VIRKA
Mangur er enn, iš tosar og skrivar um at "tilvirka" fisk. Hetta man Oršafar eisini hava havt į lofti fyrr. Nakaš hevur helst munaš, men ikki nóg vęl. Taš er nóg mikiš at siga og skriva at virka fisk. Ikki skuldi veriš at fķrt fyri at tikiš styttra oršiš fram um hitt longra, tį iš taš eisini er betri fųroyskt!

"LIŠUGTVŲRA"
Hetta oršiš, sum nś er fariš at sķggjast ķ blųšum, er ikki "eftir bókini". Ķ tķlķkum samansettum orši veršur fyrri lišur ikki bendur (og tį als ikki ķ hvųrkikyni sum her!), men eigur at standa ķ stovnsniši, sum er lišug-. Rętt myndaš var oršiš lišugvųra, men eisini ber til at hava taš ķ tveimum oršum lišug vųra og tį benda bįšar partar (lidna vųru, lidnari vųru). Men "oršiš" ķ yvirskriftini sęst vónandi ikki aftur!

VEIŠA
Onkur bar okkum tey boš, at skip skuldi "veiša eftir" kongafiski, og taš er hann ikki einsamallur um at siga. Her er aftur dųmi um hetta algongda fyribrigdi, sum vit kundu nevnt samruna (contamination į śtlendskum), taš at ymiss orš ella mįliskur renna saman. Ivaleyst man fyrisetingin eftir vera "lęnt" frį mįliskuni at royna eftir. Oršiš at veiša tekur įvirki at sęr. Tķ fęr taš ikki itiš annaš enn at veiša kongafisk, men sera vęl ber til at skifta viš at siga at royna eftir kongafiski. Sigiš heldur ikki at "fiska eftir" kongafiski ella ųšrum fiski!

HANDLA
At handla er 1) at meta um, hvussu feitur seyšur er, viš at taka ķ hann ymsastašni, lyfta honum o.a. 2) at keypa og selja, halda handil. Hetta er alt. Į fųroyskum fęr ein bók ella filmur ikki "handlaš um" nakaš. Tķ er ikki beint at spyrja eitt barn, sum hevur lisiš eina bók ella sęš ein film: "Hvat "handlar" bókin/filmurin um?" Į rųttum fųroyskum mįli sigst hetta so einfalt sum: "Hvat er bókin/filmurin um". Latiš flettingarmenn og handilsmenn um at handla!

SJĮLVBOŠIN
Soleišis nevna vit taš į fųroyskum, sum į enskum eitur voluntary og frivillig į donskum. Tķ var taš sipligt at hoyra fólk ķ almennum bošmišli tala um "frķvillig", iš skuldu gera eitthvųrt.

GLAŠUR
Į fųroyskum eitur taš at vera glašur um okkurt og ikki "glašur fyri" - į donskum eitur taš glad for, og taš man hava vilt tey, sum siga hitt seinna. Fyri stuttum hoyrdist ķ onkrari tónasending sagt um mann, at "hann er sera glašur fyri mammu sķna - hvat vit ųll eru", sum hann legši aftrat. Her er aftur onnur merking hjį donsku mįliskuni "at vęre glad for", iš ger vart viš seg ķ "fųroyskum" hami. Į fųroyskum eitur hetta einfaldliga at vera góšur viš.

"LETUR TIL"
'Taš letur til" ella "taš letur ikki til" er vanligt at hoyra ķ talašum mįli, og viš hvųrt sęst henda mįliska ķ skrift, eitt nś ķ blųšum. Hetta er komiš śr donskum og hevur valla nógv įr į baki ķ fųroyskum. Ķ donsku oršabókini stendur "det lader til" umsett viš 'taš tykist', 'taš sżnist'.

"Ķ LEYPI AV"
Mašur lęt herfyri tey orš av munni, at hann vónaši at fįa eitt mįl avgreitt "ķ leypi av" fįum dųgum. Ręttari og nógv einfaldari varš hetta sagt: eftir fįum dųgum. Hitt er bara hitt danska "i lųbet af" vįnaliga endurgiviš į "fųroyskum".

SVŲVNGĮVUR
Vit plaga at taka til at hava ringar ella góšar svųvngįvur; taš hevur aldri veriš fųroyskt at tala um at hava "sovihjarta", men sovehjerte er gott danskt orš.

FORSĘTISRĮŠHARRI
Hetta er oršiš og ikki "forsetisrįšharri", sum viš hvųrt er at hoyra. Kann taš vera įrin frį oršinum forseti, iš ger vart viš seg? Var taš sušuroyingur, iš so segši, var taš rętt mįl.

BENDIŠ LŻSINGARORŠ Ķ HĮSTIGI!
Hetta ólagiš at lata lżsingarorš ķ hįstigi vera óbend, serliga ķ hvųnnfalli, breišir seg sum lok ķ veltu. "Vit eiga at leggja stųrst(!) dent į..." var taš ein, iš segši, og annar: "Taš var taš, sum loypti stųrst(!) hvųkk į fólk". Ķ bįšum hesum fųrum įttu teir at sagt stųrstan. Lķka lųgiš įtti hetta at veriš sum at sagt t.d.: "Hann fekk ein "stór" fisk" ķ stašin fyri ein stóran. Aftur eitt tekin um, at mįl okkara er į ferš śt ķ bendingar- og endingaloysi!

GISTA, LIGGJA NĮTT
Soleišis kunnu vit siga į fųroyskum og ivaleyst annaš viš. So taš man ikki vera av oršaneyš, at menn enn siga at "yvirnįtta".

LĶTA Į
Talaš varš viš mann, sum hevši veriš į skeiši og lęrt at "stóla upp į" seg sjįlvan. Ikki mundi sjįlvsįlitiš bila, tį iš mašurin longu er komin so langt, at hann hevur lęrt at siga taš so fķnt ķ stašin fyri hitt meira bygdarliga at lķta į seg sjįlvan.

VAKSA, VAKSIN
Taš mundi órógva fųroyska oyraš į fleiri at hoyra mann tala um, hvussu nógv, iš trų vóru "voksin" eftir įvķsari tķš. Her stżrdi hitt danska "vokset" tunguni. Į góšum fųroyskum mįli eitur taš vaksin.

VEKJA
At 'fįa ein at vakna' eitur at vekja hann (ķ tįtķšini vakti) og ikki at "vakja" hann.

TOLLAKSMESSUDAGUR
Hetta er fųroyska navniš į degnum fyri jólaaftan og ikki "lķtli jólaaftan", sum enn anir eftir hjį summum hóast allar įminningar frį vęlmeintum fólki ķ mansaldrar. Nś hava vit ellivu mįnašir til at lęra taš til nęstu ferš!


Nr. 31, aprķl 1992, 6. įrg.

"STER", STARI - ELLA STAR?
Tungvuniš er at koma burtur śr teirri gomlu vanahugsan, at nųvn į ymsum likamslutum og brekum helst eiga at vera ófųroysk, tį iš "fķnt" skal vera. Hvķ so er, vita vit vęl, men tó at okkara tķš hevur sęš valaverk śtint til bata - hugsaš veršur serstakliga um stóru lęknabók Hanusar fyrrverandi landslękna - er ikki at vęnta stórbroyting ķ bręši. Mangt er, iš foršar, eisini av sįlarfrųšiligum slag. Vanin krevur sķtt, og dirvi skal til at vera "so fųroyskur". Nś ein dagin fręttist, at vandi var fyri, at mong fóru at fįa "grįster", tyntist osonlagiš meira, sum vandi sigst vera fyri. Her anir eftir av ómegdini, sum kemur til sjóndar viš at flyta donsk orš óvišgjųrd inn ķ mįl okkara. Hetta er danska oršiš stęr, iš bżr undir. Taš er av tilvild, at taš er samnevnt viš hin kenda fuglin, og taš hevur helst fingiš fųroyingar at lata eygnasjśkuna eita "stari"! Sannleikin er heldur tann, at danska oršiš "stęr" er ikki navniš į fuglinum, men komiš av tżskum "star", iš merkir 'stķvleiki' og er tį skylt viš sagnoršiš at stara, t.e. 'hyggja stķvt, viš stķvum eygum'. Taš eyškennir eisini tann, iš er starblindur. Alt hetta męlir viš, at vit heldur kalla hesa eygnasjśku star, sterkt bent hvųrkikynsorš sum t.d. far, og ikki blanda fuglin staran uppķ; hansara navn er av alt ašrari rót, man sipa til ljóšiš av lįti hansara. Tvinnanda slųg av stari eru til, grįtt star ella grįstar (katarakt) og grųnt star ella grųnstar (glaukom).

"STŻRINGSAMBOŠ", STŻRINGARBÓLKUR > STŻRINGAR-
Stżring er kvennkynsorš, og endingin er tķ ikki -s men -ar ķ hvųrsfalli. Oršini ķ yvirskriftini eru tķ ķmóti fųroyskum mįlreglum. Taš, sum villir, man vera, at ķ donskum er bert ein hvųrsfalsending til, og hon er -s. Taš at Janus skald eina ferš til tess at bjarga ljóšfallinum ķ eini yrking tók sęr taš skaldaloyvi at taka til oršiš siglingsferš ķ stašin fyri siglingarferš, iš er mįlsliga hitt rętta, hevur av summum veriš misnżtt sum próvgrund fyri at bróta fųroyska mįlreglu og hava hvųrsfall viš endingini -s ķ tķlķkum oršum. Rętt er ķ slķkum fųrum at kanna, hvussu er voršiš viš upprunaoršum av hesum slag. Dyrgingarbįtur, finningarfiskur og bindingarkona eru tķlķk orš. Tey kennast sjįlvsųgd og reglulig, og fįum fųroyingi mundi dottiš ķ hug at sagt ella skrivaš "dyrgingsbįtur", "fųringspartur" og "bindingskona". Lķka so eyšvitaš įtti taš at veriš hjį stjórnmįlamonnum okkara at sagt og skrivaš, at fķggjarlógina kunnu teir nżta sum stżringaramboš, og at teir seta ein stżringarbólk at halda skil į fķggjarmįlum okkara. Hetta er spurningur bęši um mįlkenslu og skilaliga hugsan. At enda: Ikki fólki at siga, kallkynsorš viš endingini -ingur hava hvųrsfalsendingina -s, t.d. studningsskipan, fųrningstorv.

TANGSPÓGVI
Noršan fyri Skopunarfjųrš veršur stavasamstųšan -ang- framborin [eng], men undantųk eru ķ serfųrum frį hesi meginreglu, t. e. tį iš g tķšliga ķ tķšini viš ljóšlķking er samanrunniš viš hjįljóšiš aftanį. Soleišis eitur fuglurin, iš skrivast tangspógvi, ikki [teng]spógvi į hesum leišum, sum vęntandi kundi veriš eftir skriftmyndini, men [tan]spógvi. Hjį Svabo eitur hesin fuglur tanspógvi, og hann skrivaši oršini, sum tey vóršu sųgd į hansara egna mįli, vįgamįli. (Geviš gętur, at į hansara dųgum varš ó framman fyri gv framboriš sum ų noršanfjųršs; seinni fer taš at ljóša sum e ķ hesi stųšu.) Nevnt kann eisini verša, at fyrri lišur ķ oršinum tangbjųlla (rótin į tangi) noršanfyri veršur sagdur [tam-] og ikki [teng-]. Hetta eru minni śr eini tķš, įšrenn -ang- varš sagt sum [eng]. Ķ Vįgamįli eitur langskel langfiskur, sagt [lan]fiskur.

KYNDLAGONGA
Hetta vakra orš hevur nś veriš so leingi at hoyra ķ mįli okkara, at ikki mįtti veriš neyšugt at lżst viš "fakklagongu" ķ almennum bošmišli.

FŻLAST Į
"Fżlst hevur veriš "at" samrįšingarmonnunum" varš onkrum sigandi fyri stuttum. Vķst veršur til 15. Oršafar, har sum sagt veršur frį, at rętta oršingin er at fżlast į eitt. Ivaleyst er hetta įrin frį mįliskuni at finnast at einum.

GRAVA
At grava er sterkt bent sagnorš: grevur, gróv, gróvu, griviš er bendingin ķ hųvušsheitum. Eftir śtlendskum fyridųmi eru summi farin at benda hetta orš veikt: gravar, gravaši. Enn įtti henda veika bending at veriš so mikiš "fesk", at ikki tykir rįšiligt at nżta hana ķ vandašum stķli sum t. d. ķ tķšindasendingum. Hetta helt ikki tann, sum segši, at bjargingarmenn hava "gravaš"(!) lķk upp, ella hin sum segši, at eitrandi burturkast er "gravaš" nišur. Her var griviš hitt bęriligara snišiš. "Eystantil undir heyginum, / iš dreingir reika į fold / har gróvu teir taš ljósa lķk / nišur ķ dųkka mold." Mundi nakar kunnaš kvųšiš "gravašu"? Ikki bert ųrindislagiš męlir ķmóti, men innasta stķlkensla okkara. Hetta er ikki "fornmįl", men livandi nśtķšarmįl!

SKRŚVA SAMAN
Ķ mįli sum mongum ųšrum ger fyribrigdiš móti vart viš seg. Er eitt orš ella tiltak "slitiš", so er at finna okkurt nżtt, sum so veršur ligiš į, til taš aftur hevur mist megina og aftur okkurt nżtt mį verša funniš ķ stašin. At seta saman er nś voršiš so litleyst, at nś mį taš eita at "skrśva saman" ķ stašin. Hetta er mótaorš ķ donskum ķ lųtuni (skrue sammen). Nś tykjast royndir verša gjųrdar at "rķka" fųroyskt mįl viš tķ. Iš hvussu er, var taš ein, sum ein morgunin bar tķšindi um ein mann, sum visti, "hvussu ST og trygdarrįšiš eru "skrśvaš saman"! Kunnu vit ikki lata danir hava okkurt ķ friši! Kanska teir so smįtt eru farnir at kešast av hesum, tķ fyri stuttum hoyrdist ein tala um, hvussu ein sjónvarpssending var "strikket sammen"!

STŲRSTUR
Taš, sum stóš um hetta aftast ķ Oršafari 29, hevur ikki riniš viš įvķsar blašmenn. Vakniš nś viš og skriviš ikki longur "stórstur" men stųrstur (viš ų og ikki viš ó)!

GLAŠUR UM
Taš tykist ikki hava gjųrt stórvegis mun, sum vķst varš į ķ seinasta Oršafari, at ófųroyskt er at siga og skriva at vera "glašur fyri" okkurt. Tį iš rętt skal vera, eitur taš at vera glašur um okkurt.

NIŠAN Ķ HAGAN
Ķ barnamįli ķ mišjum landi bera hesi bęši oršini ķ yvirskriftini upp į rķm. Men nś er markiš millum barnamįl og vaksnamannamįl fariš at kįmast viš lķt, so nś ikki er óvanligt at hoyra vaksin fólk, sum eiga hśs, bil og bįt, royna seg viš slķkum "rķmoršum". Ķ sagnoršum sum draga, laša, ręša, tęga og fręa og bendum formum av ymsum navnoršum og lżsingaraoršum o.ų. (t.d. skaša, fręgan, uttarlaga) veršur fyrra a/ę-ljóšiš sagt sum eitt "opiš" e. At siga t.d. [dri:a], [li:a], [ri:a] o.s.fr. kann ljóša "fitt" sum barnamįl, men taš eigur ikki at hoyrast av vaksnamannamunni og tį sķšst av ųllum ķ loftmišlum okkara. Lķkt brek er at lata huga og sįa bera upp į rķm, sum sįst ķ eini yrking ķ einum blašnum herfyri.

FISKIKLŲUR
Klógv eitur klųur ķ fleirtali, sagt [klų:vur] noršan fyri Sušuroyarfjųrš, men ķ Sušuroy sagt sum taš skrivast. Somuleišis er fiskiklógv fiskiklųur ķ fleirtali - og ikki "fiskiklógvir", sum onkur vildi vera viš ķ śtvarpinum 20. januar.

NJÓTA og NŻTA
Hetta eru tvey ymisk orš, tó at tey eru komin av somu rót. Hitt fyrra er sterkt bent: nżtur neyt nutu notiš og hitt er veikt bent: nżtir nżtti nżtt. Njóta merkir nakaš sum at 'hava gleši og gagn av' einum. Nżta merkir at 'gera nżtslu śr, brśka'. Fyri eini tķš sķšan varš sagt frį manni, iš hevši veriš fyri onkrum glešiligum, at "hann varš sitandi og "nżtti" hesa sęlu stund". Eftir ųllum at dųma meinti mašurin, at hann neyt hesa stund. Latiš okkum ikki ķ gįloysi lóka burtur slķkar tżšandi munir ķ mįlinum.

AGURKA
Til fyri fįum įrum varš navniš į hesum įvųksti veikt bent: ein agurka, tvęr agurkur. Į donskum er navniš agurk. Fylgin sum mong okkara eru, er ein fjųld nś farin at nżta stuttformin "agurk" eisini į fųroyskum. Stórur partur av eini morgunsending varš vķgdur hesum grųnmeti, og har ęt taš "agurk" og einki annaš. Hvat so viš fleirtalinum? Sterkt bend kvennkynsorš fįa endingarnar -ir og -ar ķ fleirtali. Seinni kosturin tykist ótųkur. Hvussu tį viš hinum fyrra? "Agurkir" gevur [kj]-ljóš framman fyri endingina, so hetta ber heldur ikki til. Agurkur er tķ einasta tųka fleirtalssniš. Skilvķs avleišing er tķ eintalssnišiš agurka og einki annaš.

SAMRĮŠAST
Soleišis hava vit sagt - ella roynt at siga - og skrivaš nś ķ meir enn ein mansaldur. Tķ er taš heldur enn ikki deydligt at hoyra yrkisfelagsfólk tala um at "forhandla". Tķlķkt įtti langt sķšan at veriš afturumlagt og helst ikki veriš til ķ nśtķšarfųroyskum mįli.

AT SKYNA Į KLOKKU
Ferš eftir ferš hoyrist sagt, at klokkan er t.d. "eitt korter til tvey", tį iš hon eftir rųttum er trż korter til (įvikavist kl. 13.15 og 13.45). Bygdarmašurin, sum ętlaši sęr heim viš bįtinum og ikki sjįlvur er farin av mįlinum, varš hįlvan tķma ov seinur og mįtti liggja nįtt ķ Havn!

SIGA FRĮ
"Um koyrilķkindini veršur sagt frį". Her loypur av. Ivaleyst er at siga: "Um koyrilķkindini veršur sagt." "Jógvan segši frį um eina vandaferš", mundi onkur eisini kunnaš sagt. Her er eisini avlop. Nóg mikiš og ręttari er at siga: "Jógvan segši frį eini vandaferš."


Nr. 32, oktober 1992, 6. įrg.

VĮTLIGUR
Ķ einum einstųkum orši ķ eini forsķšuyvirskrift vóru tvęr leišiligar mįlvillur. Har stóš ovast į breddanum viš stórum kleppastųvum: MENN ERU VĮTTLIGASTIR. Ķ oršum viš eftirskoytinum -ligur skal fyrri lišur vera ķ stovnsniši. Stovnurin ķ lżsingaroršinum vįtur er vįt- og ikki "vįtt-". Tķ eigur oršiš at verša stavsett vįtligur, tį iš rętt skal vera. Annaš er um orš sum t.d. munnligur og stuttligur. Ķ teimum eru fyrru liširnir ķ stovnsniši munn- og stutt-. Tķ hava tey tvey hjįljóš framman fyri eftirskoytiš -ligur. Men taš hevur ikki eitt nś oršiš dįmligur, tķ at har er sovnurin dįm-, sbr. oršini dįmur og dįma. Hvųr er so hin villan? Tį iš lżsingarorš stendur ķ hįstigi sum her, veršur meint viš minst trż, men slųgini ella kynini eru sum kunnugt ikki fleiri enn tvey - mannfólk og konufólk. Tį iš taš ręšur um samanburš millum tvey, eigur at verša tikiš til mišstigiš. Tķ eigur yvirskriftin av rųttum at ljóša: MENN ERU VĮTLIGARI (t.e. enn konur). Danskt og enskt hava mist rįšini at gera henda fķna mun og nżta bert hįstig ķ tķlķkum fųrum. Men fųroyskt eigur enn henda mųguleika, og vit eiga ikki at lóka hann burtur ķ órįštųknari eftirapan eftir fremmandum fyrimyndum.

BLĮSA
Ķ einum tķšindum ljóšaši, at ķ umbśna var at "blęsa" lķv ķ aftur eina fyritųku, sum var farin į hśsagang. Vónandi var hetta mismęli, men ķ seinastuni hevur hetta skeiva navnhįttarsniš tķšum veriš at sķggja og hoyra, so vert er at siga til, įšrenn taš festist. Ķ donskum eitur taš at blęse ķ navnhįtti, men ķ fųroyskum er navnhįtturin at blįsa. Ķ nśtķš er bendingin: eg blįsi, tś/hann blęsur (eidri: blęs), vit/tit/tey blįsa, ķ tįtķš: blįsti (eldri: blęs), ķ tįtķšar lżsingarhįtti blįstur/blįst (eldri: blįsin/blįsiš). Enn er blįsin til sum lżsingarorš viš merkingini 'trśtnašur, hovnašur'. Taš er at vóna, at hesar reglur kunnu gera sķtt til, at navnhįttarsnišiš "blęsa" veršur avlagt aftur. "Blįs ķ horniš Ólivant", kvųša vit. Vóru vit betur at okkum ķ kvęšunum, mundu vit veriš vęl betur fyri ķ móšurmįlinum.

ANNAR - HIN
Talaš varš um tveir skślar ķ eini oyggj. Okkum varš sagt at 'tann eini" skślin var ķ bygdini S. Hetta er so ófųroyskt, sum taš fęr veriš. Tį iš danir tala um tvinnanda lutir hvųnn eftir annan, siga teir "den ene" og "den anden". Vit siga į fųroyskum annar og hin: Annar skślin er ķ S. og hin ķ H. Eisini sigst, at annar skślin er ķ S. og annar ķ H., men taš er helst óvanligari nś į dųgum. Eisini tį iš ein veršur nevndur burtur śr fleiri, hoyrist ofta sagt "tann eini" um henda, men taš er ikki beint. Tį eigur at verša sagt ein ella ein teirra. Tį iš vit siga tann eini, eru ikki fleiri enn ein!

ANDLIT
Vęl er, at hetta oršiš aftur hevur fingiš innivist ķ mįlinum og er so smįtt fariš at ota hitt ófųroyska oršiš "ansikt" burtur. Men vandi er ķ hvųrjari vęlferš. Mįliska kann į skręšuni vķsa seg at vera fųroysk, men innanundir er hon fremmand. Drongur ķ eini sending las upp śr teksti, har iš stóš: "Mamma hevur vaskaš męr um andlitiš". Hetta hevur leingi itiš į vanligum fųroyskum at vaska sęr um eyguni, og lappin, iš vaskaš veršur viš, eitur eygnalappi. Lķtiš er vunniš viš at nżta góš fųroysk orš, tį iš oršalagiš er ófųroyskt. Skoytt kann verša uppķ, at nś veršur vanliga sagt at "vaska hendur" ķ stašin fyri at vaska sęr um hendurnar. Eisini at "vaska hįr" ķ stašin fyri at vaska sęr ķ hųvdinum. Vendist aftur her?

ETA - SŚPA
Į fųroyskum veršur skilt ķmillum at eta og sśpa, hitt fyrra um įtumat og hitt seinna um spónamat. Danskt og enskt hava eittans orš um hesi bęši, spise/eat. Hetta hevur kanska fingiš summar fųroyingar at tala um at "eta" sśpan, greyt og annan slķkan mat. Hetta er spell og ger mįliš taš fįtękari!

Ķ ANDALEYPI
Onkur vildi vera viš, at alivinnan "stóš ķ andaleypi". Vanligt hevur veriš at siga at liggja ķ andaleypi.

MEIRVIRŠISGJALD
Soleišis eitur nżggja skattaskipanin, sum brįtt kemur ķ gildi. Hetta orš er beinleišis tżtt eftir donskum mervęrdiafgift og lżsir helst vęl taš fyribrigdi, sum taš skal vera heiti į. Ķ donskum er eisini ein stuttformur moms, og fylgnir, sum vit fųroyingar eru, hevur taš fest ręttiliga djśpar rųtur ķ talašum mįli sum kallkynsoršiš "momsur", men hetta er sjįlvandi ónżtt orš hjį hinum almenna ķ Fųroyum. Nżggja fųroyska heitiš varš beinan vegin stytt til MVG, helst eftir fremmandari fyrimynd - į enskum eitur taš VAT: value-added tax og į donskum sum nevnt moms. Men fųroyska styttingin sigst ikki sum eitt orš, men hvųr bókstavur ljóšar sęr ķ framburši. Men tķšindalesarar og onnur eiga at hugsa um, at alt oršiš meirviršisgjald er at kalla einki drśgvari at siga enn styttingin MVG (fżra stavilsi móti trimum). Annaš er, at taš kann vera leišiligt at skriva oršiš ķ heild, tį iš taš kemur ofta fyri ķ eini grein ella vųruyvirliti. Hevši taš ikki veriš minni įleypandi, um taš ķ stašin varš skrivaš viš smįum bókstųvum (mvg)?! Lķtiš skil er ķ at skriva "MVG-gjald", sum stundum sęst - sķšsti stavurin G stendur fyri gjald! Hetta er av sama slag sum EDV-višgerš, sum viš hvųrt er at sķggja! Oršafar męlir loftmišlingum til ķ sendingum at siga alt oršiš og ikki styttingina MVG/mvg. Styttingafrumskógurin er nóg villingarsamur, sum er!

SERBAR OG KROATAR
Reglan er tann, at tjóšarheiti į fųroyskum yvirhųvur eru ķ óbundnum sniši, tį iš ikki er um įvķsar persónar at rųša, t.d. fųroyingar, bretar, hetlendingar, men vanliga bundin į donskum: fęringerne, britterne, shetlęnderne. Munnu taš vera donsku tķšindatekstirnir, sum loftmišlar okkara fįa um fjarskrivararnar, gera taš, at teir so ofta siga "serbarnir" og "kroatarnir" ķ stašin fyri serbar og kroatar, iš betur mundi ljóšaš ķ fųroyskum oyrum.

FRAKLAND
Soleišis hevur hetta land itiš ķ ųldir į fųroyskum mįli. Į fornum norrųnum eins og nśtķšarķslendskum er navniš Frakkland, men av einihvųrji orsųk styttist langa ella tvķfalda k'iš eins og t.d. fornnųrrųnt okklar (fleirtal av okkli ) veršur til ųklar. Framman fyri kl leingist sjįlvljóš noršanfjųršs, t.d. ķ orši sum kvaklast. (Sunnanfjųršs er sjįlvljóšiš stutt og kl sagt [gl]: [kvaglast]. Rętt er at virša hesa sųguligu mįlbroyting ķ fųroyskum og siga Frakland [freak-] ķ stašin fyri "Frakkland", sum leingi hevur ljóšaš. Heldur er einki, iš męlir viš fremmanda navnsnišinum "Frankarķki", sum onnur hava tikiš upp ķ seinastuni. Eftir gomlum hoyrir framburšurin [freak-/freagland] til noršan fyri Skopunarfjųrš og [fragland] sunnanfyri. Tó man nś hin fyrri framburšurin viš [ea] vera viš yvirvįnan yvirhųvur.

Ķ HOYNA
er tķšin, tį iš hoyggjaš veršur, ķ august-septembermįnaši. Taš er eisini navn į mįnamįnaši um taš leitiš - ķ įr 28. august til 25. september. Nś er tann misfatan ķkomin hjį summum, at hetta er navn į sjįlvum hoyggjarbeišinum. Undir mynd av fólki, iš hoyggjar, kann standa eitt nś "Fólk ķ hoyna"! Heldur įtti at stašiš: "Fólk ķ hoyggj". Ķ hoyna kann ymist annaš vera enn bara hoygging - ikki er sjįldan, at grind kemur ķ hoyna.

KLŲUR OG NEGL
Sagt varš frį fólki, iš kom viš hundi sķnum til djóralękna at fįa honum "neglinar" kliptar. Ikki vistu vit annaš, enn at hundur hevur klųur, ķ eintali klógv.

"KOMA TIL SKAŠA"
Ķ tķšindum um vanlukkur, sum ikki eru sjįldsom, tķverri, veršur ofta sagt frį fólki, iš "kemur til skaša". Hetta ljóšar rangvųrgt og ófųroyskt. Nóg mikiš mįtti veriš at sagt at "fįa skaša".

BESTUR PRĶSUR
Ķ tķšindum varš sagt, at Strembingur fór at selja, har sum "best" prķsur fekst fyri fiskin. Aftur eitt skelkandi dųmi um, at mįl okkara er į skjótari ferš śt ķ endinga- og bendingarloysi! Vęntandi fer hann at selja fiskin, har sum bestur prķsur fęst fyri hann!


Nr. 33, november 1992, 6. įrg.

UPPVŲRPA OG GLĘRA
Nżggj tųkni krevur nżggj orš. Hetta henta tóliš, iš nżtt veršur ķ skślum og viš fyrilestrahald at varpa upp tekst og myndir į hvķtt tjald uppi į bróstinum eitur į enskum mįli overhead projector, og soleišis eitur taš enn į skandinaviskum mįlum. Eftir uppskoti frį mįlnevndini eitur taš uppvųrpa į fųroyskum. Tunna klįra blašiš til tekst og myndir nevnist glęra eftir ķslendskum, men eisini viš rót ķ fųroyska lżsingaroršinum glęrur, iš merkir 'klįrur, gjųgnumskygdur', sum eisini er fyrri lišur ķ oršinum glęrfiti 'klįr fiti', mótsett tįlgarfiti. Oršini uppvųrpa og glęra - bęši kvennkynsorš - hava fingiš góša undirtųku ķ skślum og ašrastašni. Sagt veršur viš hesum ųšrum įhugašum frį oršunum. Nżliga varš spurt um, hvussu oršiš glęra veršur stavsett. Tann, iš spurdi, hevši skrivaš taš viš a, setti taš ķ samband viš oršiš glar, men so er ikki. Rętta stavsetingin er sum her frammanfyri įvķst.

KLŚGVA - KLĶVA
- Eingin "kleiv" ķ tvey į fundinum viš lųgmann, varš sagt okkum bęši ķ śtvarpi og sjónvarpi herfyri. Taš eitur at klśgva ķ tvey, og tįtķšin ķ eintali er tķ kleyv (sbr. t.d. lśgva:leyg, sśgva:seyg, sśpa:seyp). Kleiv er tįtķš ķ eintali av klķva, iš merkir at 'klintra', sum bendist soleišis ķ hųvušsheitum: klķvur, kleiv, klivu, kliviš. Hetta sagnoršiš er sjįldsamt voršiš, "gloypt" at kalla av oršinum klśgva. "Hann er argur at klķva", sigst enn eitt nś ķ Fugloy, men annars veršur roynt at halda lķv ķ oršinum ķ skrift. Óvist er, um taš aftur fęr fest rųtur ķ talašum mįli. Viš oršiš at klśgva er skylt navnoršiš kleyv (t.e. eitt, iš kloviš er), og viš klķva navnoršiš kleiv (t.e. uppgongd ķ brattlendi).

"AVLEVERA" > SENDA
Fųroyskt ķtróttamįl er nógv framfariš seinastu įrini. Eitt fųroyskt valaorš fyri og annaš eftir er komiš ķ stašin fyri śtlendsk orš, sum lķtiš prżši hevur veriš ķ. Sumt anir tó eftir, sum gott hevši veriš at fingiš skift um viš snųgg fųroysk orš. Her veršur serliga hugsaš um sagnoršiš "avlevera" og samsvarandi navnorš "avlevering" um taš at senda partamanni bóltin į įvķsan hįtt. Ja, nś kom oršiš mestsum av sęr sjįlvum: at senda bóltin. Hetta einfalda og lętta orš hevur Oršafar funniš ķ ķslendskum, hašan mangt gott oršiš ella hugskotiš til orš er komiš bęši fyrr og seinni. Navnoršiš gevur seg sjįlvt, taš er sending fyri "avlevering". Eins einfųld orš eru ķ enskum, mįlinum, sum ljóšaši yvir vųggu fótbóltsins: pass og pass(ing). Dųmi: "Ari sendir Torkili bóltin". "Hatta var ein rimmarsending hjį Ara."

GRAVA
Hetta er av rųttum sterkt bent sagnorš, ķ hųvušsheitum grevur, gróv, gróvu, griviš. Henda bending hevur ķ nżggjari tķš fingiš kapping frį veikari bending: gravar, gravaši, sum ręttiliga vanligt er, sbr. t.d. bjóšaši, sum nś er kanska vanligari enn beyš, tįtķš ķ eintali av bjóša. Enn er veika bendingin av grava helst ikki so fastgrógvin, at hon įtti at sloppiš at beint heilt fyri hini sterku, sum kennist bęši bęriligari og ręttari enn hin veika.

"INNIBERA"
Nś eru menn farnir at stśra fyri, at norskt sjónvarp kann "spilla" taš danska hjį okkum, men hvųr hugsar um taš stóra trżst sum móšurmįl okkara javnt og samt liggur undir av donskum! Bara at lurta eftir įvķsum monnum eina lķtla lųtu gevur dųmi ķ hópatali. Eitt, sum teir tveita viš ķ tķš og ótķš, er oršiš "innibera". - Hvat "inniber" taš? spyrja teir. Fųroyskt er taš iš hvussu er ikki. Taš mįtti boriš til at oršaš taš ųšrvķsi, t.d. - Hvat hevur taš viš sęr? Hvat stendst av tķ? Hvat liggur ķ tķ? Hvat bżr undir?
o.m.a.

''INNGANGA'' AVTALU
Somuleišis hava summir tikiš sęr fyri at siga at "innganga" eina avtalu ķ stašin fyri rętt og slętt at gera avtalu ella at avtala. At innganga (og ķganga) er longu til ķ mįlinum ķ merkingini 'višganga'.

"VĶŠARI"
Taš hevur leingi veriš vani - ella óvani! - hjį summum at tala um at fara "vķšari", tį iš meint hevur veriš viš at fara longri fram, at halda fram el. tķl. Tį iš vit į fųroyskum siga at fara vķša, liggur ķ tķ, at fariš veršur ķ ymsar ęttir, higar og hagar um eitt stórt ųki, men ikki at fara fram eftir beinari gųtu. Nś iš nżggj bindingarbók kom śt, skrivaši blaš ķ yvirskrift: "Vit binda vķšari". Fyrsta, iš kom til hugs, var at nś skuldu bundin plųgg vera vķšari, kanska tķ at nżggjasti mótin kravdi taš, men av tekstinum skiltist, at taš meintist viš, at nś var at halda fram at binda, at binda meira.

"FORHANDLA"
Nś var komiš so vęl įleišis viš at siga og skriva at samrįšast um sįttmįla, men nś eru taš tey, iš eru dottin nišur į aftur at "forhandla" sįttmįlar.

"UPPSIGA" OG "NIŠURLEGGJA" O.TĶL.
Hetta eru orš, sum tķ verri eru ofta at hoyra og sķggja hesa trongdartķš, vit nś liva. Taš kann tykjast smįvandiš at vķsa į, at ikki er rętt fariš viš oršunum, sum tey standa her omanfyri. Taš rętta er, at tey eru leyst samansett og ikki fast sum her. Tķ eitur taš at siga upp og leggja nišur, men ķ tįtķšar lżsingarhįtti rennur saman, og verša tį snišini uppsagdur og nišurlagdur.

"Ķ LEYPI AV"
Taš er lķtiš prżši ķ at hoyra menn framman fyri allari tjóšini siga eitt nś "ķ leypi av vikuni". Hetta er ófųroyskt, hitt danska i lųbet af rįtżtt. Ķ stašin kundu vit sagt ķ vikuni.

''LĮGALDUR"
Viš hvųrt hoyrist um "lįgaldur" um aldursmark nišureftir ķ sambandi viš revsing. Taš er misfataš at nevna hetta soleišis į fųroyskum. Į donskum eitur taš lavalder, men fyrri lišur ķ hesum orši er ikki lżsingaroršiš lav 'lįgur', men tilbrigdi av navnoršinum lov 'lóg'. Oršiš merkir so statt 'aldursmark įsett viš lóg', og ķ fųroyskum lųgfrųšimįli eitur taš lógaldur.

"DAGEN DERPÅ"
Vit fųroyingar hava mangir ein merkiligan hug til at taka til į śtlendskum mįli, tį iš okkurt er um at vera. Soleišis segši ein herfyri, at įvķsur dagur mundi vera "dagen derpå" hjį mongum fųroyingi. So segši mašurin: "Taš er seinnidagur hjį męr".

"SETA HOL Į"
Taš er ikki sjįldan at hoyra fólk tala um at "seta hol į" eitthvųrt, tį iš tey fara ķ holt viš okkurt nżtt. Aftur lęntar fjašrar, tķ aftanfyri hómast danska oršafelliš at tage hul på. Myndin man vera tikin frį t.d. tķ, at seta į eina flųsku (at tage hul på en flaske). Taš er so gališ, at onkur hevur sagt nakaš sum at "seta hol į" eitt nżtt įr!

HON LIVDI "SKJÓTT"
Hetta segši onkur um filmstjųrnu, iš doyši ung. Mundi taš ikki vera hitt enska to live fast, iš stżrdi tunguni. Betur var taš ósagt.

"SJŚGVA" TIL VIKS
Til ber at sjśgva ein hund burtur, men at skśgva okkurt til viks. Taš mundi vera hetta seinna, iš hųvundurin ętlaši at skriva.

SKAL KEKKOSLOVAKIA FRAMVEGIS VERA EIN "TJÓŠ"?
Hesin spurningur ljóšaši ķ oyrunum fyri stuttum. Eitt land ella rķki fęr aldri veriš ein tjóš, men fólkiš ķ landinum er tjóš. Ķ Kekkoslovakia eru tvęr tjóšir, kekkar og slovakar. Į enskum veršur eitt land ella rķki stundum nevnt nation. Okkurt tķšindafjarritiš man taš vera, iš hevur birt upp undir henda ófųroyska spurning.

"HUGSA UPP Į"
Taš eru fleiri fųroyingar enn fęrri, iš nś "hugsa upp į" hitt ella hetta. Man taš ikki vera danskt at tęnke på, iš hómast aftanfyri. Betur ljóšar at siga at hugsa um eitthvųrt.

STANDA Į JŲVNUM
Ikki ljóšar so vęl, at "Bush og Clinton standa į jųvnum", men betur mundi ljóšaš, at taš stendur į jųvnuum hjį Bush og Clinton.

HEIMKOMA!
- Vit skulu heim aftur į klettarnar og hoyra "Simma og tey" syngja "We are sailing along"!

YTRIBANKI OG YTSTIBANKI
Landsstżriš hevur saman viš Fųroya Skślabókagrunni giviš śt kort av landleiš okkara og havinum uttanum. Nżtt er, at fųroysk nųvn eru komin ķ stašin fyri śtlendsk innan fyri sjómarkiš. Bill Bailey's Bank eitur nś Ytribanki og Lousy Bank eitur Ytstibanki. Taš er at vóna, at nżggju nųvnini fįa góša móttųku, eitt nś hjį vešurtęnastuni, so at navniš Ytribanki kemur ķ stašin fyri Bailey ķ vešurtķšindum.

UMLOYSUR
Ķ einum av blųšunum stóšu hesi orš yvir eini grein "Frynsurnar detta burtur" og nišri ķ greinini " ... fyrimunirnir og frynsurnar frį 80-įrunum detta burtur". Viš skomm at siga frį er gloymt at fįa oršiš viš ķ fųroysku-donsku oršabókina og eykabind hennara, men Jóhannes av Skarši hevur veriš heppin at fįa taš viš ķ donsku-fųroysku oršabókina og somuleišis Annfinnur ķ Skįla og teir ķ ensku-fųroysku oršabókina. Ķ bįšum bókum er frynsur sterkt bent kallkynsorš og ikki veikt bent kvennkynsorš sum ķ blašnum. Taš er eisini taš sniš, sum man vera taš vanliga. Tķ įtti at stašiš: "Frynsarnir detta burtur". Men hvat frynsar eru hetta? Her man vera hugsaš um taš, sum į donskum eitur frynsegoder eftir enskum fringe benefits. Ķ ensku oršabókini er taš tżtt 'óbeinleišis lųnargóši, snųklar; T bein'. Hetta er vist beinrakiš, men Oršafar fer at loyva sęr at vķsa į eitt annaš orš, sum hevur nógv av tķ merkingarinnihaldi, sum fringe benefits hevur ķ sęr. Oršiš er umloysur, kvennkynsorš ķ fleirtali, og til upplżsingar veršur endurgivin oršabókargreinin um oršiš:

 

umloysur f pl små, spredte (og mere tilfęldige) ekstrabidrag el. -ydelser; hvad der (stykkevis, mere tilfęldigt) fųjes til ens hovedarbejde el. -indtęgt, biindtęgt (ekstra-), ben, accidenser, emolumenter, sportler; ekstrafoder (gręs fra spredte småstykker o.lign.), også: småpartier i indmarken, hvor hųslęt er besvęrlig (ótųki el.lign.); om en, der altid har mange ting at tage vare på, har travlt, kan siges: hann hevur so nógvar -l. at gera

VĶSINDI
Sum "spyril" rętt vķsir į ķ mįlteigi ķ Sosialinum (nr. 213, 7.11.92) er oršiš, sum her stendur omanfyri, fleirtalsorš ķ hvųrkikyni, eins og t.d. tķšindi. Oršafar hevur havt hetta frammi fyrr, men taš er eyšsęš neyšugt at minna į taš aftur. "Vķsind" og "vķsund" sum kvennkynsorš eru og verša skeiv. Dųmi um rętta nżtslu: Lęknavķsindini eru nógv framfarin seinastu įrini.


Nr. 34, desember 1992, 6. įrg.

MANGLA
Tann, iš skrivar mįlteigin ķ Sosialinum 28. nov. fegnast um at hava sęš onkun skriva ķ einum blaš um "manglandi įbyrgdarkenslu", og so barmar hann seg um ta ringu lagnu, hetta "fitta" oršiš hevur havt ķ skrift, hóast taš ķ mong mannaminni hevur veriš til ķ talašum mįli, og sjįlvur Svabo hevur taš ķ einum oršabókarhandriti sķnum. So skal onkur hava eitt prik fyri tjóšskaparligt erkvisni fyri ikki at "tola" hetta oršiš. Nś eina tķš hava nųkur dulnevnd nżtt henda mįlteig til įlop į ta mįlstevnu, sum lųgd varš fyri rśmari ųld sķšan av hugsjónarmonnum, iš sóu og skiltu, at skuldi fųroyskt mįl reisast aftur og mennast sum sjįlvstųšugt mįl, var neyšugt at draga mark so neyvt, sum gerandi var, millum danskt og fųroyskt. Onkustašni var at skera burtur, og ašrastašni var at leggja afturat. Einki man vera at ivast ķ, at ķ summum er ov harštųkiš boriš at, men har sum nakaš veršur gjųrt, umberst ikki, at okkurt fer fyri skeytiš, sum ikki įtti.

Hin kosturin var einki at gera og lata fara, sum fór: Sama gjųrdi, hvat og hvussu sagt og skrivaš varš, bara "móttakarin" fataši taš, sum "sendarin" meinti, so vertin į, hvųrjum lķki taš var ķ; um annašhvųrt oršiš var danskt ella śtlendskt, bilti einki. Fųroyska mįlstevnan hevur aldri veriš framd viš haršari hond ella einręšisskapi, men heldur hevur rįtt "tigandi samtykt" um, hvat var gott fųroyskt mįl og hvat ikki. Skrivandi fólk gekk yvirhųvur į odda og slóšaši fyri, og hetta vaks alt so lķšandi og hóvliga fram, og vit hildu okkum hava fingiš ręttiliga trygt og haldgott stųši at gera omanį. Alt hevur hetta veriš gjųrt ķ sama anda, sum Jįkup Jakobsen doktari skrivar ķ hinum gitna brotinum "Lidt om sproget og retskrivningen" bls. XLI-XLVI ķ innganginum at "Fęrųske folkesagn og ęventyr" 1898-1901, har sum hann gevur dųmi um, hvussu góš fųroysk orš hava veriš burturotaš av sammerktum donskum oršum, og hvussu roynt veršur og eigur at verša at fįa teimum innivist ķ mįlinum aftur, fyrst gjųgnum skrift. Tann, iš skrivar mįlteigin, sigur, at oršiš at "mangla" hevur nógv vķšari merkingarųki enn onnur orš viš somu ella lķkari merking. Er ikki orsųkin heldur tann, at taš hevur skotraš hini meira og minni til viks og hevur sloppiš at breiša seg meir enn gott er? Er nųkur onnur leiš gongd, enn at geva hinum oršunum ein mųguleika aftur viš at nżta tey ķ skrift og talu og gera minni av at nżta hetta ófųroyska oršiš "mangla"! Framburšurin noršanfjųršs [mangla] vķsir, at taš hevur ikki gamlar rųtur ķ mįli okkara.

LATA UPP
Į donskum ber til at siga t.d. "forretningen åbner", men taš ljóšar skeivt at siga į fųroyskum, at handilin "letur upp". Vit hugsa okkum heldur, at onkur letur handilin upp, og tķ sigst hetta betur ķ tolsųgn: "Handilin veršur upplatin". Somuleišis skurraši taš ķ oyrum at hoyra sagt: "Nś įšrenn valhųlini "lata upp"!"

VAL, "VALG"
Fųroysk mįlrųkt hevur javnan roynt at lķvga heimligt orš fyri fremmant, hevur taš veriš til taks. Tį iš fųroyingar fóru at velja menn į ting, var taš eftir skrivašum donskum reglum. Geršin at velja ęt į donskum valg, og taš var ikki annaš at vęnta, enn at fólk fór at nżta hetta orš viš "hųršum" g'i ķ framburši. Tį iš vit vitkašust betur um okkara egiš mįl, sóu vit, at vit įttu rętta oršiš bęši ķ kvęšum og livandi talašum mįli - "hvųnn vildi tś kong tęr kosiš, įtti tś vališ į"; "hava eitt ķ vali"; "taš er tal og lķtiš val" o.s.fr. Navnoršiš val stendur eisini ķ eyšsęddum sambandi viš sagnoršiš velja lķkasum eitt nś tal viš telja. Ķ langa tķš hevur val soleišis veriš almenna oršiš um taš at velja į ting, til bygdarrįš, ķ nevndir o.m.a. Oršiš er eisini vęl į veg komiš at gerast natśrligt ķ talašum mįli. Men ilt er barndųmi at kasta, og treyšugt so tekur onkur framkomin helst oršiš "valg" ķ sķn munn, og fįur meinskast viš taš. Men ķ eini fyrireikašari śtvarpssending herfyri komu bęši oršini fyri hvųrt um annaš ķ einum syndarligum sųpli. Her eru nųkur dųmi ķ tķ raš, sum tey komu fyri: valg, valskeiš, kommunuvalg, lųgtingsval, valgśrslit, bygdarrįšsvalg. Her hómast hvųrki skil ella regla. Taš liggur nęr at hugsa, at teksthųvundurin hevur viš vilja roynt at gera tey, iš lurtašu, meira ųrkymlaš og ivandi, enn tey vóru frammanundan.

HURŠ, DYR
"Ein rišil av fólki kemur inn ķgjųgnum huršina", segši ein mašur herfyri. Taš er hann ikki einsamallur um. Taš tykir, sum ein fjųld dugir ikki at fara um oršini hurš og dyr, sum eigur. Hurš er tann "plįtan", iš gongur į hongslum ķ durunum (ikki "dyrnum"!). "Dartar śt, dartar inn, dartar aftur ķ rassin sķn", er gomul gįta um huršina. At fara ķgjųgnum huršina ger eingin lęttliga, uttan at taš skuldi veriš av misgįum, um huršin skuldi veriš av serliga brotillum tilfari, eitt nś glasi! Ella taš skuldi veriš ein fluga, iš kreyp gjųgnum eitt lyklarhol! Heldur ikki gerst at "standa ķ huršini", sum mong siga. Rętt er at siga at standa ķ durunum. Til ber at ganga um huršina, um dyrnar ella eisini gjųgnum dyrnar. Vit siga vanliga um bil, at hann hevur t.d. fimm huršar, men betur umhugsaš įttu vit heldur at sagt, at hann hevur fimm dyr, tķ lķtiš man vera at rósa av, at bilur hevur huršar. Fįur mundi viljaš įtt huršaleysan bil ķ landi viš vešurlagi sum okkara!

m.a., m.o.
Styttingar kunnu vera lśnskar hjį upplesara, iš ikki er varin um seg. Tķ er tryggari at skriva oršini ķ fullari longd ķ handritinum. Mašur, iš bošaši frį kykmynd, segši: "Leikarar eru "millum annaš"... (og so nevndi hann leikararnar, bęši kall og konu). Hetta ljóšaši heldur enn ikki vanviršisliga sagt um hesar góšu leikarar. Vóru taš annašhvųrt ber mannfólk ella ber konufólk viš, var ķ lagi at siga: "Leikarar eru millum ašrar (og sķšan nųvnini), vóru leikararnir av bįšum slųgum, įtti at veriš sagt: "Leikarar eru millum onnur...". Taš er ikki sjįldan at hoyra styttingina m.a. lisna "millum annaš", tį iš taš eigur at vera millum ašrar.

BONKUR, VONGUR Ķ FLEIRTALI
Sagt varš frį unglingum, sum hųvdu flutt "benkur" ķ mišbżnum, og onkur tosaši um "vengur" į fugli. Hetta eru óreglulig fleirtalssniš av hesum oršum. Av rųttum eita tey ķ fleirtali įvikavist beinkir og veingir, ķ hvųrjumfalli beinkjum og veingjum, framburšur [-ankj-] ella [-onkj-], [-angj-] ella [-ongj-] eftir bygdamįlum. - Enn er eingin tķbetur farin at siga "drengur" og "strengur" fyri dreingir og streingir!

HALDA Ķ + hvųnnfall
"Hon skal halda ķ "hondini" į honum" varš sagt um konu. Hetta er vanligt mistak. Sum longu įvist ķ 6. Oršafari stżrir halda ķ ikki hvųrjumfalli, men hvųnnfalli. Tķskil įtti henda kona at halda ķ hondina į honum.

"SAGA" EITUR SŲGA Į FŲROYSKUM
Norrųna (og ķslendska) oršiš saga veršur vķša um lond nżtt sum bókmentafrųšiligt heiti į fornum norrųnum og ķslendskum sųgum. Hetta hoyrist eisini tķšum į fųroyskari tungu, sagt viš longum ófųroyskum a [a:] og hųršum g, ķ fleirtali viš tķ mishįtta snišinum "sagair" [sa:gajir]. Hetta hóskar als ikki ķ fųroyskum. Taš rętta er heldur at nżta samsvarandi fųroyska oršiš sųga um hesa bókmentagrein og ķ hvųrjum fųri sęr skila til, hvat slag av sųgu hugsaš veršur um, t.d. ķslendingasųgur, kongasųgur, fornaldarsųgur, riddarasųgur o.s.fr. Fųroyingasųga er kvistur į hesi grein - og kundi nakar hugsaš sęr at nevna hana annaš!
(Endurprentaš śr 4. Oršafari, juni 1987)

MOSK ELLA MOSKA?
Ķ tķšindum hevur nżliga veriš at frętta um yvirgangsgerš móti islamskum halgidómi ķ India. Ķ onkrum fųri var hann nevndur moské eftir donskum, ķ ųšrum fųri bųnhśs, sum kortini tykir óheppiš, tį iš vit hugsa um, hvussu smį og lķtillįtin bųnhśs vóru her fyrr į dųgum eftir toftunum av teimum at dųma. Er ikki onkur leiš at "frķška" fremmanda oršiš, so at taš hóskar betur ķ fųroyskum bendingar- og ljóšlag? Danska oršiš moské, viš heršing į seinna stavilsķnum, hevur helst fyrimynd ķ franska oršinum mosquée. Į arįbiskum eitur taš masdjid viš heršing fremst į oršinum. Merkingin er 'stašur, har iš tilbišiš veršur'. Enska oršiš er mosque, framboriš [mosk]. Ein gongd leiš var eftir enskum at latiš taš veriš mosk, sterkt bent kvennkynsorš, bundiš moskin, ķ fleirtali moskir, men kj-ljóšiš órógvar kanska oyraš į summum! Onnur leiš var at gjųrt sum ķslendingar og havt taš sum veikt bent kvennkynsorš moska, flt. moskur. Hetta veršur latiš tķšindafólki og ųšrum til vinaliga umhugsan!

HVŲRT AV SĶNUM
Soleišis siga vit į fųroyskum og ikki "eitt sindur av hvųrjum" ("lidt af hvert"!)

SAMDUR VIŠ EIN
Į sama hįtt, sum vit siga at semjast viš ein, eiga vit at siga t.d., at hann er samdur viš hann/hana (hvųnnfall). Taš tykist nęstan vera voršiš "reglan" hjį summum at vera samdur ella ósamdur viš "einum", sum konan segši nś ein dagin: "Eg eri ikki ósamd viš "tęr"(!)". Hon įtti heldur at sagt: "Eg eri ikki ósamd viš teg". Hetta lęrist sum alt annaš, eru hugur og vilji til.

FJÓRŠI HVŲR
Soleišis er oršarašiš ķ fųroyskum, tį iš rętt skal vera. Taš ljóšar bęši rangvųrgt og ófųroyskt, tį iš sagt veršur t.d. "hvųrt fjórša barn".

"MINSTIPRĶSUR"
Hetta er ikki skilvķst orš. Prķsur fęr ikki veriš "stórur" ella "lķtil", men heldur hųgur ella lįgur. Tķ var skilabetri, um taš heldur varš nevnt lęgstiprķsur ella uppaftur betur lįgmarksprķsur, iš hevši hóvaš vęl saman viš oršiš hįmarksprķsur, sum longu er gamalt ķ mįlinum.

ADVENT, ATVENT [ad-/ead-/eatvent]
Soleišis eita tęr fżra vikurnar fyri jól. Oršiš er komiš śr latķni ķ flestųll mįl her um vegir; taš er stytting av adventus Domini 'koma Harrans', av fyrisetingini ad 'at, til' og sagnoršinum venire 'koma'. Norrųna navniš į hesi fyrireikingartķš til jólini var jólafasta ('jólafųsta'). Tį hevši fólk - sum fųroyingar eisini til fyri stuttum - bindindi at bķša viš jólahaldinum, til jólini komu. Taš var eisini, įšrenn handilsskapur og "fręlsur" marknašur tóku upp į seg at rųkja fólksins tķmiliga og andliga lķv. Oršiš advent (eisini stavsett atvent) hevur veriš lagaš at fųroyskum framburšarreglum soleišis, at sagt hevur veriš annašhvųrt [advent] viš stuttum a-ljóši sum eitt nś ķ oršinum alv ella [ead-/eatvent] viš tvķljóšandi a sum ķ oršinum at. At siga [a:dvent] viš longum ófųroyskum [a:], sum nś hoyrist av ųšrumhvųrjum munni ķ śtvarpi og sjónvarpi, er spildurnżtt og man vera nżkomiš śr donskum. Ikki man heldur vera sųrt, at prestar og deknar eru farnir at taka eftir hesum nżggja mįta at siga hetta orš.

MANDLUGĮVA
Hetta er hugtak, sum eisini er fariš at hoyra fųroyskum jólum til, men ikki veršur taš altķš beint oršboriš, hevur hoyrst og sęst nakrar feršir ķ fjųlmišlunum hesar dagarnar. "Mandilgįva" hevur taš veriš nevnt av summum. Hetta er danska oršiš mandelgave illa flutt yvir ķ fųroyskt. Tann, iš er so heppin at finna heila mandlu ķ rķsgreyti ella mandlurķsi, fęr hesa góšu gįvu, skilst. Henda frukt eitur į fųroyskum mįli mandla, sagt [manla], og er kvennkynsorš. Tķ fęr henda gįva ikki itiš annaš enn mandlugįva į rųttum fųroyskum - og minnist til: Latiš ikki d'iš ljóša!


Nr. 35, mars 1993, 7. įrg.

EINTAL OG FLEIRTAL
Samsvar skal vera millum grundliš og umsųgn, t.e. sagnorš ķ setningi, į tann hįtt, at tį iš grundlišur stendur ķ eintali, er umsųgnin somuleišis ķ eintali, tį iš grundlišurin er ķ fleirtali, er umsųgnin eisini ķ fleirtali. Tķ er ikki hųpi ķ kunngerš sum "Ķ kvųld spęla(!) Basalt", men rętt er, sum sagt varš frį ķ somu sending: "Bassarnir spęla", "Vķkingar spęla". Taš eitur, tį iš rętt er, Fųroyar vunnu, og ikki Fųroyar "vann", sum tķverri hoyrist av og į.

ISLANDICA
Hetta er navn į ķslendskum tónleikaraflokki. Navniš hevur latķnskt sniš og veršur tķ framboriš soleišis: [i:s'landika] viš longum i-ljóšiš fremst ķ oršinum. Taš er tķ burtur av leiš at siga hetta navn viš enskligum odda [ais-]. Taš er ikki mętari enn at siga fyrsta liš ķ navninum į hinum fręga tżska tónaskaldinum Beethoven, so at taš ber upp į rķm viš enska oršiš beetroot 'reyšrót', sum kemur fyri. Enskt hevur meiri vald į sinninum, enn gott er, og er fariš at ganga donskum ein skarpan gang!

STATOIL
Ikki er hetta fųroyskt navn, men taš hoyrist ofta ryggbrotiš ķ fųroyskum fjųlmišlum - eins og ķ norskum, eftir tķ sum "Språkbrevet" til starvsfólkiš ķ norska rķkisśtvarpinum vil vera viš. Fyrri lišur ķ hesum undarliga blendingsnavni er oršiš stat ķ merkingini 'rķki'. Tķ er burturviš at siga "Statt-oil", sum tķšum hoyrist. Rętti framburšurin er [sta:t]-oil.

HUGSA UM
Lķtil bati er ķ, at oršini sjįlv eru fųroysk, tį iš oršalagiš er śtlendskt. Taš er ikki óvanligt at hoyra fólk siga seg skula "hugsa yvir" eitt. Hetta er alvegis ófųroyskt. Į fųroyskum eitur taš at hugsa um eitthvųrt.

RŲKT, RŲKTARI, RŲKTARHEIM
Danska-fųroyska oršabókin sigur, at tann stovnur, sum į donskum eitur plejehjem, ber į fųroyskum heitiš rųktarheim. Kortini fęr hitt almenna sjónvarp okkara seg til at nevna eina sending "Rok į pleyguheiminum", og teir, sum eru um sjśklingar į summum deildum į landssjśkrahśsinum, vilja ikki eita rųktarar, sum er sjįlvsagda fųroyska starvsheitiš, men heldur "pleygarar", sum er bęši mishįtt og ófųroyskt. Um Hjųrdis eitur taš ķ Sjśršar kvęšum (Regini smiši), at "betur lęt hon rųkta hann (t.e. Sjśrš nżfųddan) enn alt sķtt gull ķ skrķn", og "meira legši hon rųkt į hann enn alt sķtt gull og fę". Tį iš vit eiga so vųkur og hóskilig orš, skuldu ikki veriš įneyšir at leita ķ landsušur eftir tżskęttašum mįlbrongli at seta ķ stašin.

TURKUR
Ein, sum bżr ķ Turkalandi, er turkur og ikki "turki", sum onkuntķš hoyrist. Oršiš er gamalt og rótfest ķ fųroyskum og kennist m.a. śr sųgnini um "Turkar ķ Sušuroy". Har stendur m.a.: "Ein stórur Turkur setti fųtur ķ spenni". Vęl eru kendar mįliskur sum at "roykja/banna sum ein turkur", helst sprotnar śr gomlum fordómum fyri hesi tjóš, sum varš lųgd undir alt, iš ilt var. Teir, iš her ręndu, gingu undir turkanavni, men vóru heldur śr Berbalondum ķ Noršurafrika.

HĮLAND
Ķ Mįlteiginum ķ Sosialinum nr. 55 bišur R. koyra formarnar Hįland og hįlendingur ķ ruskovnin! Betri er at hyggja eitt sindur gjųllari at teimum, įšrenn so harštųkiš veršur boriš at. Eingin ivi er um, at landsnavniš er Holland her į landi og į ųšrum mįlum yvirhųvur, og at upprunasnišiš hevur veriš Holtland, t.e. skógarland, sum R. óbeinleišis vķsir į. Men formarnir Hįland og hįlendingur (fyrr oftast hįlendari) eru serfųroyskir, ķkomnir eftir ljóšfrųšiligum leišum rśma tķš, įšrenn fųroyskt varš skriftmįl. Svabo nevnir Hįland (Haaland, lat. Hollandia), og hjį honum eitur hįlendingur "hįlindur" (Haalindur, lat. Hollandus). Tey koma eisini fyri sum fyrri lišur ķ mongum stašanųvnum sum minni um vitjan teirra manna her į landi (sķ t.d. Chr. Matras: Stednavne paa de fęrųske Noršuroyar, bls. 134). Hvussu er so henda broyting farin fram? Framman fyri l + hjįljóš veršur sjįlvljóš tķšum longt, t.d. albrynjašur > įlbrynjašur. Er seinna hjįljóšiš l, so at śr veršur -ll-, veršur onkuntķš stytt til einfalt -l-, t.d. allošin > *įllošin > įlošin, alljósur > *įlljósur > įljósur. Landsnavniš Holland kemur inn ķ somu ljóšgongd: Sjįlvljóšiš o ķ navninum Holland hevur havt sama ljóšgildi sum į ķ mišsnišunum įllošin og įlljósur, taš er opiš o-ljóš nakaš sum hjį stuttum donskum å. Tį iš -ll- ķ Holland styttist til -l-, kemur tķ av sęr sjįlvum, at hitt tį longda o veršur til į. Soleišis veršur Holland "sjįlvkravt" til Hįland ķ fųroyinga munni, ein reint ljóšfrųšilig broyting viš ongum atliti at merkingarinnihaldi. Tķ eigur fyrri lišur ķ navninum ikki at koma ķ bland viš navnlišin Hį- viš merkingini 'hųgur' sum eitt nś ķ navninum Hįfjall, iš lęttliga kann verša hjį hinum mįlsųguliga ókųna. R. hevur rętt ķ tķ, at tann merkingin gevur onga meining, tķ at Hįland er av lęgstu londum ķ heimi! Vónandi hava hesi orš sannfųrt R. og samsint um, at formarnir Hįland og hįlendingur eru ikki bśgvin enn at verša kastaš į dungan ella brend ķ ruskovni! Sum R. sigur, er taš ein landspartur ķ rķkinum, iš ber hetta navn. Rķkiš alt eitur Koninkrijk der Nederlanden, ķ stuttum lķki Nederland. Hetta navn hevur fingiš fųroyska snišiš Nišurlond (fleirtalsnavn!), og tey, iš har bśgva, eru nišurlendingar. Men "óalmenn" hevd er enn fyri snišunum Hįland og hįlendingur sum nųvnum į rķki og tjóš.

AFTUR VIŠ BORŠINUM
At lata nakaš fara aftur viš boršinum er nógv nżtt mįliska ķ almennum oršaskifti og tķšindaburši. Myndin er eyšskild: Taš, iš kastaš veršur śt av skipi, iš stevnir fram į leiš, fęr ikki annaš enn fariš aftur viš boršinum. Men ķ seinastuni hava taš veriš tey, sum hava viljaš latiš eitthvųrt fara "fram viš boršinum"! Taš fęr ikki veriš, uttan at skipiš hevur bakkskrśvu! Annaš er, at vandi er fyri at slķta tey góšu oršafellini, eisini tį iš tey verša višfarin, sum eigur.

NŲS
Fųroyskt talaš mįl - og skrivaš viš - yšur ķ óneyšugum śtlendskum - eina helst donskum - mįliskum og oršafellum. Eitt er at "seta nųsina upp eftir" einum um taš at vóna ella ynskja sęr, ella eisini at ętla sęr eitthvųrt. Ikki var taš mętari, tį iš ein fyri stuttum hevši hug at "seta nųsina fram ķmóti" onkrum!

HALDA Ķ HONDINA
Oršafar hevur fyrr vķst į, at taš eitur at halda ķ eitt (ķ hvųnnfalli) og ikki at "halda ķ einum" (ķ hvųrjumfalli). Kortini var taš ein, sum fyri stuttum tosaši um at halda ķ "hondini(!)" į einari. Hann įtti at hildiš ķ hondina į henni og einki annaš!

"FLEST"
"Javnašarmenn fingu "flest"(!) atkvųšur", var taš ein, sum bar okkum boš um ķ einum tķšindum. Hetta er ein av "afurgongunum" hjį Oršafari, sum fer at "spųkja" av og į, til komiš er į beint! Teir fingu flestar atkvųšur og einki annaš. Hvat hava lżsingarorš ķ hįstigi gjųrt, at tey fįa ikki somu bendingarvišferš sum tey ķ grundstigi?! Man ikki hava stašiš ķ tķšindafjarritinum nakaš sum: "Socialdemokraterne fik flest stemmer"? Men taš įtti ikki at ųrkymlaš ein fųroying, iš hevur mįloyra sķtt ķ lagi.

"SEGL" > SIGD
Hamar og "segl" var taš ein, iš nevndi gamla sovjetska merkiš. Nei, einki segl var į hesum merki, men ein akurknķvur, eisini nevndur sigd. Į donskum eitur slķkur akurknķvur segl.

"LŲNSAMUR"
Hetta mishįtta oršiš breišir seg sum eldur ķ deyšagrasi og sęst eisini ķ skrivum frį hinum almenna. Į fųroyskum siga vit um eitthvųrt, at taš loysir seg ella ikki.

ODDI
Oršini oddur og oddi eru hvųrt sķtt. Eitt ķtróttališ "kom upp ķ oddin", fręttist herfyri. Heldur įtti at veriš sagt, at taš kom fram į odda(n). Ein oddur er vanliga so spķskur, at lętt er at stinga seg av honum, men ein oddi er fremri endi į einum liši, torvu ella fylgi. Oddafiskur og oddaseyšur eru į odda.

HERŠSLA - ĮHERŠSLA
Heršsla er 'hart frost' ella 'skari' į kava. Tķ er ikki beint at siga at "leggja heršslu į" eitthvųrt, sum onkur mįlbar seg ķ meiningini at 'leggja tyngd ella įheršing į'. Taš, sum ętlaš varš at siga, hevur helst veriš at leggja įheršslu į, og taš er, sum taš eigur at vera. Eisini ber til at siga at herša į eitthvųrt viš somu merking.

VEKJA
"Teir mįttu "vakja" summar av manningini", segši ein. Hann įtti at sagt, at teir mįttu vekja summar av manningini. Hitt fyrra er skeivt, hvųrki meira ella minni.

TÓPRĶSUR
Onkur vildi vera viš, at "tógvprķsurin" var nógv lękkašur. Hetta -gv-, iš komiš er av "skerpingini", vit kalla, dettur burtur framman fyri hjįljóš (uttan h). Sjógvur eitur taš, men sjórogn t.d. Tógv eitur taš, men (av somu orsųk) tóprķsur. Ein handil eitur Tóbśšin, og taš er rętt fųroyskt.

LŲŠA
Óneyšugt mįtti veriš longur at tosa um at "lada [la:da] upp", tį iš vit eiga hitt góša og snųgga oršiš lųša.

TRŚGVA
Summi, iš koma fram fyri tjóšina, gera ķ meira lagi av at "trśgva" enn at halda ella hugsa. Teimum veršur męlt til at lesa henda stubban ķ Mišvingasųgu Mikkjals į Ryggi bls. 104 (bls. 118 ķ 2. śtg.): "Ein skipsbįtur kom inn til Bķggjar at bišja hjįlp. Skipiš var lamiš og lį nś og rakst undir bjųrgunum. Bķggjarmenn skundašu sęr av staš, og boš vóršu send til Sųrvįgs. Nś teir koma śt um Dragasund, liggur skipiš fyri varpi į Vķkini vestan fyri Kvķvķksskor. Ruplut var ķ sjónum. Skiparin spurdi, um teir kundu fįa skipiš inn. Taš hildu teir seg til, men so mįtti vera skjótt atboriš, ella fingu teir ikki kyrrindini innum. Skiparin skilti ikki svariš og sigur: "Hvad tror I?" "Trśgvin er luthersk," svarar Ólavur inni ķ Bśri, hann helt, menninir vistu ikki, hvat land teir vóru komnir til. "Hann spyr, hvat vit halda," sigur ein annar og greišir taš fyri skipsmonnunum."

SAMSVARSBENDING
"Hetta svarar fyri seg sjįlvan", lęt ķ einum fyri stuttum. Nś er hetta hvųrkikynsorš, og tķ eigur taš av rųttum at svara fyri seg sjįlvt!

VARIN VIŠ HVŲRSFALLINUM!
Ein segši, at Parķs var "bżarinnar bżur". Har vóru ikki fęrri enn trķggjar villur ķ einum orši! Mašurin mundi ętla at siga, at Parķs var bżanna bżur! Og taš er ein fittur munur!

KYNDILSMENN
Taš er taš vanliga at hoyra, at limir ķ ķtróttafelagnum Kyndli verša nevndir "kyndlamenn", viš fyrra liši formliga ķ hvųrsfalli fleirtali. Vakrari og eisini ręttari hevši veriš at kalla teir kyndilsmenn.

SVANUR
Soleišis eitur fuglurin į fųroyskum og ikki "svani". Tķ eiga vit at siga umborš į Svaninum og ikki "Svananum". Ķ fleirtali svanir og ikki "svanar".


Nr. 36, september 1993, 7. įrg.

SKJÓTA, SKJŻTUR, SKEYT
Taš tykist vera ivamįl hjį summum, hvussu tey skulu skriva skjóta ķ tįtķš ķ eintali, tķ ikki er sjįldan at sķggja taš skrivaš "skjeyt". Taš er skeivt. Hjįljóšasambandiš sk- hevur ljóšviršiš [sj] framman fyri framtungusjįlvljóšini i/y, e og ey og framman fyri j. Tķ er nóg mikiš - og eisini rętt - at stavseta taš skeyt. Hetta [sj]-ljóš hevur eisini riniš viš nśtķšina ķ 2. og 3. persóni ķ eintali, og taš veršur tķ stavsett skjżtur (ķ norrųnum skżtr!). Taš, at fólk hava hug at seta -j- innķ ķ tįtķšini, man koma av tķ, at tey óttast, at taš skal koma ķ bland viš oršiš skķta, iš mangastašni veršur framboriš ķ tįtķš ķ eintali viš "ey"-ljóši, tó at "ei"/"oy"-ljóš alsamt hoyrist hjį mongum.

REGLA
Soleišis eitur taš į fųroyskum, kvennkynsorš sagt viš stuttum, opnum e-ljóši. Danska oršiš regel dreivast uppķ hjį summum og hevur tį sniš av kallkynsorši viš longum e-ljóši, eisini ķ bending, tį iš seinna e-ljóšiš dettur burtur. Summi tosa eitt nś um fótbólts"reglar" og toyggja į e'iš - [re:glar]. Reglan(!) er tann, at taš eitur fótbóltsreglur - sum sagt: kvennkynsorš viš stuttum, opnum e-ljóši. Her hųvir eisini at minna į aftur, at ein skrivibók hevur reglur og ikki "linjur", sum mong vilja vera viš. Ķ summum bygdum kalla tey eisini rųš ella ryggir ķ eini eplaveltu reglur

LEYPA - LOYPA
"Teir hava "lopiš" śt ķ orš, at&", fręttist herfyri - og taš var ikki fyrstu ferš. Taš rętta var, at "teir hava loypt śt ķ orš, at&". At leypa (bent ķ hųvušsheitum loypur, leyp, lupu, lopiš) tekur ikki įvirki, men taš ger loypa (veikt bent loypir, loypti, loypt), t.d. "Taš loypti mung į meg" (ikki "leyp"), "Hann hevur loypt flišurnar" (ikki "lopiš"). Geviš gętur, at leypa eitur regluliga loypur ķ 2. og 3. pers. ķ nśtķš ķ eintali, t.d. "Hann loypur į hann" (ikki "leypur" ella "lżpur"). Hetta eru reglurnar ķ "felagsmįli" okkara. At sumt er ųšrvķsi ķ ymsum bygdarmįlum, er annaš mįl. Hetta er taš, vit nżta ķ "lutleysum" teksti, iš ętlašur er ųllum, og sama er um fjųlmišlarnar.

KOSTNAŠUR
Tann, iš spyr ķ handli, hvussu nógv, iš eitthvųrt kostar, fęr ofta svar sum: "Trķggjar ein hįlv"! Ķ sjónvarpslżsing frį stórum oljufelag veršur fólki bošiš at "koyra inn at fįa tvey Kit-kat fyri sjey ein hįlv"! Her er fremmanda mynstriš so sterkt, at taš foršar fyri, at hvųnnfalliš, sum krevst ķ fųroyskum viš kostnašartilskilan, veršur fųrt til enda. Taš er śr donskum: "Det koster syv en halv". Betur varš sagt į fųroyskum: "Taš kostar hįlvafjóršu/hįlvaįttandu krónu." Ella at nevna oyratališ: fimmti ella hįlvtrżss!

AT "SETA HOL Į"
Į donskum ber til "at tage hul på" eitthvųrt, eitt nś eitt vandamįl ella eitt nżtt įr. Helst kemur taš av oršafellinum "at tage hul på en flaske", t.e. at 'seta į eina flųsku'. Nś hoyrist ķšuliga, at fųroyingar eisini eru farnir at "seta hol į" hetta og hatta. Nś fyri stuttum varš bošaš frį, at onkur fór at " royna at seta hol į henda spurningin". So fįtękt įtti fųroyskt mįl ikki at veriš viš mįliskur, iš siga nakaš taš sama sum hetta, at neyšugt var at flyta inn slķka mįlsliga ómegd. Eitt er, at ómissandi er at hava góšan kunnleika ķ fremmandum mįlum og tķšum at taka upp orš og mįliskur hašan, tį iš į stendur, man annaš er, at eins neyšugt er at vera vakin um egiš mįl og ikki flųkja fremmant upp ķ taš, tį iš eingin tųrvur er į tķ. Taš at vera alkųnur ķ ųšrum mįlum įtti at gjųrt ein betur fųran fyri at fjįlga um sķtt egiš, tķ tį verša munirnir eyšsęddari millum fremmant og heimligt. Tį iš tikiš veršur upp ķ mįliš, eigur at verša ansaš eftir, at taš samtykkir viš heimamįliš.

"LANGA ŚT EFTIR EINUM"
Hetta er ramdonsk mįliska og hevur aldri veriš fųroyskt. Taš skilst eitt nś av, at a framman fyri ng ķ hesum orši ongastašni ljóšar sum "e" sum ķ upprunaoršum sum langur og langa 'leingjast'. Ķ oršabók Jóhannesar av Skarši er lange ud efter en tżtt 'leggja til ein' og lange ud efter noget 'trķva eftir einum', og taš er vęl tżtt.

KLOKKUTĶŠ
Soleišis sigst taš į fųroyskum og ikki "klokkuslett", sum hoyrdist ķ ųšrum loftmišlinum fyri stuttum. Men her sum ķ ųšrum fųrum er stķlbót ķ at skifta ķmillum.

JŚTLAND, JŚTI, JŚTSKUR
Taš er gamal rótfestur sišur, at flestar tjóšir kunnu at nevna lond og hųvušslandspartar og -bżir, serstakliga ķ grannalondum, viš sķnum egnu nųvnum. Soleišis eitur meginlandiš ķ Danmųrk Jutland į enskum mįli, tey, har bśgva, Jutlanders, eldri Jutes, og lżsingaroršiš er Jutland(ish). Eisini vit hava frį gamlari tķš havt samsvarandi nųvn og heiti į hesum landi, t.d. "millum Jśtland og Rķpur" ķ kvęšinum. Nevnast kann, at nżggja heimsatlasiš, sum rętt er, hevur valt at nżta fųroyska navniš į landinum. Taš er tķ misfataš "kurteisi", tį iš summi enn ķ fjųlmišlunum hava fyri at siga og skriva "Jylland" og "jydi". Lżsingaroršiš jśtskur skilur seg bert frį ķ skrift, ķ munni er ljóšiš eitt.

REKA FRAMUNDIR
Tey fųstu oršasambondini eru kryddiš ķ mįlinum, hevur onkur sagt. Tey eru ofta torfųrast at lęra og minnast, og vandi er eisini fyri, at tey lęttliga fara av lagi, tį iš tann veruleiki, sum tey eru sprottin śr, ikki longur stendur livandi fyri fólki. At reka framundir er at 'sipa til, koma viš tilsipanum' um okkurt, kanska ikki so sterkt sum at skjóta framundir ella at skjóta undir vatni. Óvissa mundi valda, at ķ einum tķšindum varš sagt um ein, at hann "rak uppundir"&

FLÓTTI
Hetta er orš, sum tķverri er ofta at hoyra nś į dųgum. Oršiš merkir 'taš at flżggja, flżggjan', men hjį summum hevur taš fingiš merkingina 'flóttamašur, flóttafólk, flżggjandi'. Soleišis varš ķ eini tķšindasending talaš um tvey tśsund "flóttar" śr Bosnia. Rętt er, at ķ fornmįli kundu allir, sum tóku at flżggja ķ einum heri, undir einum verša nevndir flótti - at elta teir flżggjandi varš kallaš at reka flóttann, men hin einstaka flóttamannin bar ikki til at kalla ein "flótta".

FŻLAST Į
Taš eitur at fżlast į eitt, men at finnast at einum. Ikki er óvęntaš, at hesar bįšar so merkingarlķku mįliskur kunnu koma ķ bland, soleišis at hin vanligara at finnast at smittar į hina, iš man vera óvanligari. Taš hendi eitt nś, tį iš ķ tķšindum varš sagt frį, at Greenpeace hevur "fżlst at" rękjuveišini. Ella man ętlanin ikki heldur hava veriš, at hesin umhvųrvisfelagsskapur hevur funnist at hesi veiši, tķ at fżlast į er at vera misnųgdur viš góšsku ella nųgd, og ikki er trśligt, at teir hava hildiš ov lķtiš veriš veitt!

EYŠKVĘMI
Hetta snųgga og bęriliga fųroyska heiti smķšaši H.D. Joensen dr. med., gamli landslękni, til hesa ógrųšandi sjśku, sum į enskum nevnist aquired immune deficiency syndrome, stytt AIDS. Fųroyska heitiš lżsir vęl tżšandi tęttir viš sjśkuni, t.e. av tķ at óriniš er avlagaš, hevur smittan lętt (eyš-) viš at komast (-kvęmi). Oršiš hevur eisini tann fyrimun, at taš fremst (eyš-) minnir um styttingina AIDS viš enskum framburši. Taš kann tykjast lųgiš og ikki sųrt hugstoytt, at alment rįš, sum sett er til at upplżsa um hesa sótt, ikki hiršir at taka fųroyska heitiš ķ navn sķtt, men nevnir seg AIDS-rįšiš. Ikki ręšur heldur semja um, hvussu stytta enska heitiš eigur at verša sagt. Summi siga hvųnn stavin sęr: A-I-D-S, onnur bera taš fram viš enskum ey-ljóši og onnur aftur viš ai-ljóši. Hesum iva slepst undan, nżta vit fųroyska heitiš.

BOŠSHĮTTUR
Viš sagnorši ķ bošshįtti verša givin eini boš, sum ķ heitinum liggur - ein įheitan um at gera taš, sum viš oršinum veršur sagt. Fųroyskt er so vęl fyri, at sagnoršiš hevur trinnanda bošshęttir: 1. Ķ ųšrum persóni ķ eintali - heitt veršur į ein einstakan, sum ein sigur "tś" viš: "Lķtli mķn, far og gev hundinum ein bita." 2. Ķ fyrsta persóni ķ fleirtali - įheitan į ųll, iš hoyra ella lesa, hin, iš talar ella skrivar, sjįlvan vištaldan: "Fųrum fram yvir dalar og fjųll", sum Janus yrkir ķ ķ tróttasonginum. "Latum okkum bišja", sum kirkjubųnin byrjar. Hesi hįttur er hįtķšarligur og ikki longur nżttur ķ vanligum livandi mįli. 3. Ķ ųšrum persóni ķ fleirtali - fleiri enn ein verša bišin um at gera eitthvųrt ella eisini ein, sum ein sigur tygum viš: "Komiš og fįiš tykkum (ella tygum) ein drekkamunn." At skifta soleišis ķmillum kann eitt mįl sum danskt ikki, tķ taš hevur einans bošshįtt, sama, um bošini verša givin einum einstųkum, fleiri ella einum, iš "tygum" veršur sagt viš. Ivaleyst er, at hetta hevur havt sķtt įrin į fųroyskt, tķ ofta er at sķggja og hoyra bošshįttur ķ eintali, har sum hann av rųttum įtti at veriš ķ fleirtali, tķ at bošini eru ętlaš fleiri ella einum ókendum, sum ein įtti at vķst kurteisi. Nųkur dųmi: "Halt bżin reinan". "Send pakkan viš postinum". "Slepp bussinum śt". "Hugsa fųroyskt - keyp fųroyskt." Ķ ųllum hesum fųrum hevši bošshįttur ķ ųšrum persóni ķ fleirtali hóskaš betur: "Haldiš& Sendiš& Sleppiš& Hugsiš& Keypiš." Įheitanirnar eru į fjųldina ella hin ókenda einstaklingin, ikki hin kenda, sum ein sigur "tś" viš. Įvirkanin uttaneftir ger ikki bara vart viš seg ķ einstųkum tųkuoršum, men hon gongur tķšum djśpt nišur ķ mįlskipanina, og tį er hon ofta verri at verja seg fyri.

ŚTLEGD
Her loyvir Oršafar sęr at endurgeva brot śr minningargrein eftir Chr. Matras um J.H.O. Djurhuus ķ Oyggjaskeggja febr.-mars 1948, endurprentašari ķ "Nųkrum mantafólkum" 1973, bls 27: "Eina ferš tók hesin borgaraheimurin hann viš hųršum og rak hann į dyr, ja, rak hann ķ śtlegd. Nś hava fólk brįtt gloymt, hvat oršiš śtlegd merkir, blųšini, og tķverri einstakir yrkjarar viš, hava havt taš um taš: at vera staddur uttanlands. Nei, śtlegdin hjį Janusi var sonn śtlegd, ikki kanska beinleišis ķ lųgligari merking. Men hann kendi seg frišleysan og grišleysan&" Nakaš man enn ana eftir av hesi misfatan. Vónandi kunnu hesi orš mįlmeistarans sįla gera sķtt til at fįa hetta į beint.

KYNDIL
Ikki skuldi veriš neyšugt at sagt "ein brennandi fakkul", tį iš vit eiga hitt vakra oršiš kyndil. Ein logandi kyndil hevši ljóšaš betur.

LJÓS
Sum onkuntķš fyrr boriš viš (Oršafar 25), hava summi ilt viš at siga l ķ oršunum ljós, ljótur og ljóša. Ķ svenskum er hetta l heilt horviš ķ framburši, tó at taš enn er varšveitt ķ skrift (ljus, ljud). Tó at lyndi er til at lata hetta l hvųrva ķ framburši, man enn ein fjųld av fólki lata taš ljóša, og tķ skuldi boriš til at bjargaš tķ. Tķ er eftirynskjandi, at tey, sum hava til arbeišis at tala til tjóšina, leggja seg eftir at bera hetta l vęl og viršiliga fram. Taš er eitt nś ikki serliga prestaligt ikki at duga at bera fram hetta hųvušsoršiš ķ Bķbliuni - og siga "jós", sum hoyrdist nakrar feršir ķ śtvarpsgudstęnastu herfyri.

STEVNA
At "leggja sak" ķmóti einum hevur onga grund ķ góšum talašum fųroyskum mįli. Fyrr varš talaš um at stevna einum.

REVUR OG GĘS, HUNDUR OG SMŲRLEYPUR
Ein tingmašur okkara helt okkurt vera "verri enn at seta revin at passa upp į gęsnar" - ja, soleišis segši hann oršarašiš. Hann įtti at vitaš, at vit eiga fųroyskt oršafelli, iš sigur nakaš taš sama: Ilt er at binda hund viš smųrleyp, ella sum Nólsoyar-Pįll yrkir ķ Fuglakvęšinum: "Ilt er at binda svangan hund nišur viš smųrleyp".

UM REPPIŠ
Mašurin var ikki "um reppiš" at vinna, men taš var um reppiš, at hann vann.


Nr. 37, februar 1994, 8. įrg.

SIGURŠ FARIN
1. oktober ķ fjųr andašist Sigurš Joensen, iš hevur veriš limur ķ mįlnevndini, sķšan hon varš sett į stovn ķ september 1985. Hann sat ķ nevndini eftir tilmęli frį Fųroya rithųvundafelag. Viš sķnum dygga mįlkunnleika - alt frį góšum bygdarmįli śr heimbygdini viš Gjógv til fornu mentašu tungur teirra Homerosar og Ciceros - var hann okkum nevndarmonnum ómetaligur stušul og lęrumeistari. Viš sķnum greiša hugsanarlag og sķni ramligu rųdd - hann hoyrdist, har iš hann var - kundi hann sum Alexandros į sinni viš sķnum bitra brandi hųgga į onkun knśtin, iš komin var į ķ kjaki okkara um eitthvųrt mįlsligt tortųki, og alt lį greitt fyri. Allar ręttingar og įbendingar hansara ķ uppkųstum til Oršafar vóru fyndargóšar og til umbótar. Sum mįlrųktarmann minnast vit hann serstakliga fyri taš, iš hann gjųrdi viš at skapa frųšigrein sķni, lųgfrųšini, bęriligan fųroyskan mįlbśna. Taš var honum beiskt at svųlgja, at fųroyskt mįl, sum hann hįmetti og elskaši, ikki hevši enn vunniš fullan og óskerdan rętt į hesum hųvušsųki. Taš eigur at vera nżggju mįlnevndini kęr skylda at fįa śt į prent ķ ritrųš sķni lųgfrųšioršalista hansara, sum ķ hųvušsheitum lį lišugur frį hansara hond. Góšan grip hevur hann lagt eftir seg ķ ritverkum sķnum, iš savnaš eru ķ bókunum "Eg stoyti heitt", og ųllum teimum dygdargóšu barnabókunum. Hann bar hųvd og heršar yvir mangan mann. Vit goyma minni hansara ķ takklęti.

ŚTLOND
Soleišis eru vit von at nevna undir einum ųll lond onnur enn Fųroyar, taš sama, sum viš ųšrum orši eitur śtheimur(in). Geviš gętur, at oršiš śtlond er ķ fleirtali: ķ śtlondum, til śtlanda ella ķ śtlond(ini). Ķ donskum veršur talaš um udlandet (ķ eintali) viš somu merking. Danskt hevur sum kunnugt stórt vald į fųroyskum mįlburši og trokar į allastašni, har sum opiš er fyri. Tķ er ikki óvęntaš, at fųroyingar tala og skriva um "śtlandiš", eitt nś hevši eitt blaš herfyri vónir um skipasmķš "til śtlandiš". Annaš er, at oršiš śtland (ķ eintali) hevur stundum veriš nżtt um land, sum er hjįland hjį ųšrum landi. Tį er eyšvitaš ķ lagi at hava taš sum eintalsorš, tį iš talaš veršur um eitt land. Men lond eru, iš hava (ella hava havt) fleiri enn eitt śtland - tį eru taš śtlond. Einki er taš sjįldsamt, at sama orš kann verša nżtt ķ ymsum merkingum. Vandi er sjįldan fyri blandi, tķ mįliš er so vķkiligt, at samheingiš, sum orš stendur ķ, sigur til um merkingina.

SĘR VĘL ŚT
Vit hava ųll lęrt ķ skślanum og mong okkara eisini heima viš hśs, at til lżsingaroršiš góšur svarar hjįoršiš vęl. Til spurning sum: "Hvussu livir tś?" kann ljóša svariš: "Jś takk, eg livi vęl." Tķ er taš ikki sųrt hugstoytt at hoyra tķšindalesara hugagóšan siga um okkurt, iš vakurt var: "'Gott' sęr taš śt!" Hann įtti, var rętt atboriš, at sagt: "Vęl sęr taš śt!"

SMĶŠA SKIP OG BĮTAR
Eitt blaš skal hava rós fyri at skriva um at smķša skip og skipasmķš. Taš er hugaligt, at soleišis veršur sagt og skrivaš višhvųrt, tķ nś hevur leingi veriš vanligt at hoyra og lesa um at "byggja" skip og "skipabygging". Oršiš at byggja hevur breitt seg ķ meira lagi seinastu tķšina, t.d. at "byggja" vegir, flogvųllir, berghol o.a.m. So gališ er, at menn eru eisini farnir at tala um at "byggja" bįtar, og bįtasmišir verša tķšum nevndir "bįtabyggjarar". Ķ bįtasmķši hevur oršiš at byggja sermerking. Sagt veršur t.d. um bįt, at hann er nógv bygdur, tį iš hann er hįfloyttur. Hvķ ikki lata taš vakra oršiš at smķša fįa betri sųmdir og siga sum sópingarkona: "... smķša skip og bįtar"! Vegir og flogvųllir kunnu vit eitt nś leggja ella bara gera. At enda eitt dųmi, iš sżnir mun į oršunum at byggja og at smķša: Nś er Jįkup farin at byggja (t.e. hśs). Hann hevur fingiš Óla at smķša fyri seg.

"LETUR TIL"
Vit fųroyingar gera nógv meir av at tosa og skriva danskt ķ "fųroyskum bśna", enn vit vita av. Henda at vķsa seg meinaleysa mįliskan "taš letur til" er ramdonsk. Lader til eitur taš į donskum. Į fųroyskum kunnu vit orša hetta viš t.d. taš tykist, taš sżnist ella taš er lķkt til. Taš lķtillįtna oršiš munna er heldur ikki óhent ķ hesum fųri. "Taš 'letur til', at hann kemur skjótt" kunnu vit siga t.d. soleišis: "Hann man fara at vera skjótur". Hetta "letur til" er ikki neyšsynt at lķvga. Mįlrųkt er tķšum ein spurningur um at hava hógv og velja og vraka.

"HEITT BREYŠ"
Nś ein dagin ljóšašu tey merkisverdu tķšindi um alt Fųroya land, at salmonellusųrir (ivaleyst haršfrystir) svenskir hųsnarungar "ganga sum heitt breyš" ķ Danmųrk. At eitthvųrt, sum selst vęl, "går som varmt brųd" er frįlķk donsk mįliska, sum vit kunnu lata danir eiga ķ friši. Tį iš vit hoyra um breyš, at tey ganga, kemur okkum alt annaš til hugs: Tį iš breyšini eru elt, verša tey sett viš varma at ganga ella til gongd, og tį iš tey eru gingin, verša tey sett inn ķ ovnin at baka. Tķ ljóšar taš meir enn lųgiš ķ fųroyskum mįloyra, at nżbakaš breyš kunnu "ganga". Hjį okkum er gongdin sum nevnt, įšrenn tey verša bakaš. Somu hugsan kundu vit latiš ķ fųroysk orš sum eitt nś: "Taš er gravgangur eftir svenskum hųsnarungum." Sigiš tį ikki "[greav]gangur", sum alt ov ofta er at hoyra, men [grau]gangur, sum er bęši ręttur og natśrligur framburšur.

BERSERKSGANGUR
Ofta og tķšum fara vit "yvir um įnna eftir vatni", tį iš ręšur um at taka upp orš, sum hava ikki veriš ķ mįli okkara frį fyrndini, men vóru til ķ forna norrųna oršfeinginum. Norrųna oršiš berserksgangr hevur į donskum mįli av ókendum grundum fingiš snišiš bersęrkergang viš heršing į ųšrum stavilsi. Ķ stašin, sum sjįlvandi įtti at veriš, at fara beina leiš at rótunum eftir oršunum, herma summir fųroyingar eftir hinum danska bronglaša oršinum og siga okkurt sum "berserkaragongd" viš heršing sum ķ danska oršinum. Fųroyskum mįli hóskar oršiš berserksgangur nógv betur, og heršingin eigur at vera fremst ķ oršinum sum ķ flestum upprunafųroyskum oršum. Mašur, iš berserksgangur kom į, var berserkur, og tveir ella fleiri av slagnum vóru berserkir. Hetta heitiš sigst vera komiš av, at slķkir garpar vóru ķ bśna av bjarnarfeldi. Onkur vil vera viš, at oršiš kemur av tķ, at teir ķ ųši sķni bardust ķ berum serki. Ta frįgreišingina halda kųnir vera minni trśliga enn hina fyrru.

FROSKUR
Annaš norrųnęttaš orš, sum hevur marknast vęl ķ mįlinum, er froskur. Leingi noyddust vit at hjįlpast viš hitt mįttminna danska oršiš "frų". Taš nżtti t.d. so mętur mįlmašur sum Jįkup Dahl ķ tżšing sķni av Esops dųmum (1942), iš nś eru śtafturkomin ķ óbroyttum lķki. Tį iš teir kavarar, sum į enskum eita frog men og frųmęnd į donskum, komu til okkara, valdu teir at nevna seg froskmenn, og teir stovnašu felag viš hesum orši ķ navni sķnum. Nógva umrųšu fingu teir ķ fjųlmišlum og millum manna. Hetta slóšaši fyri, at froskur fór so smįtt at kennast "natśrligt" fųroyskt orš, iš hvussu er sum navn į hesum lķtla śtlendska dżrinum. Men hvussu man vera viš teimum av sukurlįtu? Taš fer kanska so smįtt at kvinka, eftir at Noršurlandahśsiš seldi froskar av hesum tilfari aftur viš drekkanum, tį iš 150 įra minningarhaldiš var um norska tónaskaldiš Edvard Grieg herfyri. Lķtil steinfroskur sigst hava veriš eydnugripur hjį tónaskaldinum. Vert er at minnast til, at oršiš er sterkt bent kallkynsorš, froskur, ķ fleirtali froskar, og ikki veikt bent kvennkynsorš "froska", sum einaferš ljóšaši ķ sjónvarpssending fyri bųrn!

KVOTA
Hetta oršiš hevur veriš į hvųrs mans vųrrum nś eina tķš. Oršiš er ęttaš śr latķni, stytting og navnoršsgerš av quota pars, t.e. 'hvussu stórur partur'. Kvota er snųgt og višfųrligt veikt bent kvennkynsorš og įtti tķ lęttliga at funniš sęr sess ķ bendingarlagnum. Taš hevur eisini eydnast vęl, tį iš oršiš er ósamansett, t.d. "skipiš eigur kvotu", "nakrar kvotur eru til sųlu". Men verri er viš samansettum oršum, har sum kvota er fyrri lišur. Kvotuskipan t.d. įtti oršiš sjįlvkravt at veriš, og taš hevur sęst ķ hesum lķki ķ blųšum, men enn tykist alrįšandi formurin, iš hvussu er munnliga ķ loftmišlunum, at vera "kvotaskipan", beinleišis eftir śtlendskari, t.e. danskari fyrimynd.

Sama er neyšin viš t.d. oršinum opera. Nś er taš so smįtt komiš ķ rętt lag sum veikt bent kvennkynsorš. Nś hoyrist sagt t.d. operan ķ bundnum sniši og ikki so tķšum longur "operain" og operur ķ fleirtali ķ stašin fyri "operair" (sķ Oršafar nr. 29:3). Men enn tykir summum "natśrligari" at siga t.d. "operatónar" ķ stašin fyri operutónar, sum er rętta oršmyndin eftir fųroyskari mįllęru. Hetta kemur vónandi skjótt ķ rętt lag.

Ķ ŲLLUM GÓŠUM
Hetta merkir 'óskaddur, heilskapašur' o. tķl., t.d. "Teir vóru ķ vanda staddir, men komu aftur ķ ųllum góšum." Tķ vóru taš heldur enn ikki marghįttlig tķšindi, at "landsstżriš og nevndin ķ Atlantsflogi skiltust ķ ųllum góšum". Mundi ikki ętlanin vera at siga, at tey skiltust ķ góšum, t.e. 'ķ blķšum' el. tķl. Lķtiš er mangan taš, iš munin ger!

UPPLŻSING
Nś var mangur so smįtt farin at styrkna ķ vónini um, at semja var ķ fjųlmišlunum um, at hetta var sterkt bent kvennkynsorš: ein upplżsing, fleiri upplżsingar, bundiš: upplżsingarnar og ikki "upplżsningur" ella ómųguliga blandingssnišiš "upplżsingur".

"LANDSSTŻRISMANNATĶŠ"
Sagt varš ķ eini tķšindasending, at ein landsstżrismašur, iš veriš hevši, ķ sķni "landsstżrismannatķš" hevši sagt ella gjųrt eitthvųrt, iš tķšindavert var. Tó at hesin landsstżrismašur hevši fleiri enn eitt mįl undir sęr, var hann kortini ikki fleiri enn ein landsstżrismašur. Tķ er einki skil ķ at hava fyrra liš ķ oršinum her frammanfyri ķ fleirtali. Var rętt sagt, įtti oršiš at veriš landsstżrismanstķš, men eisini ber til at loysa sundur, um orš tykist vera ķ tyngra lagi, og siga rętt og slętt: "Ķ hansara tķš sum landsstżrismašur" ella kanska uppaftur betur: "Mešan hann var landsstżrismašur". Ķ talašum tķšindamįli er vert ikki at gera ov langt av, hvųrki ķ oršum ella longum, flųktum setningum viš innskotnum eykasetningum. Taš gerst betur ķ skrift, tķ lesarin fęr altķš hugt aftur um aftur, men taš gerst ikki hjį teimum, iš lżša skulu į.

"NIŠUR Į BAKKA"
Aftur ein av hesum at vķsa seg "fųroysku" mįliskunum, sum onga rót eiga ķ fųroyskum veruleika, tį iš betur veršur athugt. Ķ donskum er ein mįliskan sum: "Det går ned ad bakke med ham". Ķ donsku-fųroysku oršabókini er hon "tżdd" viš hesi at kalla samsvarandi fųroysk mįlisku: "Taš gongur aftur į hondina hjį honum". Men kortini er vanligt at hoyra ķ fjųlmišlum, at taš "taš gongur nišur į bakka" ella tķlķkt. Einki skilvķst hųpi er ķ hesi "fųroysku" mįlisku, sum er so hissini flutt śr donskum yvir ķ fųroyskt. "Ned ad bakke" er beint tżtt til fųroyskt: "undan brekku" - og taš gevur ikki hugmynd av mótburši! Óvissan, iš ręšur um hetta oršafelli, kom eina best til sjóndar ķ hesum oršum, sum ein tķšindamašur hevši fyri munni fyri stuttum: "Alt er gingiš skjótari aftur į bakka enn vęntaš"! Einastu rįšini eru at tiga viš hesi "gongu nišur į bakka" og royna at finna annaš at seta ķ stašin, eitt nś taš, sum danska-fųroyska oršabókin hevur ķ boši.

NŻGGJ MĮLNEVND
Annaš fżra įra skeišiš hjį mįlnevndini var śti sķšsta september ķ fjųr. Drśgfųrt hevur veriš at fįa skipaš nżggja nevnd, men um mišjan januarmįnaš setti landsstżriš hana umsķšir. Limirnir eru: Petur J. Sigvardsen eftir tilmęli frį Landsskślafyrisitingini, Jeffrei Henriksen eftir tilmęli frį Móšurmįlslęrarafelagnum, Tóroddur Poulsen eftir tilmęli frį Rithųvundafelagnum, Svenning Tausen eftir tilmęli frį Blašmannafelagnum og Jóhan Hendrik W. Poulsen eftir tilmęli frį Fųroyamįlsdeildini. Nevndin hevur skipaš seg viš Jóhan Hendriki sum formanni og Jeffrei sum nęstformanni.


Nr. 38, mars 1994, 8. įrg.

TIL FYRIMUNAR
Taš er ikki óvanligt at hoyra tķšindafólk og onnur taka til, at eitthvųrt er "til fyrimuns" fyri einhvųnn. Summi toyggja į u-iš, onnur hava taš stutt, sum ljóšfrųšiliga man vera į ręttaru leišini: fleiri enn eitt hjįljóš stytta yvirhųvur sjįlvljóš, sum undan fer. Munur er eitt av teimum kallkynsoršum, sum enda viš -ar ķ hvųrsfalli eintali og viš -ir ķ hvųr- og hvųnnfalli ķ fleirtali. Tķ hevši taš veriš ruddiligari mįlfrųšiliga og ljóšaši eisini vęl betur ķ oyrum, um vit sųgdu til fyrimunar heldur enn hitt.

"EINGIN GÓŠA MAMMA"
"Her hjįlpir eingin góša mamma", hoyrist mangan tiltikiš, tį iš hart leikar į hjį onkrum. Hetta tiltak er beinleišis tżtt śr donskum: "Der hjęlper ingen kęre mor", sum ķ sjįlvum sęr gevur góša meining: hjį einum, sum er komin illa fyri, dugir ikki altķš at rópa į mammu sķna um hjįlp. Men hetta er ķ royndum eldri oršafelli, avbronglaš og umtżtt. Fólk hevur ikki longur sęš hųpi ķ, tķ hųvušsoršiš ķ tķ er voršiš "fornorš" fyri teimum. Taš ljóšaši upprunaliga: "Der hjęlper ingen kęremål". Hetta gamla lųgfrųšioršiš kęrumįl, iš merkir 'taš at skjóta mįl inn fyri hęgri rętt', hava tey so tżtt um til hitt barnsliga "kęre mor", og vit fųroyingar eru sum ikki einaferš skjótir at taka viš. "Taš hjįlpa eingi fųgur orš viš slęttibųku", er oršatiltak, sum vit hava įtt frį fyrndini og sum man siga į leiš taš sama.

HVŲRSFALL
Orš verša ymist samansett viš fyrra liši ķ stovnssniši ella ķ hvųrsfalli. Ķ seinna fųrinum er umvaršandi at ansa eftir, at hvųrsfalsendingin er hin beina. At fjųlmišilsmašur segši seint nżggjįrsaftan, at nś fór "midnįtsklokkan" (midnatsklokken) at slįa, var heldur enn ikki snópisligt. Mašurin įtti at vitaš, at nįtt er sterkt bent kvennkynsorš, iš hevur endingina -ar ķ hvųrsfalli. Tķ var taš heldur midnįttarklokkan, iš fór at slįa. Tį iš sorinskrivaraembętiš hendingaferš fęr seg til at lżsa į fųroyskum, prżšir taš sęr stķlin viš oršblómu sum "ręttshųli" (retslokale), har sum oršiš ręttarsalur av rųttum įtti at stašiš. Ķ hesum ES-tķšum fręttist ķšuliga um "limaskapstreytir" (medlemsskabsbetingelser) ķ stašin fyri limaskapartreytir, sum bęši er ręttari og ljóšbetri orš. Og henda vęlsignaša og nógv umrųdda skuldin uttanlands, sum vit av gįloysni eru komin ķ, eitur enn - hóast endurtiknar įminningar og įvaringar - hjį lįgum og serliga hųgum - "uttanlandaskuld". Oršafar roynir, toliš sum altķš, einaferš afturat - hesa ferš viš teimum stųrstu stųvum, iš prentverk okkara eigur:
UTTANLANDSSKULD eitur hon.

ÓFŲROYSK ORŠ
Oršafar hevur hoyrt ein blašmann siga "forsinka" ķ stašin fyri seinka, ein sjónvarpstķšindamann siga "tvungin" ķ stašin fyri tvingašur (ella noyddur), ein nevndarformann ķ almennum partafelag siga "stadigvekk" ķ stašin fyri okkara lķtla, fitta enn og ein almennan stjóra noršaneftir siga frį einumhvųrjum, iš var selt į "tvang", iš bar upp į rķm viš tang, sum taš ljóšar sunnanfjųršs, ķ stašin fyri at siga, at taš fór at verša selt į tvingsilssųlu ella tvingsilsuppboši. Og so er taš hitt mishįtta oršiš "smyrjibreyš", sum į onkun hįtt er beinlešis hermt eftir danska oršinum smųrrebrųd. Smyrjiolja er olja at smyrja viš, hvat er "smyrjibreyš" tį? Ikki er taš hóskandi heiti į smurdum breyši viš višskera į. Sum onkuntķš įšur įvķst (Oršafar 13), er danska oršiš samandrįttur av hinum eldra heitinum smųr og brųd - tį mundi ikki allur hesin nógvi góši višskerin hylja sjįlva breyšflķsina!

"BOSNISKIR SERBAR"
Taš er nęrum ósųmiligt at skjóta mįlsligar višmerkingar inn ķ tķšindaburšin um alt taš illa ķ bardųgunum į Balkan, har sum Jugoslavia var. Men Oršafar loyvir sęr kortini at koma viš einum spakfųrum rįšum. Har er land, sum eitur Bosnia. Har bśgva kroatar, muslimar og serbar. Śtvarpiš hevur fingiš sęr fyri at nevna hesar serbar og kroatar "bosniskar serbar" og "bosniskar kroatar". Latum okkum hugsa okkum tvey dųmi nęrkomnari okkum. Ķ Fųroyum bśgva ikki so fįir danir og ķ Danmųrk ein fjųld av fųroyingum. Er skil ķ at nevna hesar danir "fųroyskar danir" og landsmenn okkara ķ Danmųrk "danskar fųroyingar". Lķka lķtiš skil man tķ vera ķ at tala um "bosniskar serbar" og "bosniskar kroatar". Oršafar skjżtur upp heldur at siga serbar ella kroatar ķ Bosnia.

Góšur fųroyskur mįlsišur er at hava tjóšarheiti óbundin. Vit siga eitt nś fųroyingar ella ķslendingar, tį iš talaš veršur um tjóširnar sum heild ella ótilskilaša fjųld teirra. Tķ ljóšar taš ikki mįlsliga ręttvoršiš at siga t.d. "'serbarnir' hava tikiš seg aftur frį Sarajevo", uttan so, at vit frammanundan hava kunnleika um, hvųrjir hesir serbar eru, hvussu mangir teir eru ķ tali o.tķl. Yvirhųvur er sum nevnt rętt at lata tķlķk heiti vera óbundin. Ivast vit, kunnu vit royna at seta okkara tjóšarheiti fųroyingar ķ setningin.

SAMDUR
"Trolmenn eru ikki samdir viš fiskifrųšingum", ljóšaši ķ eini tķšindasending ķ sjónvarpinum. Er nakaš at finnast at hesum setningi? Jś, tann, sum ein er samdur viš, eigur ikki at standa ķ hvųrjumfalli, men heldur ķ hvųnnfalli. Tķ er mįlsliga rętt at siga: "Trolmenn eru ikki samdir viš fiskifrųšingar". Sagnoršiš at semjast hevur sama atburš, t.d. "Eg semjist viš hann (ikki viš "honum"), "hann semst viš meg (ikki viš "męr"). Fųllini eru eitt ašalsmerki hjį fųroyskum mįli. Tey krevja rųkt og góša višferš. "Eg eri samdur" er vanligt at hoyra. Ikki ber til at vera samdur einsamallur!

SETA ŚT Ķ KORTIŠ
Soleišis hava siglingarmenn sagt Oršafari vitandi um taš at strika kósina ķ sjókortiš, men nś eru summi farin at tala um at "stinga śt ķ kortiš". Hevur hetta rót ķ sjómannamįli, ella er hetta aftur eitt dųmi um óvissuna um fųst oršafelli, iš nś tykist breiša seg sum eldur ķ deyšagrasi?

"BÓNDAFANGA"
Onkur lęt herfyri av munni okkurt um at "bóndafanga" trolmenn. Sum onkuntķš įšur įvķst (Oršafar 13) var hetta ķtrótt hjį śtlendskum hųvušsstašarskįlkum, sum var at lumpa góšvarnar bygdamenn, helst fyri pengar. Lķtiš hóskar hetta orš her į landi, her sum bóndanavniš enn įtti at veriš heišursnavn. Danska oršiš bondefanger sigst vera komiš śr tżskum, har taš eitur Bauernfänger.

"KOYRA"
Alt hevur hug at "koyra" nś į dųgum, eisini t.d. skip, iš sigast bęši at "koyra" vęl og illa. Men av bar, tį iš ein fekk seg til at siga: "Kunnu tit klįra at fįa pening til at fįa hetta upp at koyra?" Hvat hann meinti viš, kunnu vit bert gita okkum. Ein spurdi: "Hvussu nógvan fisk skulu tit hava fyri at fįa taš "at koyra?" Svariš var: "Fįa vit 6000 tons, so melur."

FREMMANDAORŠ
Slķk kunnu stundum vera argingarsom at fįast viš, helst hjį ókųnum. Ikki er óvanligt at hoyra menn siga eitt nś at "konstantera" ķ stašin fyri at konstatera. Her man taš vera lżsingaroršiš "konstant", iš flųkist uppķ. Fįtt er so fįtęksligt sum at prżša seg viš lęntari fjųšur og ikki duga at seta hana rętt.

SJĮLVUR
Tį iš hetta orš kemur aftan į afturbenda fornavniš seg, sęr, hava summi eitt merkiligt lyndi til at lata taš hava kallkynssniš, tį iš taš eftir vanligum skili įtti at veriš kvennkyns ella hvųrkikyns. Soleišis segši ein tķšindamašur fyri stuttum: "Skipanin hvķlir ķ sęr "sjįlvum"". Hvķ mundi hann ikki siga "ķ sęr sjįlvari", sum vęntandi įtti at veriš? Og hin, sum segši um gentuna: "Hon er ringast viš seg "sjįlvan". Hvķ ikki "viš seg sjįlva"? Onkur djśpari orsųkin man vera til, sum ikki veršur nomiš viš her, men męlt veršur kortini til at royna at gera mun millum kynini ķ hesum fųri.

VĮRLJÓŠ
Hoyrt ķ śtvarpssendingini "Millum 8 og 9" 12. mars: Taš er vįr og grękarismessudagur, og einki lag kann tķ hóska betur enn Anne Linnet: Forår"!

DĮMA
Śtvarpsmašur: "Heldur tś, hann hevši dįmt hetta?" Gestur ķ śtvarpsstovu: "Taš eru nógv, sum dįma taš." Įtti at veriš: "Heldur tś, at honum hevši dįmt taš?" og: "Taš eru nógv, sum dįmar taš!"

FYRNAST [fidnast]
Sagt veršur um bų, iš gerst fornur, at hann fyrnist, og so er at velta hann av nżggjum. Hetta oršiš veršur eisini nżtt ķ lųgfrųšini um eitthvųrt mįl, iš er voršiš ov gamalt. Til er eisini navnoršiš fyrning um hetta fyribrigdiš, og tann tķš, sum eitt mįl krevur at fyrnast, er fyrningartķš. Omanfyri er vķst, hvussu oršiš veršur framboriš: rn sum [dn]. Stundum hevur framburšur viš [rn] veriš at hoyra. Hetta man vera įrin frį sagnoršinum at firnast 'smęšast, ręšast', iš veršur framboriš [firnast]. Vert er at geva gętur, at fyrnast eitur fyrntist, sagt [fintist], ķ tįtķš eintali.

BAKSPEGL
Nżggjar tķšir ala nżggjar mįlmyndir, men sjįldan eru tęr frumhugsašar, oftast tiknar upp eftir ųšrum. Tann, sum vil kanna farna tķš, lķtur ikki longur um ųksl, til tess er svķrin ov stķvur. Nei, nś er at sķggja taš ķ "bakspeglinum". Men taš er tann, iš koyrikort hevur, iš best skilur ta djśparu meiningina viš hesi nżggju "mynd".

FRAMBEIN
Taš mundi vónandi vera mismęli, sum ikki fęr onnur at taka eftir, tį iš mašur tosaši um "forbein" į seyši. Į fųroyskum hevur hetta aldri itiš annaš enn frambein ella framfótur. At taš į donskum eitur forben er alt annaš mįl.

HVŲRT AV SĶNUM
Menn eru nś yvirhųvur farnir at siga "eitt sindur av hvųrjum" (<"lidt af hvert"), men į fųroyskum varš altķš fyrr sagt hvųrt av sķnum.

SPURNARTEKIN, SPURNALISTI
Lųgin sniš kunnu summi orš fįa ķ skundi ella av vankunnleika - ikki er altķš lętt at dųma um, hvat iš er hvat. Ķ sķšstuni hava hoyrst oršskrķmsl sum "spurnašartekin", "hjśnašarfelagi" og annaš tķlķkt. Her veršur nomiš viš hitt fyrra: Av rųttum er oršiš spurnartekin. Fyrri lišur er eitt avelt kvennkynsorš spurn 'spurningur' ķ hvųrsfalli ķ eintali, sum hevur endingina -ar; taš er til sum seinni lišur ķ oršinum eftirspurn. Ķ oršinum spurnalisti er fyrri lišur ķ hvųrsfalli ķ fleirtali - tķ einki -r.

TROTABŚSVIŠGERŠ
Ķ lżsingum frį sakfųrarum o.ų. stendur tķverri tķšum at lesa um "trotabśarvišgerš". Hetta er ikki rętt samansett orš. Fyrri lišur ķ hesum "orši" er hvųrkikynsoršiš trotabśgv. Bśgv er hvųrkikyn og fęr tķ ikki endingina -ar ķ hvųrsfalli, men eitur, sum vęntandi er, bśs ķ tķ falli. Tķ er rętta oršsnišiš trotabśsvišgerš.

"SKIVAR"
Tį iš sendingar eru um matgerš, hoyrist av og į talaš um "skivar" av einumhvųrjum ķ stašin fyri flķsar ella dįlar. Lųgiš fleirtalssniš "skivar". Tį iš taš eitur "skiva" ķ eintali, skuldu vit vęntaš "skivur" ķ fleirtali. Kanska er taš fleirtalssnišiš flķsar, iš er fyrimyndin.

"BURDI"
Tey eru enn ikki so fį, iš halda taš bera til at siga - og kanska eisini skriva -, at hetta ella hitt "burdi" veriš so, ella hann ella hon "burdi" gjųrt so. Hvussu eitur taš ķ nśtķš? "Bųr", ella hvussu? Hetta įtti ikki at veriš neyšugt, tį iš vit longu hava hitt góša fųroyska oršiš eiga, ķ tįtķš įtti ķ mįli okkara.

"REYVRENNA"
So opiš liggur mįl okkara fyri innsigi śr śtlendskum óvandamįli, at eitt nś tingmenn uttan at rodna viš kunnu taka ķ sķn munn, at teir kenna seg "reyvrendar". Og blųšini taka hetta upp aftur viš stórum stųvum uttan so fręgt sum at seta gįsareygu um.


Nr. 39, november 1994, 8. įrg.

FREMMANDAORŠ
Sum seinast boriš viš er taš ikki altķš bara sum at siga taš at fara ķ holt viš fremmandaorš. Ķ einum blaš varš skrivaš um śtlendingar, sum vóru eftirhildnir fyri skuld, men teir lótu vęl at teimum, teir hųvdu viš at gera, fyri at hava sżnt teimum hjįlpsemi og "humanistiskan anda". Ivaleyst man blašmašurin hava ętlaš at skriva "humanan anda", t.e. 'menniskjansligan'. "Humanistisk" er sambęrt danskari fremmandaoršabók lżsingarorš til navnoršiš "humanisme", iš var mentarųrsla ella -stevna, sum kom upp um endan į mišųld. Henda stevna vildi seta menniskjuna ķ mišdepilin. Enn verša hugvķsindaligar lęrugreinir į fróšskaparsetrum nevndar "humanistiskar", t.d. heimspeki, mįl, bókmentir, sųga. Harafturķmóti hevur fremmandaoršiš "human" merkingina 'menniskjansligur', t.e. sum hevur samhuga viš menniskjum. Taš er komiš av latķnska lżsingaroršinum humanus, sum er skylt viš navnoršini homo 'menniskja' og humus 'mold' - av mold eru vit komin! Lętt er at blanda so lķk orš, og blašmašur hevur altķš skund.

SPERŠIL OG STĶLUR
Ikki hóska ųll orš eins vęl ķ vandašum tķšindaburši. Mangur mundi hvųkka viš, tį iš taš fręttist ķ ųšrum loftmišlinum, at "speršil var komin ķ" stjórnmįlasamrįšingar ķ Sušurafrika. Flest munnu kenna į sęr, at tķlķkt orš, sum ķ hįlvum skemti er nżtandi um smįvandamįl ķ hinum gerandisliga, ikki er ręttiliga stovubęrt, tį iš um įlvaramįl er at rųša.

KANADAMENN
Taš er javnan at hoyra, at ķbśgvar ķ Kanada verša skķrdir "kanadiumenn". Hesum er einki skil ķ. Landiš eitur Kanada og ikki "Kanadia". Tķ man taš heldur vera kanadamenn, iš tķšindaberar įttu at sagt. Hitt ber snųgt sagt ikki til.

POLITISKT TOS
Lķtiš veiggj er mangan ķ oršum og oršafellum, sum havd verša į munni ķ politiskum kjaki. Ein tosar um at "smekka viš huršunum" og annar um ikki at vilja lata seg "buka upp į plįss". Bęriligari mundi boriš til at oršaš hetta!

LATA SĘR EITTHVŲRT LYNDA
"Hesum lata felųgini sęr ikki lynda," hoyrdist tķšindamašur siga fyri stuttum. Her er fallvilla um vegir. Hvųnnfalliš er rętta falliš ķ hesum fųri. Tķ įtti setningurin at ljóšaš: "Hetta lata felųgini sęr ikki lynda"!

OVLANGT
Eiga vit ikki at stśrsa viš "orš" sum "tagnašarskylda" og "hjśnašarskilnašur"? Jś, drśgvast. Tķ hetta eru ikki orš, men mįlsligir misburšir av ringasta slag. Men hvussu kemur tķlķkt ķ, tķ hoyrd eru hesi bęši "orš" og vist eisini onnur av sama slag? Orsųkin man vera tann, at vit hava summi orš viš fyrra liši sum bśnar- og onnur viš fyrra lišinum bśnašar-. Fyrrnevndi oršlišurin man vera gamalt stytt sniš av hinum seinna. Taš gevur kortini ikki rętt til at leingja tagnar- (hvųrsfall av tųgn) og hjśna- (hvųrsfall av hjśn) sum gjųrt ķ frammanfyri nevndu dųmum! Betri kunnleiki ķ fųroyskari mįllęru mundi her komiš vęl viš!

DANSKT GULLALDARSKALD
Vęl kann vera, at fjarskrivarar og onnur tķlķk tól eru ikki so kring at lata serbókstavir, iš eru ikki ķ enska stavrašnum, njóta sķn rętt, sum eitt nś hitt tżska (og svenska) ä. Taš gav at bķta, tį iš hitt mikla danska gullaldarskaldiš Adam Oehlenschläger varš skķrt "Oehlenschlager" (viš longum donskum "a"). Hóast fjarskrivarin kann vera "oršblindur", mįtti veriš vęntandi av upplesaranum, at almenna vitan hansara var so mikiš fręg, at slķkt įtti helst ikki at komiš fyri!

Hesum lķkt er, at taš kemur fyri, at tżska tónaskaldiš Richard Strauss fęr fyrra navn sķtt enskaš ķ framburši, eins og the Beatles kunnu koma framfyri, tį iš tś hoyrir Beethoven nevndan.

BLAND
Taš at lķk oršafelli og mįliskur renna saman, so at śr veršur marghįttligur blandingur av bįšum, tykist vinda alt meira upp į seg. Soleišis varš ķ tķšindum sagt frį nųkrum konum, iš sųgdu, at tęr ikki "settu seg fųrar fyri" at gera eitthvųrt. Her man vera um at rųša samruna (contamination) av hesum bįšum: tęr sóu seg ikki fųrar fyri og tęr settu sęr ikki fųri į. Merkingin er at kalla hin sama, men ķ sniši og oršavali er fittur munur. Mįlinum er taš alt annaš enn til bata, tį iš soleišis veršur fariš viš fųstum mįliskum. Oršabųkur kunnu ķ flestum fųrum vķsa į beint, men rųkka tęr ikki, kundi taš veriš ein roynd at spurt į Mįlstovun

FLÓTTI
Hetta merkir 'taš at flżggja'. Einki skil er tķ ķ at nżta oršiš um hin einstaka flóttamannin ella flóttafólkiš. Ķšuliga er at hoyra um politiskar "flóttar" og annaš tķlķkt. Hetta er og veršur skeivt.

GYLLIN
Hetta er kallkynsorš og ikki kvennkynsorš, sum summi vilja vera viš. "Hann keypti ein gyllin ķ jųrš". "Hann seldi tann gyllinin, hann hevši arvaš". Taš er óbroytt ķ hvųr- og hvųnnfalli ķ fleirtali, t.d. "Hann eigur tveir gyllin". Hvųrsfall ķ eintali endar viš -s, t.d. gyllinsfiskur.

LĶŠARENDI
Ikki er lętt at gera av, um taš mundi vera danskt navnsniš ella óhjįlpin roynd at geva aftur ķslendska stašarnavniš, tį iš mašur nevndi Gunnar į "Lidarenda". Soleišis ljóšaši taš. Ķslendska navniš er Hlķšarendi, sama sum hitt fųroyska Lķšarendi, og teir eru fleiri enn ein her į landi. Kappin eitur į fųroyskum Gunnar į Lķšarenda, rętt og slętt.

NĘSTI - ANNAR
"Vęlkomin til nęsta leik okkara ķ hesum leikįri," stóš fremst ķ eini leikskrį. Heldur enn ikki lųgiš, longu nś at bjóša fólki vęlkomnum til nęsta leik, sum valla veršur enn į sinni. Hetta mundi vera taš vanliga mistakiš at siga "nęsti", har sum taš įtti at veriš annar. Fyrstu raštųlini eru fyrsti, annar og triši. Hin nęsti er tann, sum kemur aftan į "henda", hvar hann so er staddur ķ (tal)rašnum. "Vit hava skoraš taš nęsta(!) mįliš ķ hesari kapping", segši frįsųgumašurin sigursęlur. Hann mundi meina viš annaš mįliš (t.e. nr. 2). Hitt nęsta er ikki komiš enn, um taš nakrantķš kemur! Nęsta vika er vikan, iš kemur eftir hesa. Onnur vika er tann, iš kemur eftir nęstu viku. Ķ ivamįlum er tķšum hjįlp ķ at leita rįš hjį teimum, iš undan fóru. Ķ Brókartįtti byrjar 28. ųrindi soleišis: "Fyrsta takiš, flundran tók", og 29. ųrindi: "Annaš takiš, flundran tók" (ikki "nęsta"!). Annar jóladagur hevur taš altķš itiš, ikki "nęsti"!

KLEPPUR
Ein trolari fekk herfyri eitt satt legudżr av einum kalva vestan fyri Mykines. Taš var av sonnum tķšindavert og fekk sķna vęl uppibornu umrųšu ķ loftmišlunum. Tķšindamenn spurdu skiparan m.a., hvat hann helt um henda "kleppin", hann hevši fingiš į dekk. At oršiš kleppur kundi verša soleišis nżtt, mundi koma mongum į óvart. Kleppur er sum kunnugt krókur viš framtjśkkum tręskafti m.a. til at sųkja kalva viš. Eisini er kleppur tungur višarkubbi at heingja um hįlsin į seyši, iš er argur at leypa upp um garšar. Tķ veršur taš eisini ķ fluttari merking havt um eitthvųrt, iš er til hindurs ella foršanar. Hvašan er so henda "nżmerking" komin. Taš liggur nęr viš at hugsa, at hetta er danska oršiš kleppert “stórur tjśkkur bulur av manni“, sum er komiš slųšandi uppķ. Danska oršiš er komiš śr lįgtżskum, har taš merkir “lķtiš, śssaligt ross“.

TAKA Į BÓLI
At taka ein į bóli er at koma óvart į ein, bókstavliga merkingin er 'at taka ein, sum hann svevur' (į bólinum, t.e. ķ seingini). Nś hoyrist meir enn so sagt "at taka ein av bóli". Tį iš fyriseting sum į stendur heršingarveikt, er lętt, at hon hoyrist ógjųlla, og so liggur nęr viš at taka til hina ljóšlķku fyrisetingina av ķ stašin hjį honum, iš ikki hevur "myndina" ķ oršafellinum hugfasta.

ŲKI
Oršafar męlir til at nżta hetta oršiš heldur enn "umrįši", men so er at ansa eftir at hava ręttar fyrisetingar, og tęr eru į og av. Tś ert į einum ųki og fert tķ av ųkinum, tį iš so skal vera. Nś fręttist tķšum um skip, sum fiska "ķ" einum sjóųki, og eitt varš bišiš um at fara "śr" ųkinum beinan vegin. Her eru oršini fųroysk, men hugsanin undir teimum donsk. Į donskum eitur taš "i området".

HYGGJA
Tey, sum sita į įskošarabeinkjunum viš ein fótbóltsvųll, hyggja ikki "eftir" bóltleikinum, men tey hyggja at honum. Heldur ikki hyggur ein "eftir" sjónvarpi, men at sjónvarpi. Men vit lurta eftir śtvarpi, fyrilestri, kórsongi osfr. At hyggja upp į ein, er at hyggja upp ķ eyguni ella upp ķ andlitiš į honum. Į donskum er at se på ķ mongum fųrum sammerkt viš at hyggja at į fųroyskum. Og hetta hevur sķtt įrin į fųroyskt. Fert tś viš einumhvųrjum til umvęlingar, kanst tś vęnta til svar, at taš skulu teir "hyggja upp į"! Og heldur enn ikki marghįttliga ljóšar, at lękni skal koma at "hyggja upp į" mann, iš liggur meiddur. Hetta evni varš annars višgjųrt ķ Oršafari 3.

NORŠURLOND
Tį iš vit hava so stutt og snųgt heiti į hesum londum, įtti at veriš óneyšugt at nevnt tey "tey noršurlendsku londini" (< de nordiske lande). Aftur eitt dųmi um fremmanda hugsan ķ "fųroyskum" hami. Annars hevur tann rangvųrgi mįlburšur leingi veriš rįšandi ķ noršurlandasamstarvinum, iš vera skal, at Grųnland, Įland og Fųroyar skulu ikki sleppa at eita tey lond, tey altķš hava veriš, men heldur hitt óviršiliga heitiš "selvstyrende område". Mótmęli śr Fųroyum hava einki munaš, men verri er, at nś eru fųroyingar sjįlvir, bęši ķ landsins stżri og fjųlmišlum, farnir at taka upp hetta ónevni og kalla land sķtt "sjįlvstżrandi ųki ella umrįši". Hetta er teimum og okkum ųllum til lķtlan sóma. Heldur įtti Noršurlandarįšiš aftur at fingiš eitt hvassoršaš mótmęli fyri at hava sett hetta nišrandi heiti į land okkara eins og Grųnland og Įland, iš bęši hava oršiš land ķ navni sķnum. Góštaka vit hetta heiti, so er nęsta stig at skķra um allar stovnar, iš bera oršiš land ķ navni sķnum, frį landsstżri og nišureftir! Ófatiligt er, at mašur fekk seg višmerkingarleyst at bera tey tķšindi, at fóru Svųrķki og Noreg eisini upp ķ ES, var Ķsland einasta Noršurland uttan fyri ES. Hvat hugsar hann um sķtt egiš land og Grųnland?

SAMDUR
Taš spurdist, at formašurin ķ marknašarnevndini var ikki samdur viš lųgmanni um eitthvųrt. Tann, sum tś ert samdur viš, stendur ķ hvųnnfalli, sum fyrr hevur veriš tanlaš ķ hesum fįtęksliga bręvi (Oršafar 21, 27 og 34). Tķ var formašurin ķ marknašarnevndini ikki samdur viš lųgmann. Hetta er ikki lętt, men taš lęrist, eru vilji og hugur til.

EYDNAST
"Taš "er" eydnast (< er lykkedes) landsstżrinum at skerja fķggjarętlanina", ljóšaši nś ein dagin. Hetta er ófųroyskt tikiš til oršanna. Rętt er at siga, at taš hevur eydnast osfr.

TYGGJA
Fųroyingar tyggja ikki "upp į" (< tygge på) nakaš, hvųrki skrį ella sjokulįtu, piparmynt og bommbomm - teir tyggja bara.

FYRNAST
Hetta er gott, gamalt orš, sum ķ lųgfųšimįli hevur fingiš nżggja merking afturat. Taš er avleitt av stovninum ķ lżsingaroršinum fornur 'gamal', og varš eitt nś sagt um jųrš, iš gjųrdist forn ella legšist ķ forna, t.e. hevši ikki veriš velt ķ langa tķš. Eitt dųmi ķ oršabókini sigur: "bųurin fekk ikki friš at fyrnast, so leingi hann orkaši at halda hakanum". Ķ nżggjum lųgfųšimįli veršur oršiš nżtt eitt nś um mįl, sum gerst ov gamalt til at koma undir revsing el. tķl. Oršiš veršur framboriš [fidnast], sum rķmiligt er, skylt sum taš er viš lżsingaroršiš fornur. Alt annaš orš er firnast, sagt [firnast], iš merkir at 'smęšast' o.tķl.


Nr. 40, februar 1995, 9. įrg.

YGGDRASIL
Soleišis ęt askurin, sum eftir tķ, iš forfedrar okkara trśšu, stóš ķ mišjum heimi og viš rótum sķnum og greinum helt alheiminum saman. Nógv var honum at meini, teirra millum ormurin Nķšhųggur, sum fjaldur nišri ķ moldini lį og gnagaši rųtur hansara. Fornnorrųna navniš er Yggdrasill, samansett orš ķ tveimum lišum: Ygg+drasill. Yggr 'hin ųgiligi' var eitt av teim mongu heitum Óšins, og drasill var 'hestur', skylt ķsl. drösull, sum mangir fųroyingar kenna av vķsuni Į Sprengisandi: "Drottin leiši drösulinn minn, / drjśgur veršur sķšasti įfanginn." Yggdrasill merkir so statt 'Óšins hestur' ella 'gįlgi', tķ sambęrt Hįvamįlum 138. ųrindi hekk Óšin nķggju nętur ķ tręnum, sęrdur viš spjóti og givin sjįlvum sęr. Hetta trę er nevnt ķ drykkjuvķsuni góšu, sum Frķšrikur Petersen yrkti ungur: "Ein vķnbrunnur var hjį Yggdrasil". Ųrindislag og rķm ger taš, at navniš veršur ikki bent og fęr óbeina eykaheršing į "sil". Hetta hevur volt, at vit hava fingiš skeiva fatan av, hvussu oršiš er bygt. Eykaheršingin eigur tvųrturķmóti at vera į ųšrum stavilsi -dras- (a hevur langan framburš sum ķ t.d. gras) og endingin -il skal vera heršingarveik. Kallkynsorš er. Bendingar- og heršingarvišurskifti įttu tķskil at veriš sum eitt nś ķ oršinum moldbųkil - Yggdrasli ķ hvųrjumfalli!

VĶSMENN
Orš eins og gjaldoyra kunnu verša fyri viršisminkan. Tį iš danir fyri mongum įrum sķšan settu nevnd av bśskaparfrųšingum, iš skuldi ętla um mįl, iš teir vóru serfróšir um, vóršu teir mest sum ķ spųlni skķrdir "vismęnd" (vķsmenn). Navniš fataši, og enn verša teir soleišis nevndir (um taš er voršiš alment heiti nś, vita vit ikki). Men fyri taš eru ikki įneyšir hjį okkum at kalla teir "vķsmenn", tį iš tķšindi verša sųgd frį tilmęlum teirra og rįšum. Ein teirra skal enntį vera "yvirvķsmašur", ljóšar. At vera vķsur er eftir okkara tykki annaš og meira. Okkum kemur til hugs ein, iš gjųgnum langar royndir hevur vunniš sęr djśpari innlit ķ tilverunnar spurningar. Talaš veršur um lķvsvķsdóm. Nś į trettanda hava vit aftur hoyrt sųguna gomlu um vķsmenninar trķggjar śr Eysturlondum. Er taš ikki at spilla fyri oršinum at nżta taš um menn, sum meta um krónur og oyru, sum eyšvitaš eru tżšandi mįl, men į einum ųšrum viršisstigi. Hvķ ikki lata teir vera taš, sum teir ķ royndum eru, bśskaparfrųšingar ķ eini bśskaparnevnd?

FREMSTIFINGUR
Soleišis eitur hann, og taš veršur hann eitandi, fingurin millum tummil og longutong, sama hvussu ofta og hvussu leingi menn eyknevna hann "peikifingur". Ber ikki til at hava fremstafingur įminnandi į lofti eins vęl og hitt? Taš roynir so Oršafar einaferš enn viš hesum fįu oršum! Meira um fingranųvn ķ Oršafari 2.

MAGI
Soleišis eitur fyrsta stųšin hjį matinum į hini longu meltingarleišini. Ikki skuldu veriš įneyšir at hermt eftir donskum og kalla hann "magasekk", sum ein var įhaldsin at siga herfyri.

STŲŠA
"Hvussu er stųšan [stų:an]?" hoyrist ķšuliga sagt av teimum, iš annars ikki tosa sušuroyarmįl. Natśrligur framburšur noršan fyri Sušuroyarfjųrš er [stų:van] og einki annaš. Hvussu hesin óregluligi framburšur er ķkomin, er ilt at siga. Kanska fyrst ķ skemti sum herming?

VEL
Ikki er taš heppiliga til orša tikiš at siga, at flogfar hevur "hala", sum ljóšaši nś fyri stuttum. Flestum fųroyingum man tykja sjįlvandi, at flogfar hevur vel sum fuglur, eins og taš hevur veingir. Hvķ skuldi taš so ikki eisini kunnaš havt nev, tó at taš er ķ kubbutara lagi, so at taš hevši nevhjól ķ stašin fyri "nasahjól", sum flest siga nś?

FYRIGEVA
Tį iš summi lesa Faširvįr, hava tey lyndi til at herša og toyggja į annan liš ķ hesum orši ķ bošshįtti: "fyri'geev" ķ stašin fyri 'fyrigev, sum sjįlvsagt įtti at veriš. Man hetta vera eitt minni um forlad frį teirri ikki so fjaru fortķš, tį iš vit fųroyingar lósu "Fadervor"?

RÓMI OG RÓMUR
Rómi og rómur eru hvųr sķtt. Rómi legst - ella legšist - oman į mjólk, rómur er eitt nś, tį iš menn eru męlskari enn vant. Tķ var taš vónandi mismęli, tį iš mašur varš spurdur, hvussu hann "upplivdi róman" (fyri rómin), tį iš hann kom til land, har iš alt var į gosi av vunnum fótbóltssigri!

KJALARVŲRRUR
Hetta er tann "slóš", iš stutta lųtu sęst į sjónum aftan į skipi ella bįti į ferš. Eisini veršur taš nżtt ķ myndamįli viš merking lķkari teirri hjį oršafellinum ķ hųlunum į einumhvųrjum. Onkur kallaši hetta "kųlivatn" nś ein dagin.

ÓFORMLIGUR
Hetta orš hevur sum flest onnur fųroysk orš heršing į fyrsta stavilsi. Eingin sum helst grund er til at leggja heršing į annaš stavilsiš, sum fleiri hoyrast gera.

ROK, ROKAN OG ROKI
"Ķ ųllum hesum "rokanum"", varš sagt um onkra hending ella framfųrslu, har iš nógv var um at vera. Helst hevur mašurin ętlaš at siga: "Ķ ųllum hesum rokinum" ella "Ķ allari hesi rokanini". Roki er į einumhvųrjum, iš ovfult er. Roki varš t.d. settur oman į torvleyp. Tęr longu torvurnar, iš settar vóršu um rokan, vóru rokatorvur. Nś varš hetta alt skrivaš ķ tįtķš, tķ tķlķk sjón man valla sķggjast longur. Men oršiš sigst um annaš, t.d. tį iš ein fyllir ov nógv upp į boršiskin.

YNGRI - YNGSTUR
Tveir menn kapprunnu. Annar vann, sum tķšum veršur. Tann, iš tapti, bar ķ bųtuflaka fyri seg: "Skamm fyri, tķ hann var tann "yngsti" av okkum bįšum." Her mundi fremmant oršalag hava snķkt seg inn hjį honum, iš aftari var, tķ soleišis ber til at siga eitt nś į donskum ella enskum. Į rųttum fųroyskum hava vit lżsingaroršiš ķ mišstigi ķ hesum fųri. Tķ įtti hann at sagt, at hin var tann yngri. Vóru teir trķggir ella fleiri, iš kapprunnu, er ķ besta lagi at siga tann yngsti.

SŚT
Licentia poetica eitur į lęrdum mįli taš fręlsi, iš yrkjarar stundum loyva sęr til tess at fįa orš at hóva viš ųrindislag og rķm, skaldaloyvi hevur onkur nevnt taš į fųroyskum. Taš kann alt vera gott og vęl, men taš kann eisini vera av tķ illa og ųrkymla mįlkensluna hjį fólki, serstakliga, um skaldaverkiš er tķšum at hoyra ķ śtvarpi. Ķ eini rķmu, sum ein av teim mongu bólkum okkara av og į hevur frammi, er regla, sum ljóšar nakaš soleišis: "... ei ganga viš sorg og "sśti"", sum ber upp į rķm viš oršiš śti ķ regluni frammanfyri. Hetta er óheppiš, tķ hitt heldur sjįldsama oršiš sśt er sterkt bent kvennkynsorš og er tķ endingarleyst ķ ųllum fųllum uttan hvųrsfalli, iš endar viš -ar.

NAVNVIRŠI
Soleišis eitur taš viršiš, sum stendur į einum lįnsbręvi, og sum taš sjįldan veršur selt fyri. Taš samsvarar eitt nś viš nominal value į enskum. Hetta eru teir nś farnir at kalla "įljóšandi", beint flutt śr donskum, har taš eitur pålydende. Taš er spell.

"BURDI"
Hetta lųgna ófųroyska sagnorš, iš bert kemur fyri ķ tįtķš, ljóšar seint og tķšliga fyri oyrum okkara. Hvķ, er ilt at skilja, tį iš vit longu eiga taš frįlķka vakra og vęlbendiliga oršiš at eiga. Latiš okkum tķ minka um "burdi" og so smįtt venja okkum viš at seta taš góša fųroyska įtti ķ stašin. Hitt er óneyšugt, og mishįtt afturat.

SKULDSETA
Skuldsetingar hava ikki trotiš ķ seinastuni um bęši lķkt og ólķkt. Tķ var mangur ivaleyst eitt sindur klųkkur av at hoyra, at summi lond vóru "skuldsett" upp um skorsteinarnar! Tį iš tś hevši summaš teg eitt sindur, rann tęr ķ hug, at ķ donskum mundi okkurt eita gęldsętning. Mundi taš ikki vera taš, sum her flųktist upp ķ taš fųroyska! Skuldbundin var beinara oršiš.

BISKUPAFUNDUR
"Biskupsfundur" hevši veriš, fręttist nś ein dagin. Samtķšis fingu vit at vita, at allir biskupar ķ Danaveldi vóru samankomnir į henda fund. Av tķ at biskuparnir vituliga hava veriš fleiri enn ein į hesum fundi, eigur fyrri lišur ķ oršinum ikki at vera ķ hvųrsfalli ķ eintali, men heldur ķ fleirtali. Tķ var taš ikki "biskupsfundur", iš hildin var, men heldur biskupafundur.

VERPA
Nś iš taš so smįtt er fariš at kįka og gala aftur her į landi, noyšast vit at fara at nżggja uppaftur tann gamla barnalęrdóm, at hųna verpur. Taš er ikki fyrr enn ķ hesum sķšstu og verstu tķšum, at fųroyingar eru farnir at taka sęr ķ munn, at hųna "leggur" egg!

BANN
Ein ķtróttakappi segšist vera "lżstur ķ bann" ķ tvey įr, tķ hann hevši etiš okkurt nišur ķ seg. Mundi taš ikki vera leikbann, tann neyšar mašur hevši fingiš? Taš er eingin annar enn pįvin, taš vit vita, iš hevur vald at lżsa ķ bann, og taš man vera sjįldan longur, at hann tekur til hesi rįš.

REGLA
Hetta er gott gamalt latķnskt orš, regula, sum longu ķ hinum hįtt mentaša fornnorrųna mįlinum hevši fingiš taš sniš, sum vit hava varšveitt ķ fųroyskum til henda dag: regla, veikt bent kvennkynsorš, reglur ķ fleirtali, e-ljóšiš er stutt og opiš sum eitt nś ķ negla. Nś vil so til, at ķ donskum er hetta gamla latķnorš voršiš regel, og hey! so skuldu vit eisini hava taš, men taš hevur aldri funniš nišur į pappķriš (hvussu skuldu vit annars skrivaš taš: "rekul", ella?). Taš livir į munni sum eitt kallkynsorš [re:gul], fleirtal [re:glar]. Hesin óregluligi framburšur hevur so aftur smittaš į hitt langt sķšan ķlenda oršiš regla, sum tey nś eru farin at bera fram viš longum e sum [re:gla], flt. [re:glur]! Góšu tit, sum javnan tala ķ mannfjųld, ja, fyri ųllum Fųroya fólki. Tit eru ųllum til fyridųmis, annašhvųrt taš er til hitt rętta ella til hitt ranga. Sum tit tala, soleišis fer alt fólkiš at tala! Taš eigur at ljóša: ein regla sum ķ negla, tvęr reglur sum ķ neglir (ringt rķm!).

VAKSIN
Soleišis hava fųroyingar altķš sagt. Taš er tķverri ikki longur so. Nś eru summi farin at siga "voksin". Hvašan man taš vera komiš? Taš er so ikki eftir fųroyskum mįlreglum.

FŲSIL
er ein flųkja ella dųsil og hvųrki fųšing ella buršur.

"KOKSA"
At koksast vita vit, hvat iš er, men hvat mundi mašurin meina viš, tį iš hann segši, at fųroyskir politikarar "koksašu ķ tķ"?


Nr. 41, desember 1995, 9. įrg.

"UMSETILIGAR" KVOTUR - "UMSETILIGHEIT"
At umseta hevur til fyri stuttum ikki merkt annaš enn at 'tżša', t.e. flyta tekst śr einum mįli ķ annaš. Fyri taš at danir siga um fiskakvotur, at tęr eru "omsęttelige", t.e. 'til sųlu' ella 'seljandi', hava vit ikki heimild til at brongla eitt fųroyskt orš viš fastari merking av lagi, bara tķ at taš į skręšuni lķkist hesum danska. Hvķ ikki nevna hesar kvotur t.d. handilskvotur, sum longu hevur veriš gjųrt, ella sųlukvotur? Og so veršur seint og tķšliga jabbaš um "umsetiligheit".

Ķ Varšanum 9. bd, bls. 56 skrivar Chr. Matras um oršiš stinni ķ yrkingini "Nś er tann stundin komin til handa" eftir Jóannes Patursson (1888) m.a.:

 

"Eingin kann annaš enn sķggja oršiš stinni ķ śtsżni bęši aftur ķ fornmįliš og fram ķ tķšina, har fųroysk tunga fekk aftur sķtt fynduga męli, aftan į at nišurtżsk spilla og fųroysk ómegd vóršu riknar į dyr. Her sżnir Jóannes gamlar og viš tķ nżggjar vegir til aftur at fetta okkara tungu. Hetta er hansara mįlsliga bragd. Tann mįlsliga ómegdin, sum hevši endingina -ligheit til hala, er mįnaš nišur ķ klettin."

Gęvi, at onkur dugdi so fręgt sum at mįna "umsetiligheitina" so djśpt nišur ķ helluna į Tinganesi, at hon ongantķš fekk hųvdiš uppundan aftur!

Eyškent fyri fųroyskt er, at taš kann bjarga sęr viš sagnoršum, har iš navnorš tróta, so als eingin tųrvur er į hasum oršskrķmslinum.

"MLV"
Styttingafarsóttin ger nógv um seg ķ nśtķšarmįlum, og vit taka eftir ķ stórum. Sišur er hjį fjųlmišlafólki ašrastašni, tį iš serkųnir hóreiggja sęr viš sķnum fķnu seroršum og styttingum, at spyrja vegna lurtarafjųldina, hvat iš meint er viš, men so er sjįldan hjį okkum. Leingi var at hoyra hin gįtufųra enska styttingin TAC "total allowed catch". Hetta er so um sķšir tżtt til fųroyskt, men ķ stašin fyri at nevna taš eitt nś hįmarksveiši hava teir tżtt taš orš fyri orš (skeivt) "mest loyvda veiša" og stytta taš sķšan ķ sama andadrįtti til "MLV". Hvķ vera so tręlbundin av tķ fremmanda, ķ hesum fųri enska? Sum taš er umsett, er mest hjįorš til loyvda. Taš rętta var mesta loyvda veiša, tķ einki kann vera meir ella minni "loyvt", ųšrvķsi sagt: "Mesta veiša, iš loyvd er". Spell er, at tķlķk heiti verša ikki gjųlla umhugsaš, įšrenn tey verša slept śt millum manna. Tį iš taš, sum rangt er, veršur endurtikiš nóg ofta, venst fólk viš taš og sęr at enda einki undarligt ķ tķ.

LĶNA
Gomul oršafelli eru nś ķ stórum vanda fyri at verša avlagaš meira og minni. Ein orsųkin er helst tann, at tann veruleiki, sum oršafellini eru sprottin śr, stendur okkum nśtķšarfólki ikki longur so greišur fyri hugans sjón. Nś eru tey fleiri, iš eru farin at siga um tey, iš samsint eru, at tey "draga somu lķnu". Ikki er hetta ķ samsvari viš gamalt oršafar. Taš ęt - og eitur enn - at draga eina lķnu.

NAGGATÓDN
Sama er viš oršinum naggatódn, sum skrivaš varš um ķ Oršafari 9. Av tķ at enn veršur oršafelliš, sum taš kemur fyri ķ, tķšum skeivt nżtt, skal her verša endurtikiš brot śr tķ greinarstubba:

Ofta veršur talaš og skrivaš um at "koma burtur śr naggatódnini, vit eru komin ķ". Hetta er skeivt tiltikiš. Tį iš tey tųvdu, og plaggiš vildi ikki tódna, sųgdu tey, at naggatódn var komin ķ, og taš galt um at fįa naggatódnina śr aftur. Oršatiltakiš er tķ eitt nś naggatódn er komin ķ; vit mega royna at fįa naggatódnina śr aftur (ikki "koma burtur śr naggatódnini").

"NIŠUR Į BAKKA"
Hóast įvaringar ķ Oršafari 37 hoyrist henda mishįtta og hųpisleysa mįliska enn so javnan. Mint veršur einaferš enn į, at hon ongan heimarętt eigur ķ rųktum fųroyskum mįli, og vķst veršur įhugašum į stubban viš sama navni ķ nevnda Oršafari.

FULL SÓL
Taš įtti at veriš alkunnugt, at full sól er taš sama sum fullmįni. Tķ mundi onkur hava hug at mķrast, iš hoyrdi mannin siga: Fyrrapartin veršur full sól. Hon reis kl. 8.28 og setur kl. 15.54!

"HELD"
"Heldiš" ķ honum, varš sagt um mann, iš lukkan hevši veriš til vildar. Ikki hevur hetta veriš hildiš vera gott fųroyskt orš. Hetta er danskt orš, iš runniš er av hinum fornnorrųna kvennkynsoršinum heill, iš er varšveitt ķ ķslendskum, men ikki ķ fųroyskum. Men vit eru ikki ķ oršaneyš fyri taš. Vit eiga orš sum hepni og lżsingaroršiš heppin.

"VINSTRA"
Danskur partaflokkur eitur Venstre. Ķ fųroyskum tķšindum veršur hann ofta róptur "Vinstra" ķ ųllum fųllum. Hesum er lķtiš skil ķ. Hjį okkum er oršiš flokkur undirskilt. Tķ įtti rętta heitiš at veriš Vinstri ķ hvųrfalli og Vinstra ķ ųllum hinum fųllunum.

"BRENT BARN"
Taš var sum at fara um įnna eftir vatni, tį iš mašurin tók nakaš soleišis til fyri stuttum: "Brent barn skżggjar eldin, sigur danskt oršatak". Ikki tųrvaši at fara longri enn til stųrra orštakasavniš eftir Hammershaimb (Savn bls. 156). Har stendur sum orštak nr. 35: "Brent barn ręšist eldin." Aftur eitt dųmi um firringina: Nś er eingin eldur longur hjį bųrnum at ręšast. Tķ er vandi fyri, at hitt fremmanda orštakiš liggur nęrri viš at taka til heldur enn hitt fųroyska.

"TOPPSKORARI"
Myndir śr ķtróttamįli verša ķšuliga nżttar į ųšrum ųkjum. Taš fręttist ķ heilum um, at nś er "bólturin" ķ landsstżrinum, so er hann ķ tinginum, og so hjį donsku stjórnini. Og ein, sum fekk flestar atkvųšur į sķnum lista seinasta lųgtingsval, var einki minni enn "toppskorari".

"POLITIKARALETI"
Nś er taš nakaš sķšan, at tey marghįttligu tķšindi spurdust, at ķ Amerika var eisini hetta fyribrigdiš, sum nevndist "politikaraleti", fariš at gera um seg. Aftan į fyrsta hvųkkin sansaši tś, at her spųkti eitt danskt orš ķ "fųroyskašum" hami: politikerlede! Danskt lede og fųroyskt leti skuldi veriš hvųrt sķtt! Samsvarandi fųroyska oršiš er leiši, óbent kvennkynsorš.

HŻRUR
Hżrur er og veršur kallkynsorš. Hvųrkikynsorš sum "hżr" er ikki til. Tķ įtti taš at pķnt óspilt fųroyskt mįloyra, tį iš onkur segšist vera komin ķ gott "hżr"! Eisini hoyrist um tey, iš eru komin ķ gott "hżri". Taš er eisini skeivt. Man taš ikki vera fremmanda hvųrkikynsoršiš "humųr", iš liggur ķ buktini!

HĮTTUR, TĮTTUR
Ķ hvųr- og hvųnnfalli flt. hava hesi bęši orš snišini hęttir og tęttir. Mong eru tey, sum hava hvųrjumfalssnišini "hęttum" og "tęttum", men tey eiga av rųttum at vera hįttum og tįttum.

LITAVA
Hetta er taš navn, sum hitt syšsta av Baltalondum eftir kųnari leišbeining hevur fingiš į fųroyskum mįli. Taš er navnasnišiš, sum Heimsatlasiš nżtir, og er so statt eisini alment višurkent. Vert er at geva gętur, at heršingin er fremst į, og at a ķ ųšrum stavilsi er stutt. Navniš er soleišis ljóšskrivaš: ['li:tava]. Litavi ['li:tavi], flt. litavar er ķbśgvaheitiš, og lżsingaroršiš er litavskur ['li:tavskur]. Ķ ųllum oršunum skal heršingin sum nevnt vera į fyrsta stavilsi!

BUMBUBRESTUR
Taš varš sagt herfyri, at amerikanar "brustu" atombumbuna yvir Hiroshima į sinni. At bresta eru tvinnanda orš. Annaš sterkt bent (brestur, brast, brustu, brostiš), iš ikki tekur įvirki (blųšran brast, blųšrurnar brustu), og hitt veikt bent (brestir, bresti, brest), iš tekur įvirki (hann brestir blųšruna, hann bresti blųšruna, hann hevur brest blųšruna). Hesi dųmini sżna, hvussu skeivt mašurin mįlbar seg, iš segši, at teir "brustu" atombumbuna. Annars er oršiš bresta ķ veikara lagi til hetta brśk. Mundi ikki spreingja hóskaš betur til so grova lųšing!

TOLLFRĶUR
Taš er góš og algild regla, sum eisini er vęl og leingi tugd, at ll framman fyri hjįljóš (uttan h framman fyri sjįlvljóš) ljóšar ikki sum [dl], men heldur sum [ll]. Tķ fęr ikki veriš beint at siga fyrra liš į oršinum tollfrķur sum [todl-]. Rętti framburšurin er [toll]frķur.

GRAVA
Tey eru fleiri enn fęrri, iš eru farin at benda hetta orš veikt: gravar, gravaši. Hetta man eyšvitaš vera eftir donskum fyridųmi. Men bęriligari tykir hin gamla sterka bendingin, sum vónandi eisini er hin vanligara enn, iš hvussu er hjį tilkomnum fólki: grevur, gróv, gróvu, griviš. Męlt veršur ųllum fjųlmišlum til at nżta hesa bending.

NĘRINDIS
Hetta er fyriseting, iš stżrir hvųrjumfalli. Tķ er óbeint at siga ella skriva "nęrindis markiš", sum nżliga kom fyri. Hitt beina er nęrindis markinum.

"KLATTRA"
At "klattra" eitur einki į fųroyskum. Heldur at klintrast ella klķva.

LIŠUGUR
Hetta oršiš hevur trż stavilsi: liš-ug-ur, og tey eiga ųll at hoyrast, eisini ķ skjótari talu. Summi hava tikiš upp tann ósiš at gloypa mišstavilsinum og siga bara [li:vur]. Męlt veršur frį tķ.

"UNDIR"
"Undir" fundinum er ikki rętt mįl, heldur į fundinum, heldur ikki "undir" ódnarvešrinum, men ķ ódnarvešrinum.

FĶNT SKAL TAŠ VERA!
Summi skulu altķš vķsa kunnleika sķn ķ fķnum fremmandaoršum, sum ein fjųld valla skilur, sum t.d. tann, iš nevndi okkurt um eitt "multietniskt" land. Mundi ikki boriš til at nevna taš eitt fjųltjóšaland?

"YVIRVEYA"
Skal mašur nś verša tikin fyri fult, "yvirveyar" hann. At hugsa um er helst ikki nóg fķnt!

"FORVĘNTNINGAR"
Taš er ķšuliga at hoyra fólk tala um tęr ella teir "forvęntningar", sum tey hava ella ikki. Hvat er fariš at bila vónunum?


Nr. 42, februar 1996, 10. įrg.

LŻSINGARORŠ Ķ HĮSTIGI
Taš tykist fyri ein part vera avlagt at benda sterk lżsingarorš ķ hįstigi, ivaleyst įrin śr donskum. Serliga munnu taš vera oršini mestur, stųrstur og flestir, sum eru fyri vanbżti. Eitt nżhoyrt dųmi: "Eftir fólkatalinum hevur Amnesty International ķ Fųroyum flest(!) limir." Taš rętta ķ hesum fųri er "... flestar limir." Sleppur tķlķkt at halda fram óįtalaš, kann skjótt vera, at bendingin so smįtt fer av lagi, og at mįl okkara veršur endingafįtękt sum noršurlendsku meginlandsmįlini.

KYNDIL ÓSIGRAŠUR
Ein meginregla įtti at veriš, at navn, annašhvųrt taš er į felagi, skipi ella ųšrum, rįddi fyri kyni og sniši į tilhoyrandi lżsingaroršum, fornųvnum og ųšrum. Men įsannast mį, at veruleikin ķ mongum fųrum sżnir annaš, serstakliga tį iš um skipanųvn er at rųša. Soleišis veršur javnan sagt hann um Sjśršarberg, sum er trolari, og hon um Albert Victor, iš var slupp. Ķ ķtróttatķšindum varš sagt herfyri, at "Kyndil er framvegis ósigraš(!)". Kyndil er kallkynsorš, og skuldu vit tķ vęntaš, at tķšindastubbin ljóšaši: "Kyndil er framvegis (ella: enn) ósigrašur." Taš, sum tķšindaberin hevur havt ķ huga, hevur helst veriš "handbóltslišiš" ella "felagiš". Men sum nevnt, įtti kallkynsnavniš Kyndil her helst at gjųrt munin.

GIMSTEINUR
Vanligt er at hoyra fyrra liš ķ hesum orši verša sagdan viš longum og trongum i-ljóši, men hjįljóšini bęši fremst ķ ųšrum liši eiga at gera taš, at i'iš ķ fyrra liši veršur sagt viš stuttum og opnum ljóši, so at fyrri lišur ljóšar eins og enska mansnavniš Jim!

HARKALIŠ
Hetta oršiš hevur sum flest fųroysk orš heršing ella tyngd fremst į. Tķ er taš meir enn gįtufųrt, at "Harkališiš" - navn į kendum songbólki - at kalla altķš hevur heršing į ųšrum liši, tį iš taš veršur nevnt ķ loftmišlum okkara. Rętt er at siga 'Harkališiš og ikki "Harka'lišiš".

NŚ Ķ HEYST
Ķ donskum ber til at nżta hjįoršiš her sum tķšarhjįorš, eitt nś sagt "her til efteråret". Men hetta gerst ikki ķ fųroyskum. Mašur segši: "Her ķ heyst". Hann įtti at sagt: "Nś ķ heyst".

KYNBLAND
Onkur visti at siga frį Margretu drotning, at "hon segši seg vera ovfarnan" av fųroyingum. Hetta mundi ljóša lųgiš ķ oyrunum į flestum, tķ taš beina var, at hon segši seg vera ovfarna.

SEYŠAFŲTUR
Sagt varš frį dreingjum, iš spęldu sęr viš at fletta "bein" av seyši. Men taš vóru nś fųtur! Um seyšafųtur og taš, teir vóršu nżttir til, er at lesa ķ Royvinum eftir Robert Joensen, bls. 101.

SNULTARI
Ķ sķšstuni hevur av og į hoyrst um "snśltarar", iš hava gjųrt seg inn į fisk og annaš livandi. Hetta mį vera misskilt. Einki eitur at "snślta" į fųroyskum, tķansheldur "snśltari", men heldur snulta og snultari. Annars hevur tķlķkt kykt eisini veriš nevnt snķkur.

REGLA
Taš er at fegnast um, at tey eru fleiri, iš eru farin at nżta hetta kvennkynsoršiš ķ stašin fyri taš óregluliga kallkynsoršiš "regul" (hvussu stavseta taš?!). Men enn eru taš tey, iš toyggja į sjįlvljóšiš og siga [re:gla] viš longum e-ljóši. Hetta er skeivt, tķ e'iš skal vera stutt eins og t.d. ķ sagnoršinum negla.

KOMIŠ Į BOTN
Ķ umrųšuni um kreppuna hevur mangan veriš tikiš til, at "nś er botnurin nįddur". Hetta tykist vera afturljóš av danska oršalagnum "bunden er nået". Į fųroyskum veršur sagnoršiš at nįa (e-m) nżtt um eitthvųrt, sum ein hevur strembaš ķmóti, t.d. nįa mįlinum. Tķskil er taš lķtiš hųpi ķ at siga, at "botnurin er nįddur". Fįur man hava sett sęr tķlķkt endamįl! Tį mundi veriš betri skil ķ at oršaš hetta eitt nś soleišis: "Nś er komiš į botn." Oršiš nįa stżrir hvųrjumfalli. Mašur segši herfyri: "Hesi mįl nįa vit..." Hann įtti at sagt: "Hesum mįlum nįa vit..."

NŚ - ENN
Taš er ikki sjįldsamt at hoyra menn siga eitt nś: "Upp į nśverandi tķšspunkt fįi eg einki sagt um hetta mįl". Hvķ ikki siga "bara" ella ķ lųtuni ella sum er? Eisini eru taš tey, sum enn siga "stadigvekk" ķ stašin fyri enn.

SŻRA
Ilt er barndųmi at kasta. Enn eru tey, iš siga "syra" (viš donskum y-ljóši) um henda sterka, sśra evnalųgin, sum į fųroyskum eitur sżra og einki annaš - t.d. saltsżra, svįvulsżra og edikssżra.

LAND OG TJÓŠ
Onkrum varš sigandi, at Fųroyar vóru ein "fiskivinnutjóš". Eitt land fęr ikki veriš ein tjóš. Segši hann, at fųroyingar vóru fiskivinnutjóš, var hann į beinari leiš.

KRAV
Hetta er gott fųroyskt orš, sum ber upp į rķm viš eitt nś hav. Hvķ man taš so vera, at so nógvir bera hetta oršiš fram sum [kra:v] - viš toygdum donskum a-ljóši? Tykir taš hįbęrsligari?

PĮVIN ER EIN
Taš mundi mangur halda, til taš nś ein dagin fręttist, at "ein eftir ųllum at dųma ernašur Jóannes Pįll pįvi" hevši tikiš til orša um eitthvųrt. Hetta er ófųroyskur stķlur - og man heldur ikki vera til fyrimyndar ķ ųšrum noršurlandamįlum.

TRIŠI
Um ein ķtróttamann fingu vit at vita, at hann var "trišur" ķ eini kapping. Hetta sigst ikki soleišis į fųroyskum. Taš eitur triši og einki annaš!

"LIVIKOR"
Hetta er fleirtalsorš. Tó sigur fįur annaš enn "livikorskanning"! - viš longum o-ljóši, tó at hjįljóšini eru trż, sum aftan į koma. At siga "livikorakanning" fellur monnum kanska ov tungt? Hųvdu taš tį ikki veriš fittligari, at nżtt oršiš lķvskor ķ stašin! Oršiš lķvskorakanning mundi ligiš betur į tungu enn hitt.

HŲGT RÓS
Okkum varš sagt, at onkur hevši róst onkrum "upp um skżggja"! Her er tvinnanda runniš saman ķ eitt: upp til skżggja og upp um skżggj.

Į ODDA
Nś er tķšum at frętta um ķtróttališ, sum eru "ķ oddinum" (< i spidsen!). Fyrr sųgdu vit altķš į odda, og taš man vera gott fųroyskt mįl enn.

FŲSIL
Ein fųsil er ein flųkja og ikki fųšing ella barnsburšur, sum fleiri hava lyndi til at halda.

FREMSTIFINGUR
Soleišis eitur fingurin millum tummil og longutong og ikki "peikifingur", sum mangur hevur fyri at siga.

SVĮVULPINNUR OG ELDFŲRI
Fyrr galt um at ansa vęl eftir eldinum, at ikki kólnaši śt. Tį var at fara ķ annaš hśs at bišja lķv ella at slįa eld viš eldfųri, iš var tinna, (eld)stįl og njóskur (slag av eldfimum soppi). Fittligari var, tį iš pinnarnir viš "svįvli" į endanum komu. Teir vóršu ķ fyrstuni kallašir eldfųrispinnar, men seinni festist oršiš svįvulpinnur. Tó hoyrist enn av og į vįnaoršiš "tendstikkur" (da. tęndstik). Tólinum, iš eitur lighter į enskum, var sjįlvandi at geva góša, gamla navniš eldfųri, men taš tykist (tķverri) hava veriš viš undirlutan ķ kappingini viš oršiš tendrari. Taš er tó ikki at lasta og er iš hvussu er vęl betri enn "lightari" [laitari]!

VĘL
Man hetta henta hjįoršiš vera hvųrvandi ķ fųroyskum mįli? Taš kundi tókst, tķ ķ prįti viš smįbųrn ķ śtvarpinum hoyrist sjįldan annaš enn svaraš "gott", tį iš tey verša spurd, hvussu teimum dįmar eitthvųrt. Mundi ikki veriš tųrvur į einum įtaki til at bjarga hesum lķtla orši - ikki bert ķ skślum og barnagųršum, men ķ hvųrjum hśsi ķ landinum! Ķ sama višfangi kundu bųrn (og vaksin viš) veriš lęrd at fara rętt viš sagnoršinum at dįma!

GĮS
Ķ dunnuneyšini miklu fyri jól bar eitt av blųšunum tey glešiboš viš stórum stųvum tvųrtur um ovasta bredda į framsķšuni, at vón var um stóra sending av svenskum "gęs". Har varš ikki gįaš nóg vęl eftir bendingini, tķ hvųrjumfalssnišiš ķ fleirtali av gįs er gįsum! Tķ įtti at stašiš, at vón var um sending av svenskum gįsum. Vert er at minnast til, at bundiš er oršiš ķ sama falli og tali gįsunum og ikki "gęsnum". Ķ nęsta Oršafari veršur litiš at oršum sum mśs, lśs, og dyr viš hesum sama spurdómi ķ huga.

LĘTNA ELLA FARA AFTUR
Um fólk, iš hava veriš vęl ķ holdum, siga mong, at tey hava "mist" ella "tapt" so og so nógv pund ella kilo. Hetta er ikki góšur fųroyskur mįlburšur. Betri hevši veriš at sagt lętna ella fara aftur.

FRAMMAN FYRI HVŲNN
Fyri er ein av teimum fyrisetingunum, sum stżra bęši hvųnn- og hvųrjumfalli. Ivi er valla um tżdningin ķ dųmum sum "Hon dansar fyri eina ašra" (hvųnnfall) og "Hon dansar fyri įskošarunum" (hvųrjumfall); og viš hesum er eisini givin merkingarmunur, um dansur veršur lżstur at vera fyri ųll, ella hann er fyri ųllum.

Veršur eitt hjįorš viš eftirskoytinum -an sett hjį hesi fyrisetingini, so stżrir hon regluliga einans hvųnnfalli: oman fyri hśsini, nišan fyri vegin, noršan fyri lendingina, uttan fyri lendingsklett, aftan fyri bįtin - og rķmiliga eisini framman fyri hann.

Ųšrvķsi er kortini, um hjįoršiš er óneyšugt: "tį lį fyri męr ein alfųgur verš" ella "har stóš mašur fyri honum" (og stešgaši ella foršaši honum). Her ber til uttan at broyta merking ella fall at seta eitt framman inn ķ setningin: "tį lį framman fyri męr ein alfųgur verš" og "har stóš mašur framman fyri honum".

Er neyšugt viš hjįoršinum framman ķ oršingini framman fyri, so eigur uttan undatak stżringin at standa ķ hvųnnfalli: framman fyri hann.


Nr. 43, mars 1996, 10. įrg.

HJŚNASKILNAŠUR
Hjśn er hvųrkikynsorš. Tvey, iš eru gift, eru eini hjśn. Hjśn er so statt fleirtalsorš. Fyrri lišur ķ oršinum her omanfyri stendur tķ ķ hvųrsfalli ķ fleirtali. Taš falliš endar altķš viš -a, aldri viš -ar. Tķ er taš mįlvilla at skriva "hjśnarskilnašur", sum ofta og tķšum er at sķggja ķ summum blųšum. Eitt blaš plagdi ķ lżsingum at skriva "hjśnarband". Ein hųvisk įheitan hevši til śrslits, at taš sįst aldri aftur, men nś stendur altķš oršiš stavsett hjśnaband, sum taš eigur.

DŲTUR
Soleišis eitur dóttir ķ hvųr- og hvųnnfalli ķ fleirtali og ikki "dųtrar", sum tķšum hoyrist sagt og stundum sęst skrivaš. Hetta skeiva fleirtalssniš man vera ķkomiš av įrini frį systrar, iš er systir ķ fleirtali. Gamla fleirtalssnišiš var systur, t.d. tvęr systur. Tķšin er nś farin frį hesari bending, men enn man vera ov tķšliga at lata dųturnar fara sama veg! Tey eiga tvęr dųtur - ikki "dųtrar"!

UM REPPIŠ
Noreg "var um reppiš" at vinna dystin, ljóšaši. Hetta er ikki regluliga tikiš til orša. Heldur įtti at veriš sagt: Taš var um reppiš, at Noreg vann dystin.

LEYPĮR
Soleišis eitur įriš ķ įr į fųroyskum. Fleiri siga "skotįr", og onkur setur taš eisini į prent. Leypįr er oršiš. Taš er vert at hava ķ huga um hetta mundiš įr 2000!

FÓŠRA
Ķ kuldanum, sum var herfyri, varš nógv talaš um seyšin, og hvussu honum visti viš. Ķ heilum hųvdu menn į orši um at "fóšra" seyšin. Ķ vanligum fųroyskum mįlbrśki hevur veriš sagt at geva seyši. At fóšra eina kśgv er at hava įrsfóšur til hennara, men dag um dag gevur tś henni ella leggur fyri hana. Eisini tala menn um at "fóšra" alifisk um taš at lata hann fįa hvųrja ferš. Viš fyrimynd ķ gomlum mįlbrśki įttu menn eisini at kunnaš sagt at geva fiskinum!

101 BARN
Ķ stórari yvirskrift ķ einum blašnum stóš: "101 bųrn fųdd higartil ķ įr." Hetta er ikki ķ samsvari viš natśrliga mįlnżtslu. Seinasta tališ 1 - eitt - eigur at rįša fyri framhaldinum, og tķ įtti yvirskriftin at veriš: "101 barn fųtt higartil ķ įr". Lųgiš? Men mįl er ikki stųddfrųši!

HASSAN KONGUR
Ķ einum tķšindum fręttist um eitthvųrt, iš "kong Hassan" hevši gjųrt ella sagt. Ķ fųroyskum er sišur at nevna titlar og starvsheiti aftan į navniš sjįlvt. Mundi nakar fųroyingur fingiš seg til at kvųšiš um "kong Ólav" til dųmis? Nei - "Ólavur kongur, herjar hann mót trųllum", og orštakiš sigur: "Mangur sigur frį Ólavi kongi og hevur ikki sęš hann."

FYRILITSLEYSUR
Eitt óregluliga samansett orš, sum viš hvųrt er at hoyra, er "fyrilitarleysur", og vera kann, at taš eisini sęst į prenti. Fyrilit er hvųrkikynsorš, og tķ er regluligt hvųrsfalssniš fyrilits. Tķ kemur av sęr sjįlvum, at tann, iš ikki hevur fyrilit, er fyrilitsleysur.

SAMDŲGUR
Summi teirra, iš bera okkum tķšindi, nżtajavnan hitt ófųroyska oršiš "dųgn". Hitt rętta fųroyska oršiš er samdųgur. "Dųgntęnasta" t.d. įtti tķ at itiš samdųgurstęnasta.

ROYKKĮPA
Henda śtbśnašin, iš er vanligur at hava yvir komfżrum til at sśgva śt hjara, guvu og annan ringan royk, kalla summi "eymhettu", hitt danska oršiš emhętte ikki serliga heppiliga "tżtt". Onkrum datt į sinni ķ hug, at hesin śtbśnašur var ikki ólķkur tķ, sum fyrr varš havt yvir fżrstašnum ella smišjualvinum og nevndist roykkįpa, stutt sagt kįpa. Skotiš varš upp at nżta hetta gamla orš um henda nżggja lut, tķ so nógv bar saman teirra millum. Taš studdi eisini uppundir, at taš į svenskum eitur spiskåpa (spis = komfżrur).

KLUBBI
Soleišis hava vit ķ meir enn ųld endurgiviš hitt enska oršiš club ķ merkingini felagsskapur. Havnar klubbi hevur įr į baki, og vķša um landiš eru klubbar av ymsum slag. Oršiš er veikt bent kallkynsorš: klubbi ķ hvųrfalli, klubba ķ hinum fųllunum ķ eintali. Nś hevur stungist upp eitt nżtt sniš av oršinum: "klubbur", men óvissa er um bendingina. Hoyrst hevur, at sami mašur hevur snišiš "klubbur" ķ hvųrfalli, men "klubba" ķ hinum fųllunum ķ eintali. Hetta skuldi veriš óneyšugt bland. Hvķ ikki lata oršiš bara vera klubbi, sum taš hevur veriš so leingi! Taš er bęši lętt og višfųrligt ķ framburši og bending.

BULALD
Spurt hevur veriš um fųroyskt navn į tķ konufólkaplaggi, sum į enskum eitur body stocking t.e. "kropssokkur" beinleišis tżtt. Meiningin man vera tann, at taš situr eins snųgt um kroppin og sokkurin um beiniš. Taš, sum hetta plagg fjalir, er sjįlvur bulurin, knept er taš fyri nišan. Leggald er hosa ella sokkur viš ongari il. Taš oršiš er komiš til heišurs og ęru aftur hjį gentum, iš ķška fimleik. Tey sųgdu "beinvarmarar" (d. benvarmer), men gamlar skilakonur vķstu į, at hetta vóru leggųld og einki annaš. Hvat kundi so body stocking itiš į fųroyskum? Avleišsluendingin av leggaldinum varš skoytt aftan ķ stovnin į bulinum, og burturśr varš bulald! Taš mundi tykjast marghįttligt ķ fyrstuni, men taš eru tęr, sum longu hava vant seg viš taš, og summar halda taš vera snųgt navn į snųggum plaggi!

MŚS, LŚS o.o.
Ķ stubbanum um gįs ķ seinasta Oršafari varš lovaš at hyggja betur at nųkrum oršum, sum javnan verša óbeint višfarin ķ bundnum sniši ķ hvųrjumfalli fleirtali. Her skal verša vķst į, hvussu oršini mśs, lśs, dyr, ęr og haga sęr ķ nevnda falli. Tey verša her roknaš upp ķ hesum fųllum: hvųrfalli (og hvųnnfalli) ķ fleirtali óbundnum og bundnum og hvųrjumfalli ķ fleirtali óbundnum og bundnum: mśs, mżsnar, mśsum, mśsunum (ikki "mżsnum"); lżs, lżsnar, lśsum, lśsunum (ikki "lżsnum"); dyr, dyrnar, durum, durunum (ikki "dyrnum"); ęr, ęrnar, óm, ónum (ikki "ęrnum"); tęr, tęrnar, tóm (ella tįum ), tónum (ella tįunum) (ikki "tęrnum").

"BURDI"
Lųgiš er, so seigir menn - hóast endurtiknar įminningar - enn skulu vera į hesum einkisliga ófųroyska orši, sum ongan eigur sęr navnhįttin, ei heldur nakaš snišiš ķ nśtķšini. Ķ stašin fyri t.d. "Hann "burdi" veriš flongdur" įtti at veriš sagt: "Hann įtti at veriš flongdur".

RĘTTUR
Hetta oršiš eitur ręttar ķ hvųrsfalli og ikki "ręts", iš vanliga kemur fyri bęši ķ talu og skrift. Taš eigur soleišis at vera ręttarsalur, ręttarmįl, ręttartrygd o.s.fr. og ikki "ręts-".

ORŠAFELLI
Lętt er, at oršafelli skeiklast av lagi, veršur ikki nóg vęl gįaš eftir, ella vantar kunnleiki um tęr umstųšur, sum oršafelliš er sprottiš śr. Nakaš herfyri hoyrdist tikiš til um onkun, sum "sat sum ryssa yvir deyšum fyli". Her var ikki serliga beinrakiš tikiš til orša. Oršafelliš ljóšar, tį iš rętt er: "Stendur sum ryssa uppi yvir deyšum fyli", sagt um ein, iš er rįšaleysur og nipin.

TESS
Hetta er hvųrsfall ķ eintali ķ kallkyni og hvųrkikyni av įvķsingarfornavninum tann, taš. Tķ er setningur sum "serbar og tess russisku sameindu" alvegis ómįlsligur. Serbar er orš ķ fleirtali, tķ skal fornavniš eisini vera ķ fleirtali, og setningurin eigur at ljóša: "Serbar og teirra russisku sameindu". Annaš dųmi: "Hann harmaši tey og avvaršandi tess" - eigur at vera teirra!

GRŲV
Grųv er ķ fleirtali gravir. Taš er óregluligt at siga "grųvir". Somuleišis eitur orsųk ķ fleirtali orsakir.

TOMBA
Tomba er tann seiga seilin ķ kjaftvikanum į fiski. Taš stendur vęl ķ, tį iš hśkurin stendur ķ tombuni. Av hesum sęst, at tomba er veikt bent kvennkynsorš - tombu ķ hvųnn-, hvųrjum- og hvųrsfalli ķ eintali.

TŚSUND
Ķ nśtķšarfųroyskum er tśsund ikki kvennkynsorš longur, men hvųrkikynsorš. Tķ er ikki ręttmęli at siga t.d. hundraš og "tvęr" tśsund krónur. Taš beina er hundraš og tvey tśsund krónur. Taš eru tśsundini, vit her telja, og ikki krónurnar.

EINTAL - FLEIRTAL
Er grundlišur ķ eintali, eigur umsųgnin at vera hareftir - ķ eintali. Tķ er heldur enn ikki marghįttligt at hoyra frįsagt, at lųgreglan "fingu" fatur į tjóvinum. Tó at lųgreglumenninir eru fleiri, er lųgreglan ein, og tķ skal sagnoršiš eisini vera ķ eintali: Lųgreglan fekk fatur į tjóvinum. Į sama hįtt fręttist, at Driv "spęla" til dans. Driv er eittans mįlsliga, tó at limirnir eru fleiri, og tķ skal sagnoršiš vera ķ eintali. Annaš er um t.d. Fręndur. Hetta fleirtalsheitiš kallar į sagnoršiš ķ fleirtali.

LOK
"spķsirųr" ® vęlindi
"luftrųr" ® barki
"gani" ® gómi
"hjerni" ® heili
"muskul" ® vųddi
"hofta" ® mjųdn
"betendilsi" ® bruni
"fordoyilsi" ® sodning, melting
"įraknśtur" ® ęšraknśtur
"forkįlkningur" ® kįlking
"stoffskifti" ® evnaskifti, evnisskifti
"behov" ® tųrvur
"yvirnįtta" ® liggja nįtt, gista
"stimi" ® torva (t.d. sildatorva)


Nr. 44, november 1996, 10. įrg.

NŚ - ENN
Mangur man spyrja seg sjįlvan, hvķ mįlrųktin ķ summum fųrum tykist hava boriš so lķtlan įvųkst. Ein orsųkin man vera, at annaš mįl, iš sett er okkara mįli undir liš, hevur otaš seg so djśpt inn ķ hug okkara, at orš og oršafelli śr tķ mįlinum mangan koma framfyri, įšrenn funniš veršur į samsvarandi fųroysk orš. Til dųmis at nevna er enn ķšuliga at hoyra menn siga eitt nś "upp į nśverandi tķšspunkt" heldur enn snųgt og greitt at siga , ella ķ lųtuni, um tųrvur er į at siga taš longri. Sum annaš dųmi kann verša nevnt, at vanliga hoyrist sagt hitt mishįtta "stadigvekk" ķ stašin fyri enn ella framvegis. Gott og hent er at duga onnur mįl, men tann kunnleiki įtti ikki at svišiš til okkara egnu tungu!

RŲŠA - STŲŠA
Kvennkynsnavnoršiš rųša ljóšar sum [rų:va] noršan fyri Sušuroyarfjųrš, men sum [rų:a] ķ sušuroyarmįli. Men sagnoršiš at rųša veršur sagt [rų:a] um alt landiš. Taš mundi vónandi vera mismęli, tį iš taš hoyrdist sagt [rų:va] fyri stuttum. Į sama hįtt ljóšar navnoršiš stųša sum [stų:a] ķ sušuroyarmįli, men [stų:va] alla ašrastašni ķ landinum. Tó er taš lųgna, at ikki so fį noršan fyri Sušuroyarfjųrš hoyrast siga hetta vanliga orš eins og sušuroyingar! Onkur vil vera viš, at taš upprunaliga er komiš av herming eftir sušuroyingum ķ spurninginum: "Hvussu er stųšan"? Men hvussu er og ikki: Mįlrųkt er eisini at fara sųmiliga viš bygdamįlum okkara og virša eyškenni teirra.

SAMDUR
Hava tveir veriš ósamdir og so semjast, kann annar teirra siga t.d.: "Taš endaši so viš, at eg samdist viš hann." Og nś vita ųll, at hann er samdur viš hann. Ķ bįšum fųrum stendur tann ķ hvųnnfalli, sum ein semst viš ella er samdur viš. Hóast henda at vķsa seg óreingiliga veruleika, er tķverri ikki sjįldan at hoyra - og sķggja - tikiš til hvųrjumfall ķ tķlķkum fųri. "Hann er samdur viš męr(!)", hoyrdist frį manni, iš ofta tekur til mįls fyri ųllum fólkinum. Sovoršiš įtti ikki at veriš sagt, tķ taš feingir! - Ein helt fyri, at hann var "samdur"! Hann įtti at sagt, at hann var samdur viš mannin, ella at teir bįšir vóru samdir.

RAKA
Mašur, iš er kringur viš byrsuni, rakar vęl. Eisini veršur hann sagdur at vera beinrakin. Men nś er alt fariš at "raka", t.d. sjśkur og vanlukkur. Ja, skrišur kunnu nś eisini vera "beinraknar". Ein skriša "rakti" bygdina, fingu vit at vita į sinni. Hvųr mundi medda ella sikta? Hvķ ikki siga, sum var, at ein skriša leyp oman yvir bygdina!

BLINDA
Taš var ein, sum gramdi seg um, at ein bilur, iš ikki lękkaši ljósini, "blendaši" seg. Hetta er hitt tżskęttaša danska oršiš blęnde, iš ikki skuldi veriš tųrvur į at tikiš til, tķ vit eiga longu frammanundan oršiš at blinda ķ mįli okkara.

SNARLJÓS
Ongar įneyšir įttu at veriš hjį tķšindaberum at talaš um "torukķlar", tį iš allir fųroyingar kenna sama fyribrigdi undir navninum snarljós. Ikki snarljósiš, men toran slęr nišur.

BLĮSA
Hetta vanliga sagnorš er eitt sindur blandaš ķ bending. Įšur var taš sterkt bent, men nś er taš helvt um helvt: Sterkt bent ķ nśtķš og veikt bent ķ tįtķš: Hann blęsur, men hann blįsti. Ķ fleirtali ķ nśtķš: Teir blįsa. Ikki er sųrt, at onkur er farin at flųkja danskt uppķ og sigur "blęsa" ķ stašin fyri at blįsa. Ķ donskum er oršsnišiš blęse - blęste ķ tįtķšini. Men hetta heimilar okkum ikki at siga - og enn minni skriva - "blęsa"! Ķ fųroyskum er oršiš enn sum fyrr blįsa!

MANS
Ķ huganum į mongum er hetta fleirtalssniš av oršinum mašur og tķ frķtt at nżta ķ blandi viš fleirtalssnišiš menn. Men so er ikki. Hetta er av sonnum hvųrsfalssniš ķ eintali og kann bert verša nżtt ķ sambandi viš talorš og onnur mongdarorš, sum eitt nś fimm mans og nógvir mans. Men kemur t.d. lżsingarorš framman fyri, er einki annaš val enn at hava oršiš ķ fleirtali. Tķ var taš óbeint, tį iš mašurin segši: "Tveir gamlir mans(!)". Taš sigst ikki ųšrvķsi enn: "Tveir gamlir menn."

FORSETI - FORSĘTISRĮŠHARRI
Vert er at ansa eftir ikki at lata hesi bęši "lķku" oršini koma ķ bland. Taš eru tey, iš hava lyndi til at siga "forsetisrįšharri", helst av tķ at oršiš forseti blandast uppķ ķ huganum. Men hetta er óbeint, uttan so at taš er sušuroyingur, iš talar!

HJĮSETI
Ķ sambandi viš bankakanningarnar verša stundum nevndir "hjįsitar", iš man vera roynd at tżša hitt danska lųgfrųšioršiš bisidder. Men ķ tķlķkum fųri er hent at hava sęr til fyrimyndar orš, sum fyri eru ķ mįlinum, eitt nś oršiš forseti. Taš lęrir okkum, at tann, iš 'situr hjį', vęl fęr itiš hjįseti, men neyvan "hjįsiti".

FLÓTTI
Hetta oršiš merkir 'taš at flżggja', men fleiri eru ķ sķšstuni farin at nżta taš viš merkingini 'flóttamašur, flóttafólk'. Tann nżtsla hevur onga heimild ķ mįli okkara, hvųrki gomlum ella nżggjum.

INN - INNAR
Ķ tķšindum varš sagt frį, at fólk hųvdu leitaš sęr "innar" ķ eina kirkju. Innar er hjįoršiš inn ķ mišstigi, og merkingin er 'longri inn', so at skilja, at tś mįst longu vera inni, t.d. ķ forstovuni, įšrenn tś kanst fara innar. Ķ įšurnevndu tķšindum įttu fólkini tķ at leita sęr inn ķ kirkjuna. Śr forkirkjuni kundu tey so fariš innar.

"SJĮLVSTŻRANDI ŲKI"
Noršurlandarįšiš er so smįtųkiš, at taš vil ikki unna landi okkara landsnavn, sum taš hevur havt frį landnįmi; men hóast mótmęlini ikki hava trotiš ķgjųgnum įrini, heldur taš fast viš at kalla okkum viš hinum einkisliga heitinum "selvstyrende område". Somu višferš fįa Grųnland(!) og Įland. Taš mįtti veriš ov góš ęra, at fųroyskir fjųlmišlar tugdu hetta ónevni upp eftir Noršurlandarįšnum. Tį iš mótmęlini einki muntu, įttu vit at lįtist sum einki og tagt hetta mannminkandi heiti burtur! Lųgiš, at danir lata sęr hetta lynda, tķ teir hava ķ danska tekstinum ķ heimastżrislógini višurkent, at eitt er, iš eitur "landsstyre"!

UPPSJÓVARFISKUR
Nś veršur nógv talaš og skrivaš um "pelagiskan" fisk, sum stórar ętlanir eru um at virka her į landi. Hetta fremmanda orš er leitt av hinum grikska oršinum pelagos, iš merkir 'hav', serstakliga 'śthav'. Onkur heldur taš vera lųgiš at taka taš serliga fram, at fiskurin er śr sjónum, tķ hašan kemur taš nógva av tķ, vit veiša, men ķ nśtķšarmįlum veršur oršiš mest nżtt um fisk, sum gongur uppi ķ sjónum, helst um sild og makrel. Oršafar skjżtur upp, at vit nevna tķlķkan fisk uppsjóvarfisk.

STŲŠ
Kvennkynsoršiš stųš eitur ķ hvųrsfalli eintali stųšar. Tķ eitur ein nevnd, iš skal standa fyri eini mišstųš mišstųšarnevnd og ikki "mišstašarnevnd", sum ljóšaš hevur. Oršafar męlir til at fįa hetta į beint ongantķš ov tķšliga.

TELDUPOSTUR
Mint veršur į, at taš, sum į enskum nevnist electronic mail, stytt e-mail, į fųroyskum hevur fingiš heitiš teldupostur (viš ongari stytting), og at merkiš @, sum veršur nżtt, tį iš teldupostur veršur sendur, eitur trant-a.

HJĮRĮS
Nś iš Jeltsin russaforseti varš lagdur undir hjartaskurš, hevur veriš mikiš rųtt um ta "bypass"-skuršatgerš, iš neyšugt var at fremja. Hetta er so at skilja, at blóšinum veršur lųgd nżggj rįs hjį (ella fram viš) teirri ęšr, iš er nęrum tipt. Hugsandi kundi hetta itiš hjįrįs į okkara mįli og atgeršin tį eitt nś hjįrįsarskuršur. Onkur hevur kanska betri uppskot!?

BOŠSHĮTTUR
Tį iš upplesari er mismęltur og ręttar seg, sigur hann ofta "orsaka". Tį iš nś ein fjųld av fólkinum ķ landinum lżšir į, hevši veriš lķkari at tikiš til bošshįttin ķ fleirtali og sagt orsakiš! Vert er at slįa į allar teir streingir, iš okkara fagra mįl hevur ķ boši!

FYRNA
Ķ lųgfrųšimįli veršur sagt, at mįl fyrnist, iš er voršiš ov gamalt, ķ tįtķš fyrntist, sagt [fintist]. Navnoršiš er fyrning, eitt nś ķ oršinum fyrningartķš. Taš er at minnast til, at ķ hesum oršum veršur -rn- sagt [dn]. Taš er eisini at vęnta, tķ skyldskapur er viš lżsingaroršiš fornur 'gamal'. Ikki er at lata hetta koma ķ flųkju viš sagnoršiš firnast 'smęšast'; ķ tķ oršinum ljóšar -rn- [rn].

LOK
"lųb" ® (byrsu)pķpa
"kolba" ® (byrsu)brók
"bakdeilur" ® vansi
"behov" ® tųrvur
"telt" ® tjald
"fiskaolja" ® lżsi
"burdi" ® įtti
"plussiliga" ® knappliga, brįdliga
"fasilitetir" ® hentleikar
"begrensningur" ® avmarkan
"kjarna" ® kjarni
"ķslendari" ® ķslendingur
"grųnlendari" ® grųnlendingur


Nr. 45, desember 1996, 10. įrg.

BREYŠ VIŠ VIŠSKERA
Merkiliga lętt hevur taš, iš danskt er, viš at smśgva seg inn ķ hug og leggjast į tungu okkara fųroyinga. Eitt, sum danir eru heimsgitnir fyri, er taš, sum į teirra mįli eitur smųrrebrųd, t.e. breyšflķs vęl lašin viš alskyns góšum višskera. Eftir upprunamerking oršsins og sniši at dųma hevur breyšiš ķ foršum ikki veriš so ovlašiš, sum nś er vanligt, tķ oršiš er samdrįttur av frumsnišinum smųr og brųd, t.e. breyš viš smųri į. Av hesum skilst, at eingin mįlslig grund er undir vanliga hermisnišinum "smyrjibreyš", sum var at hoyra ķ śtvarpslżsing fyri stuttum og helst veršur sķggja og hoyra, nś iš jólaboršini standa fyri durum. Skilvķsliga įtti taš eftir formi sķnum at veriš "breyš iš smyr", tį iš vit hava orš sum smyrjiolja ķ huga. Mundi ikki ligiš eina natśrligast fyri at nevnt hetta rętt og slętt smurt breyš, hava vit ikki dirvi til at kalla taš višskerabreyš, sum eisini hevur veriš skotiš upp. Upprunaliga er tó višskeri taš, iš etiš veršur aftur viš drżli ella breyši. Yngri sišur man taš vera at leggja višskeran oman į breyšiš.

"UPP TIL"
"So er taš "upp til" landsstżrismannin," ljóšaši herfyri śt um landiš. Mįliskurnar fara millum landa ķ stórum eins og oršini, og fremsti "gevarin" nś į dųgum er enskt, heimsmįliš fram um onnur. It is up to you t.d. er vanlig ensk mįliska. Danskt hevur bošiš henni heim ķ snišinum det er op til dig. Męlt hevur onkuntķš veriš til at orša hetta į fųroyskum viš oršunum taš stendur til tķn. Tó er ikki so sjįldan at hoyra og sķggja blandsnišiš "taš stendur upp(!) til tķn". Hesum er eingin fongur ķ!

LĮMUR
Hetta er navnorš og ikki lżsingarorš, sum mangur tykist halda. Lįmur er m.a. 'vinstra hond' og sķšan 'fólk, iš dugir betur at nżta vinstru hond enn hųgru'. Tķ eitur taš av rųttum hann er lįmur, hon er lįmur, barniš er lįmur, teir/tęr/tey eru lįmar! Fatanin, at lįmur er lżsingarorš, man vera nógv śtbreidd, men valla man taš vera rįšiligt at višurkenna hana sum "rętta", enn, iš hvussu er.

VĶSINDI
Hetta er hvųrkikynsorš ķ fleirtali og ikki kvennkynsorš ķ eintali (ķ snišinum "vķsund"), sum ikki so sjįldan er at sķggja į prenti. Oršiš eigur at verša višfariš į sama hįtt sum eitt nś tķšindi, og taš man ongum falla tvųrligt. Nųkur dųmi: Hann er lęrdur ķ lęknavķsindum. Nįttśruvķsindini eru nógv framfarin ķ okkara tķš. Vķsindamašur (fyrri lišur ķ hvųrsfalli fleirtali).

VINKONA
Skuldi taš veriš neyšugt at tosaš viš smįgentur og ungar gentur um "venindur", tį iš vit eiga hetta snųgga og góša fųroyska oršiš, sum her omanfyri stendur!

ĶBŚGVI
Mong eiga vit geršarnųvnini (nomina agentis), iš enda viš -i, og tey eru eldri ķ mįli okkara og fittligari enn tey, iš enda viš -ari, sum tó eru mįlinum hent og neyšug ķ sķnum lagi. Har er til dųmis at nevna oršiš sildberi - "sildberari" mundi ljóšaš lųgiš ķ oyrunum į flestum fųroyingum. Hitt snųggara oršiš rįšgevi man flestum nś lķka betur enn rįšgevari. Nś iš śrslitini av kommunuvalunum vóršu kunngjųrd ķ sjónvarpinum, stóš fast viš hvųrja kommunu, hvussu nógvar "ķbśgvarar", iš hvųr hevši. Har man taš vera hitt danska indbygger, iš bżr undir. Nei, hitt einasta rętta fųroyska oršiš er ķbśgvi. Hugsiš eitt nś um mansnavniš Bśgvi og navniš Bśgvin į hinum prśša stakkinum. Annaš dųmi er ųrindreki, sum nś er komiš til heišurs og ęru! Tį iš vit eiga stutt og smidlig orš, skuldi veriš lagamanni at tikiš tey fram um klombrutari og ófųroyskari orš, har iš hųvi er.

HŲVUNDUR
Hetta er orš, sum til taš nżliga er upptikiš ķ mįl okkara śr norrųnum mįli. Har merkir taš 'upphavsmašur' og er samstovnaš sagnoršinum at hevja. Oršiš er sterkt bent - hųvund ķ hvnf., hųvundi ķ hvmf. og hųvunds ella hųvundar ķ hvsf. Tį iš orš eru nżggj ķ mįlinum, er lętt til, at óvissa tekur seg upp um sniš og bending. Soleišis hevur hetta orš hjį mongum fingiš veika bending: "hųvundi" ķ hvrf. og "hųvunda" ķ hinum fųllunum. Hetta hevur ikki heimild ķ eldri mįli og fęr tķ ikki itiš rętt mįl.

UPPSJÓVARFISKUR
Soleišis varš skotiš upp ķ seinasta Oršafari at nevna tey fiskaslųg, sum į śtlendskum verša kallaš "pelagisk", og ikki "uppisjóvarfisk", iš ljóšaš hevur.

MARGMIŠIL [mar-]
Hetta hevur veriš ķ uppskoti at skķra hitt nżggja slagiš av teldumišli, sum į śtlendskum hevur fingiš heitiš "multimedium", ķ fleirtali "multimedia". Fųroyska oršiš hevur fleirtalssnišiš margmišlar (beriš saman viš t.d. bišil, bišlar og sešil, sešlar). Hetta er mišil, iš ber hvųrt um annaš skrivaš og męlt mįl, tónlist og myndir bęši stillar og kykar. Tķlķkur mišil er śrvaldur eitt nś til alfrųši. Tį iš tś hevur lisiš eitt nś um fųroyskan dans, ber til at sķggja hann dansašan, mešan kvęšini hoyrast kvųšin. Fagri, nżggi heimur, ber til at hugsa! Hetta oršiš er ikki at blanda viš fjųlmišil, iš er felagsheiti į tķšindablųšum, śtvarpi og sjónvarpi. Taš er "mass medium" tżtt.

SETA ŚT Ķ KORTIŠ
Summir eru farnir at tala um at "stinga śt ķ kortiš" um taš at gera eina ętlan um eitthvųrt. Hetta vķkur frį gomlum mįlbrśki, tķ fyrr hevur altķš veriš sagt at seta śt ķ kortiš um taš at leggja kósina.

"TENGJA"
Hetta er orš, sum er upptikiš śr ķslendskum ķ nżggjari tķš, men taš er ikki voršiš lagaš at fųroyskum ljóškervi. Orš sum leingja, heingja, deingja hava į norrųnum (og ķslendskum) snišini lengja, hengja, dengja. Hevši norrųna sagnoršinum tengja veriš óslitiš lķv lagaš inn ķ nśtķšarfųroyskt, var snišiš vissuliga *teingja, tįtķš *tongdi. Hevši oršiš veriš inntikiš av mįlkųnum fólki, hevši taš ivaleyst veriš soleišis tillagaš. Man taš vera ov seint at royna at "frķška" oršiš? Ella nżtist okkum taš, tķ vit hava orš sum knżta og binda! Hvussu er og ikki, "tengja" er mįlinum til lķtiš prżši og var betur ókomiš.

"BEVĶSTUR" > TILVITIN?
Ofta veršur spurt, um taš var "bevķst", at eitthvųrt varš gjųrt. Eftir vanligum hįlvbrotnum mįli at dųma, kundi ein hugsaš sęr, at hetta var danskęttaša oršiš "bevķsa", t.e. prógva, ķ tįtķšar lżsingarhįtti. Men av hųpinum skilst, at taš er danska oršiš "bevidst" eitt lķtiš "fųroyskaš". Soleišis verša summi spurd, um tey eru "mótabevķst". Her hevur fyrr veriš roynt at finna hóskandi fųroyskt orš. Burtur śr mįliskuni at vita til sķn hava veriš myndaš orš sum tilvitandi ella tilvitašur, men tey eru kanska ķ longra lagi og tķ ikki nóg "kappingarfųr". Tķ var spurningur, um nżgeršin tilvitin (formliga viš fyrimynd ķ oršinum forvitin) kundi fingiš undirtųku? Hvųrkikynssnišiš er tį tilvitiš. Oršiš veri so latiš įhugašum til vinaliga umhugsan! Navnoršini tilvit og tilvitska eru longu til taks.

TAŠ STENDUR Į JŲVNUM
Ikki er taš rętt at siga, at "flokkarnir standa į jųvnum". Heldur eigur taš at vera, at taš stendur į jųvnum millum flokkarnar (ella: flokkanna millum).

KRĮS
Krįs er kvennkynsorš. Taš eitur tķ ikki t.d. "hetta krįsiš", men henda krįsin.

JÓL
Hetta er altķš fleirtalsorš, t.d. į jólum, um jólini, nęstu jól o.s.fr. Tķ er taš rangmęli at siga "nś er skjótt jól", sum ljóšaš hevur ķ seinastuni. Taš eigur eyšvitaš at vera eru skjótt jól.

BLAND
Taš hendir seg stundum, at menn av gįloysni lata orš koma ķ bland viš at taka ein part av einum og annan av ųšrum og so seta saman ķ "nżtt" orš. Veri taš so, at taš veršur viš ta einu feršina, men taka teir taš upp aftur ķ heilum, er komin stund at tala at. Vit hava oršini bęši śtinna og avrika. Burtur śr hesum bįšum er so komiš oršiš "śtrika". Hesum "nżggjyrši" er als eingin tųrvur į!

LOK
"valg" ® val
"nęrmastur" ® nęstur
"frosturin" ® frostiš
"įlvari" ® įlvara
"hjųrni" ® horn
"mżsnum" ® mśsunum
"uttanlanda" ® uttanlands, uttanlendis
"tremmur" ® rimar
"ķ inniverandi įri" ® ķ įr
"breiš undirtųka " ® góš undirtųka
"breišur meiriluti" ® stórur meiriluti
"fyristilla sęr" ® hugsa sęr
"yvirbevķsa(ndi)" ® sannfųra(ndi)
"jólafrokostur" ® jólaborš(hald)


Nr. 46, 1997, 11. įrg.

VĘLKOMNIR FRĘNDUR!
Fųroyska mįlnevndin fagnar umbošum fyri mįlnevndirnar ķ hinum Noršurlondum og bżšur teimum hjartaliga vęlkomnum til fundar ķ Fųroyum viš vón um fródligar fyrilestrar og umrųšur um evnini mįl og mišlar og mįl og kyn. Taš er sųguligt, at fyrsti įrsfundur hjį hinum nżstovnaša Mįlrįš Noršurlanda, iš reist er į toftum Mįlstovu Noršurlanda, veršur hildin her um somu leiš. Mįlsamstarviš ķ Noršurlondum hevur stašiš sķna roynd ķ mong įrini, men neyvan man tųrvurin į tķ nakrantķš hava veriš stųrri enn jśst nś, iš "altjóšan" og "heimskringing" eru hugtųk, iš troka javnt og samt į. Nś kann tann tykja lķtil, iš fyrr var mįlsligt stórveldi her um vegir. Nś ręšur um seming og įralag.

HEINTA - HENTA
Hetta eru tvey fullgóš fųroysk orš, men tey merkja hvųrt sķtt. At heinta er at 'fara eftir' einumhvųrjum, upprunaliga heimta, t.e. 'taka heim' el. tķl. At heinta er eisini at taka fiskiloddiš nakaš uppfrį, eftir at taš er komiš į botn. Samsvarandi navnorš er heinti, t.d. kenna ķ heinta, t.e. 'kenna ķ somu lųtu, sum heintaš veršur'. Annaš er at henta, t.e. 'taka upp viš hondini ella upp ķ hondina', avleitt av oršinum hond. Vit henta ber, lesull o.a. Stuttligt er, at lesullarlagdur eitur hentilaged į hetlendskum - lesa merkti upprunaliga at 'henta'! Nś vil so til, at heinta eitur hente į donskum. Hetta hevur vilt mangan til at halda, at henta er ikki nóg gott fųroyskt orš, men at taš heldur eigur at vera "heinta". Ķ barnasųgum hoyrist ikki so sjįldan, at tey "heinta" ber, og fyri stuttum ljóšaši, at menn hųvdu "heintaš" mandarinir sušur ķ londum. Av frįsųgnini skiltist, at teir hųvdu ikki "veriš eftir" mandarinum, men teir hųvdu hjįlpt til at henta henda leskiliga įvųkst, t.e. taka hann nišur śr trųunum.

"AT TAKA TARV"
Gitiš er taš, sum mašurin segši į sinni, at nś var "at taka tarvin viš hornunum, sum taš eitur į fųroyskum". Taš er bara taš, at soleišis hevur taš aldri itiš į fųroyskum. Hetta er einki uttan hitt danska oršafelliš "at tage tyren ved hornene", iš hermt er eftir orš fyri orš. Var rętt hermt, hevši taš veriš taš, taš var. Men ved samsvarar her als ikki viš fųroyskt viš. Tś kanst taka fisk viš hųvdi og gųrnum, men hvķ nevna taš, tį iš tś fyrst fert ķ holt viš at taka ein tarv, at tś tekur hann viš hornunum. Annaš hevši veriš lųgiš! Skuldu vit roynt at tżtt oršafelliš, var ein mųguleikin kanska: At taka um hornini į tarvinum, men taš tykir heldur lofnaš. Ķ fornum mįli varš tikiš til, at mašur var "haršur ķ horn at taka", og er tann myndin helst komin av tųkum viš tarv.

ANNAR
Talaš varš um tveir lutir. Ķ stašin fyri at siga annar, sum rętt er, segši mašurin "tann eini"! Deydligt.

FISKAVIRKING ER HON!
"Fiskavirking er deyšadųmt," stóš einaferš at lesa viš stórum stųvum framman į einum av blųšunum, og ķ greinini inni ķ blašnum, sum vķst varš til, stendur, at "Fiskavirking er sloppiš at standa sķna roynd", og har standa eisini endurtikin oršini į framsķšuni: "Fiskavirking er deyšadųmt". Hvat er taš, sum ger, at kvennkynsnavnorš kallar į lżsingarorš og -hįtt ķ hvųrkikyni? Er fųroyskt um at fara ķ partalag viš mįl, har sum taš er ķ samljóši viš mįllęruna at siga eitt nś: "Sild er godt" og "Męlk er dejligt"?

HALDA Ķ
Taš hoyrist meir enn so sagt t.d.: "Halt ķ hondini į męr", "halt ķ bandinum", ikki bara av bųrnum, men eisini tilkomnum fólki. Hetta er so skeivt, sum taš fęr veriš. Taš rętta er: "Halt ķ hondina į męr", "halt ķ bandiš. Hvųnnfall og ikki hvųrjumfall!

"HER Ķ SUMMAR"
Hetta er ófųroyskt tiltikiš, tó at oršini hvųrt sęr eru fųroysk. Heldur įtti at veriš sagt: "Nś ķ summar" ella bara "ķ summar".

HH
Styttingarnar tróta ikki nś į dųgum. Henda her omanfyri skal vist merkja 'hęgri handilsprógv'. Tykir neyšugt at bera fram styttingina og ikki hitt fulla heitiš, įttu fjųlmišlar at eirt fólki fyri at latiš hana ljóša "hå, hå". Tķšin įtti so sanniliga at veriš farin frį slķkum mįlsligum eftirstųšum! Skal verša stytt ķ hesum fųri, sigiš so "hį, hį"!

GANGA Ķ SKŚLA
"Hvųnn skśla gongur tś ķ?" "Eg gangi ķ Eysturskślan". Hetta oršaskiftiš er eftir reglunum, sum galda ķ fųroyskum mįli. Tó eru taš mong, um ikki fjųldin, iš taka hvųrjumfalliš fram um hvųnnfalliš ķ hesum fųri. Men taš veršur ikki beinari fyri taš. Tann stašur ella annaš, sum ein gongur regluliga "ķ" ella "į", stendur altķš ķ hvųnnfalli, t.d. "ganga ķ kirkju", "ganga į fund". "Hvųnn flokk gongur tś ķ?" og ikki "hvųrjum flokki...". Tann, sum gongur ķ einum skśla, gongur um inni ķ skślahśsinum, kanska innistongdur..! Tann, sum gongur ķ ein skśla, kemur um morgunin og fer til hśs aftur eftir skślatķš ... og hitt sama nęsta dag og nógvar komandi.

STEINAST
Ķ einumhvųrjum ófrišartķšindum varš sagt frį tveimum pųrtum, sum "steinašu eftir hvųrjum ųšrum". Fųroyskt hevur evni til at siga hetta bęši styttri og greišari, snųgt sagt: Teir steinašust. Mišalsųgnin er tųk ķ slķkum fųrum, tį iš tveir partar gera taš sama hvųr viš annan. Teir tókust, tęr deildust, tey kystust o.s.fr.

VINKONA
Her skal ikki at verša toygt į i`iš, men heldur eigur taš at vera stutt ķ framburši.

GERMANSKUR
Hvķ herma eftir śtlendskum og siga [ger'ma:nskur]? Betur mundi ligiš į fųroyskari tungu at sagt ['gjermanskur], ķ kvennkyni germonsk, viš heršing į oddanum.

GRAVA
Hetta hevur til fyri stuttum veriš sterkt bent sagnorš: grevur, gróv, gróvu, griviš, og man vónandi enn vera so hjį meirilutanum av tjóšini. Men hin veika bendingin "gravar" og "gravaši" ger alt meira um seg. Onkur heldur taš vera spell, men kanska er taš "lķvsins gongd"!

VŲLLUR
Hjį summum tykist vera ivi um, hvussu hetta orš bendist ķ fleirtali. Onkur hoyrdist siga "vallir" ķ hvųr- og hvųnnfalli. Hetta er óbeint. Rętt er heldur at siga vųllir. "Vķtt um vųllir gyltir hjįlmar syngja", kvųša vit.

FISKIMANSSONUR
Onkur varš sagdur at vera "fiskimannasonur". Heldur enn ikki lųgiš, at tveir ella fleiri skuldu vera pįpar. Nei, ruddiligari var at sagt fiskimanssonur, sum skilvķsin sigur til.

HOYNI
Nś er ķ hoyna, t.e. ķ tķšini, tį iš hoyggjaš veršur. Taš at arbeiša viš hoyggj eitur at vera ķ hoyggj. Undir mynd av manni, iš stóš og klśkaši viš rķvu, stóš: Mašur ķ hoyna! Har įtti heldur at stašiš: Mašur ķ hoyggj!

SAMDIR VIŠ MEG
"Teir eru allir samdir viš "męr"", hevši mašur fyri munni. Įtti at sagt: "Teir eru samdir viš meg." Eins og taš eitur at semjast viš ein (og ikki "einum".)

MORREYŠAR HOSUR
Menn ganga ikki ķ "brśnum" hosum, tį iš teir eru ķ fųroyskum klęšum, men morreyšum.

KVOTUSKIPAN
Kvota er veikt bent kvennkynsorš. Tķ var taš lķkligari at siga kvotuskipan heldur enn "kvotaskipan", iš vanliga hoyrist og sęst.

AVGAMAL
Taš er leišiligur "lesiframburšur", tį iš sagt veršur [eav]gamal. Natśrligur framburšur er [ag]gamal. Taš er at vera varin viš samansettum oršum - sum eitt nś avreiša. Hvussu ofta hoyrist ikki toygt į fyrra liš!


Nr. 47, oktober 1998, 12. įrg.

Góši lesari
Sķšan tygum sótu viš sķšsta Oršafari ķ hondini, er nżggj mįlnevnd vald. Landsstżriš velur nevndina eftir tilmęli frį teimum stovnum, iš nevndir eru nišanfyri. Skeišiš hjį hesi mįlnevndini er 1998-2002. Nevndin er mannaš viš fimm fólkum: Jeffrei Henriksen (Móšurmįlslęrarafelagiš), Jógvan ķ Lon Jacobsen (Fųroyamįlsdeildin), formašur, Randi Jacobsen (Blašmannafelagiš), Katrin Nęs (Undirvķsingar- og mentamįlastżriš) og Annfinnur ķ Skįla (Rithųvundafelagiš). Skrivari hjį mįlnevndini er Elin Sśsanna Jacobsen, og skrivstovan er į Fųroyamįlsdeildini, men hevur annars einki formligt tilknżti til deildina. Ųll eru nżvald uttan Jeffrei Henriksen, sum hevur havt sęti ķ nevndini, sķšan hon var skipaš į fyrsta sinni ķ 1985.

Fųroyskt er eitt av teimum vesturnorrųnu mįlunum. Men lagnan hevur veriš mįlinum óblķš gjųgnum tķširnar. Umleiš 1500 gjųrdist danskt skriftmįl ķ Fųroyum, og viš trśbótini fingu vit danskt kirkjumįl. Vįtt lį mangan mįlinum undir fųti, og mįliš mundi veriš avrųkt. Keldurnar avdśka eitt įvķst blendingsmįl ķ 1600- og 1700-įrunum, men viš seiggi, eldhuga og bjųrtum hugsjónum varš vunniš į hesum vanda. Tį iš V. U. Hammershaimb hevši lynt undir okkara fųroyska skriftmįl mišskeišis ķ 1800-įrunum, tį iš romantikkin og skandinavisman vóru uppi, vóršu skoršur settar undir fųroyskt. Hóast taš bara eru um hundraš įr sķšani, at fųroyingar av įlvara fóru at nżta mįliš ķ skrift, so hevur taš nś vunniš sęr sess sum eitt sjįlvstųšugt mįl millum hini noršurlandamįlini.

Frį tķ fyrsta at fųroyskt fór at verša nżtt ķ skrift, hevur spurningurin um oršfeingiš veriš sera frammarlaga ķ kjakinum. Roynt hevur veriš frį byrjan at sleppa undan fremmandoršum og lįnoršum ķ skriftmįlinum; ķ stašin fyri hevur veriš roynt at gjųrt fųroysk orš at seta ķ stašin, og henda meginregla er nišurfest ķ reglugeršina fyri mįlnevndina. Ķ hesum tķšum viš so stórari mįlsligari įvirkan uttanķfrį kann vera torfųrt at evna til ųll tey fųroysku orš, sum neyšug eru. Vit kunnu t.d. taka eitt ųki sum kunningar- og teldutųkni ella oljuvinnuna, sum nś stendur fyri durum. Her standa stórar mįlsligar avbjóšingar fyri framman. Vit mugu eisini royna at fįa politikararnar at skilja taš neyšuga ķ at jįtta meiri pening til at menna hesar vinnugreinar mįlsliga.

Ķ Oršafari fara mįlsligir spurningar at verša višgjųrdir. Innihaldiš ber sjįlvandi dįm av tķ, sum mįlnevndin arbeišir viš ķ lųtuni, og sum nevndin heldur er vert at taka fram og višgera. Hųvušsendamįliš viš mįlnevndini er at leišbeina og geva rįš ķ mįlsligum spurningum višvķkjandi fųroyskum. Fyrispurningar frį fólki verša eisini višgjųrdir, og greitt veršur frį teimum rįšum, sum mįlnevndin gevur fólki, samstundis sum roynt veršur at grundgeva fyri okkara svarum. Eisini veršur ymist mįlsligt tikiš fram, sum er uppi ķ samfelagnum jśst nś.

Mįlnevndin skal fylgja viš teirri mįlsligu menningi. Arbeišssetningurin hjį nevndini er ķ eini reglugeršfrį 1985, har taš ķ stuttum kann sigast, at arbeišiš hjį nevndini er at seta reglur upp fyri, hvat er gott fųroyskt og hvat ikki er taš. Mįlnevndini fęr vónandi gott samskifti viš einstaklingar, fjųlmišlar, bókafelųg, stovnar og onnur, sum arbeiša viš fųroyskum og mįlsligum spurningum annars. Taš er greitt, at mįliš stendur ikki ķ staš, men broytist alla tķšina, og taš mugu vit taka til eftirtektar, og m.a. tķ hava vit eina mįlnevnd. Śtgangsstųšiš fyri arbeiši okkara er tķ, at ikki alt fųroyskt er eins gott, ella sagt viš ųšrum oršum: sumt er betri enn annaš og tķ męlt til at nżta. Hesin grundsetningur hevur lyndi til at arga summi. Men uppgįvan hjį mįlnevndini er jśst at tala at, tį iš mįliš ikki veršur rętt handfariš, og mįlnevndin vónar, at tęr višmerkingar, sum koma frį mįlnevndini, ikki verša fatašar sum persónlig įlop į eitt nś fjųlmišlafólk, men eru ein lišur ķ at menna og verja fųroyskt sum eitt framkomiš og smidligt samskiftisamboš, sum eigur at kunna nżtast ķ ųllum lķvsins višurskiftum.

Mįlnevndin kundi ynskt sęr eitt stųrri, vakrari og fjųlbroyttari blaš, men viš teirri fķggjarjįttan, sum vit hava, ber taš ikki til. Fólk eru vęlkomin at skriva til mįlnevndina og at seta okkurt ķ blašiš, um tey vilja taš. Višmerkingar og įskošanir frį lesarunum eru eisini vęlkomnar eins og uppskot um nżggjyrši at seta ķ stašin fyri fremmand orš og lįnorš. Nżggjyrši, sum mįlnevndin skjżtur upp at nżta ķ stašin fyri fremmand, verša sett ķ blašiš.

Arbeišiš at fįa mįlnevndini eina heimasķšu į Internetinum er so smįtt fariš ķ gongd. Ętlanin er at leggja tilfar frį mįlnevndini śt į netiš, so at fólk eisini kunnu nżta tann mišilin at lesa tilfariš frį mįlnevndini.

Viš heilsan
Jógvan ķ Lon Jacobsen, formašur


ORŠ Į LOFTI

Eystari landsręttur
Tį iš landsrętturin er ķ Fųroyum, eru ofta tķšindi śr ręttinum. Men stundum veršur eystari skeivt bent. Taš bendist sum eitt veikt bent lżsingarorš: tann stóri mašurin, eg sį tann stóra mannin, hjį tķ stóra manninum o.s.fr.; hvųrfall: stóri, eystari, hvųnnfall: stóra, eystara, hvųrjumfall: stóra, eystara, hvųrsfall: stóra, eystara.

Tķ eigur oršiš at verša bent samsvarandi hesum, t.d. Eystari landsręttur vildi ikki višgera mįliš; mįliš varš skotiš inn fyri Eystara landsrętt; ķ Eystara landsrętti segši verjin hjį įkęrda, at ... (ikki ķ Eystari landsrętti).

Ofra og ofring
Sum kunnugt er ein hųvušsregla, at av tveimum eins hjįljóšum dettur annaš burtur, tį iš eitt trišja hjįljóš kemur afturat fremst ķ bendingarending (flokkur, floks-; Klakkur, Klaksvķk). Undantųk frį regluni eru samansetingarnar -ttr, -kkj, -kkl, -kkr, -ddr (dųmi: dóttrina, sųkkja, sśkkla, tjykkri, faddrar).

Ein ljóšregla ķ fųroyskum sigur, at sjįlvljóš styttist, tį iš tvey ella fleiri hjįljóš koma aftanį: dųma (langt ų), dųmdi (stutt ų), hįlur (langt į), hįlt (stutt į). Men undantųk eru frį hesi reglu, t.d. vetri (langt e), nakrir (langt a), epli (langt e), daprir (langt a), bekla (langt e), vitja (langt i), vekja (langt e), tysja (langt i). Hesi undantųk eru tó ikki galdandi fyri sušuroyarmįl.

Viš hesi hųvušsreglu, at sjįlvljóš ikki styttist framman fyri įvķs hjįljóšasambond (tr, kr, pl, pr, kl, tj, kj, sj), mugu orš sum t.d. styttri hava tvey t til at fįa taš stutta /i/, veittra (tvey t), dóttrina (tvey t), tjykkri (tvey k) o.s.fr.

Įšur vóršu oršini offra og offring skrivaš viš tveimum f'um og sostatt roknaš sum undantųk, men hjįljóšasambandiš fr er ikki millum undantųkini, og tķ verša ofra og ofring skrivaš viš einum f, men offur skal skrivast viš tveimum f'um.

Breiš semja
Ofta hoyra vit sagt, at breiš semja er um taš og taš mįliš. Her kann ķ stašin verša sagt, at mįliš fęr góša undirtųku, fólk eru sum heild samd um ella į einum mįli um taš ella taš o.s.fr.

LJÓŠSKRIFT
Tį iš vit umrųša mįl og mįlsligar spurningar, er ofta ov lķtiš bert at siga, hvussu eitt orš veršur stavaš; taš hevur eisini tżdning - eitt nś hjį loftmišlunum - at tosa um framburšin av oršum, tķ ofta er stórur munur millum talu og skrift. Til at vķsa į framburšin hjį oršum verša tvęr skrįstrikur settar - ein hųgrumegin og ein vinstrumegin oršiš. Tį iš skrivaš veršur t.d. fyrnast /fidnast/, skal taš lesast soleišis, at taš skrįskrivaša oršiš er stavsetingin, mešan taš seinna er framburšurin hjį oršinum.

Fyrnast og fyrning
Ķ sambandi viš taš nógv umrųdda bankamįliš hevur nógv veriš tosaš um fyrning og fyrningarfreistir. Oršiš fyrningarfreist er nżggjyrši og merkir tann dagur, tį iš krav ķ sķšsta lagi skal verša framsett, um taš ikki skal missa ręttargildi. Upprunin at oršinum er lżsingaroršiš fornur; viš i-umljóši fįa vit formar viš y (fyrna, fyrnast, fyrnd, fyrni, fyrning, fyrningarfreist og fyrningartķš). Vit vita, at oršiš fornur veršur framboriš /fodnur/, į sama hįtt verša oršini fyrnast og fyrning framborin sum /fidnast/ og /fidning/. Vit sķggja, at rn regluliga verša til dn eins og ķ barn, garn, tęrnar o.s.fr. Taš, sum ger, at vit stundum ivast ķ framburšinum er, at vit hava eitt annaš orš, nevnliga firnast, sum veršur framboriš viš rn. Men hesi bęši oršini firnast /firnast/ og fyrnast /fidnast/ hava einki viš hvųrt annaš at gera.

Barnsburšarfarloyvi
Hóast vit skriva barn, so siga vit /badn/, og tį iš vit hava samansett orš og avleišslur, t.d. barngóšur og barnsburšur, renna dn saman til nn ķ framburšinum. Hetta kallast samruni (assimilatión). Ķ śtvarpinum hoyrist stundum, at oršiš barnsburšarfarloyvi veršur veršur framboriš sum /barns-/. Tann rętti framburšurin er /bansburar-/. Vit hoyra eisini ofta sagt barnsligt viš rn-framburši, men tann rętti framburšurin er uttan r, /banslijur/ og ikki /barnslijur/.


Nr. 48, desember 1998, 12. įrg.

Mįl, kyn og javnstųša
Nógv veršur tosaš um mįl og kyn ķ sambandi viš javnstųšu millum kynini. Mįlnevndin og javnstųšunevndin fundašust nś ķ heyst um hesar spurningar, og har samdust vit um, at mįlnevndin skuldi royna at orša eina meining um hetta evniš. Taš veršur herviš gjųrt.

Mįliš er ikki bert eitt samskiftisamboš, men gjųgnum mįliš kunnu vit eisini vķsa nųkur virši, kenslur og hugburš til taš, sum tosaš veršur um. Men kjarnin ķ kjakinum um mįliš ķ javnstųšuhųpi snżr seg um ikki at gera mismun millum kynini ella ikki lata nakran vera fyri vanbżti av mįlsligum orsųkum.

Samsvarsbending
Fųroyskt hevur sum kunnigt trż mįlslig kyn: kallkyn, kvennkyn og hvųrkikyn og hevur samsvarsbending millum navnorš, lżsingarorš og fornųvn. Danskt og norskt t.d. hava bert tvey kyn: felagskyn og hvųrkikyn og eru tķ ķ hesum lęttari at handfara enn fųroyskt. Um vit bera fųroyskt saman viš t.d. danskt, sķggja vit munin:

fųroyskt: bįturin er nżggjur, hann er nżggjur; sśkklan er nżggj, hon er nżggj; boršiš er nżtt, taš er nżtt.
danskt: båden er ny, den er ny; cyklen er ny, den er ny; bordet er nyt, det er nyt.

Fųroyskt hevur ymsar bendingarendingar ķ kall- og kvennkyni bęši ķ navnoršum og lżsingaroršum og hevur ymisk sniš av persónsfornavninum, men danskt hevur somu navnoršsending (-en), sama sniš av lżsingaroršinum (ny) og sama fornavn (den). Nżtslan av hesum mįlkynjunum ķ fųroyskum sęst aftur ķ samsvarsbendingini av persónsfornųvnum og lżsingaroršum; er t.d. navnoršiš ķ kallkyni, mugu tilsvarandi lżsingarorš, fornųvn o.s.fr. eisini vera ķ kallkyni, t.d.

           kokkurin er góšur, hann er góšur

og taš ger taš sama, um kokkurin, talan er um, er kvinna ella mašur. Viš ųšrum oršum hevur taš ongan tżdning, um fólkiš, sum sipaš veršur til, er mašur ella kvinna, ella um vit ikki vita taš; taš, sum hevur tżdning, er taš mįlsliga kyniš hjį oršinum. Tķ er taš skeivt at siga t.d.

            prestur er sjśk ella stjórin er nżggj (um talan er um kvinnur ķ hesum stųrvum). Vit

 mugu siga

            prestur er sjśkur og stjórin er nżggjur

tķ taš er taš mįlsliga kyniš, sum er avgerandi fyri samsvarsbendingina og ikki taš lķvfrųšiliga kyniš. Men vita vit kyniš, kunnu vit siga:

Prestur er sjśkur, men hon er komin heim aftur av sjśkrahśsinum.

Tį iš dentur veršur lagdur į jśst hetta evniš, er taš tķ, at vit ofta sķggja mįlbrongl jśst av hesum įvum: fólk gera ikki mun į mįlkyni og lķvkyni og lata lķvkyniš vera avgerandi fyri samsvarsbendingina.

Rętt er eisini at samsvarsbenda umsagnarlišin, t.d.

Hann kennir seg sjśkan; hon kennir seg sjśka; barniš kennir seg sjśkt; tey kenna seg sjśk.

Starvsheiti
Męlt veršur til at nżta kynsómarkaš starvsheiti sum t.d. lęrari, fulltrśi, skrivari, leišari, politistur, sjśkrahjįlpari (vit vita ikki um talan er um ein mann ella eina kvinnu). Men vit hava verri enn so altķš kynsómarkaš orš, t.d.: sżslumašur, lųgmašur, ljósmóšir, jaršarmóšir. Men vilja vit partś vķsa į, at talan er um kvinnu ella mann, ber til at at nżta bęši -kvinna/kona og -mašur alt eftir lķvkyni: tingkvinna/kona, tingmašur; landsstżriskvinna/kona, landsstżrismašur, forkvinna/kona, formašur, talskvinna, talsmašur o.s.fr. Til ber ķ summum fųrum at nżta -fólk ella manning sum kynsómarkaša oršing: arbeišsfólk, embętisfólk, landsstżrisfólk, tingfólk. Men ikki ber til at nżta forfólk um ein formann. Hava lesararnir nakaš uppskot? Ķ einstųkum fųrum ber til at nżta oršiš limur: varalimur, lųgtingslimur.

Įhugaš verša bišin um at ringja
Tį iš sųkt veršur eftir fólki, krevur javnstųšulógin, at munur ikki veršur gjųrdur į kynjunum, tķ er taš ķ samsvari viš javnstųšulógina at siga: sųkt veršur eftir maskinmeistara til frystitrolara, įhugaš ringi... (ikki įhugašir).

Fornavnanżtsla
Tį iš vit tosa um eitt įvķst fólk, nżta vit vanliga taš fornavniš, iš samsvarar viš taš natśrliga kyniš (lķvkyniš), og tį kann mótsetningur koma ķ millum taš natśrliga og taš mįlfrųšiliga kyniš:

Hevur tś sęš prest? Ja, hon fór viš bussinum ķ morgun (prestur/hon).
Lųgmašur segši, at hann fór at kanna mįliš (lųgmašur/hann).
Barrvųršurin segši, at hon seldi ikki meira ųl (barrvųršurin/hon).
Stjórin, hvar fer hon at halda jól? (stjórin/hon).

Er taš heilt greitt, at tosaš veršur bert um annaš kyniš, lagar fornavniš seg eftir tķ natśrliga kyninum:

Barnsferš gevur arbeišstakara rętt til tęnastufrķ, um so er at hon hevur arbeitt...

Av tķ at flestųll starvsheiti eru kallkynsorš (bókavųršur, elektrikari, gųtusópari, lęrari, pedagogur, prentari, skrivari, smišur, stjóri o.s.fr.), krevur samsvarsbendingin, at fornavniš skal vera ķ kallkynssniši (hann), sum ķ hesum fųri er kynsómarkaš, tį iš vit ikki vita, um taš er mašur ella kona. Men um vit ikki vilja nżta hann, ber til at nżta taš kynsómarkaša tann.

Taš er einki at taka seg aftur ķ, at taš er dreivutur stķlur at siga t.d. hann/hon, sum veršur settur/sett skal kunna...

Fręgari er tį at siga: Tann, sum veršur settur ella Tann, sum veršur sett/ur.

Ķ stašin fyri at siga t.d.: Samfelagiš mį vķsa granskaranum stųrri viršing og geva henni og honum betri sųmdir loysa vit knśtin viš at nżta fleirtalssnišiš:

Samfelagiš mį vķsa granskarunum stųrri viršing og geva teimum betri sųmdir.

Ķ starvslżsingum veršur męlt til at siga:

Tann, iš fęr starviš ella tann, iš vit seta ķ starv...

Sųguliga er kallkynssnišiš - umframt at hava kallkynsmerking - eisini kynsómarkaš, og tķ falla kallkynssnišini so natśrlig, t.d.:

eingin veit į morgni at siga, hvar hann į kvųldi gistir
hann, iš einki vįgar, hann einki vinnur.

Taš er óheppiš altķš bara at nżta hann ella bara hon ķ vanligari talu, tķ eiga vit at leggja okkum eftir at finna kynsómarkašar oršingar. Vit eiga at royna at nżta ymiskar oršingar og ikki altķš liggja į tķ sama, samstundis sum vit orša okkum neyvt og smidliga.

Noršmašur, eingilskmašur, funningsmašur
Mong munnu hveppa seg viš at nżta noršmašur um eina norska kvinnu og eingilskmašur um eina kvinnu śr Onglandi. Ķ stašin fyri at siga t.d. noršmašurin Gro Harlem Brundtland ber til at siga: Gro Harlem Brundtland, sum er norsk ella Gro Harlem Brundtland śr Noregi ella ein norsk kona, sum eitur ... ella (tann) norska Gro Harlem Brundtland.

Vit kunnu illa kalla eina konu śr Funningi fyri funningsmann, men heldur funningskonu - sum felagsheiti ber til at siga funningsfólk. Kirkjumašur er mašur av Kirkju. Sagt veršur bęši kirkjukona og kona av Kirkju, og sum felagsheiti ber bęši til at siga kirkjufólk og fólk av Kirkju.

Nųkur tilmęli
Męlt veršur til ikki at gera mun į kvinnum og monnum, men at vķsa eins stóra viršing fyri bįšum kynjum


Nr. 49, januar 1999, 13. įrg.

NŻGGJĮRSYNSKI
Vit standa fyri durunum į eini nżggjari ųld, įr 2000. Menningin gongur viš ferš, og tųknifrųšin ger stór framstig. Altjóšanin gongur viš rśkandi ferš; viš internetinum fjakka vit kring heimin, mešan onnur leita sęr upplżsingar um Fųroyar. Gandaoršiš er kunningartųkni (KT), sum eru teldur og fjarskiftisamboš til at arbeiša viš, varšveita og veita upplżsing. Saman viš altjóšanini og kunningartųknini fylgir taš enska mįliš, sum samstundis hevur lyndi til at breiša seg į ųki, sum natśrliga skuldi hoyrt undir móšurmįliš. Her mį byggjast borš fyri bįru. M.a. taš hava vit mįlnevndina til. Men mįlnevndin fęr lķtiš gjųrt, tķ tann peningajįttan, sum landsstżriš letur nevndini, er so lķtil, at hon ķ roynd og veru ikki fęr rųkt tęr uppgįvur, sum politikararnir sjįlvir hava įlagt nevndini at rųkja. Um teir meina nakaš veruligt viš eini fųroyskari mįlnevnd, so mugu teir geva henni so mikiš vķšar fķggjarligar karmar, at hon fęr rųkt sķnar skyldur bęši her heima og ķ noršurlendskum hųpi. Jįttanin, iš nś er, er meira at kalla eitt eiti, rųkkur ikki til annaš enn lųn, fastar śtreišslur og til nųkur Oršafųr įrliga. Nżggjįrsynskiš er, at mįlnevndin fęr mųguleika at koma viš ķ KT-menningina: fęr eina heimasķšu, fęr lagt tilfar śt į netiš, fęr gjųrt oršasavniš teldutųkt og dagfųrt taš so hvųrt, so nevndin fęr lokiš tey krųv, sum brśkarin setur. Vit kundu eisini hugsaš okkum at giviš Oršafar śt ķ stųrri og meira nśtķmans sniši. Men taš eru bara politikararnir, sum kunnu gera nakaš viš hesi ynski, og taš gerst bara viš at hękka jįttanina.

Landsstżriš hevur jįttaš nógvan pening til hetta endamįl eitt nś ķ fólkaskślanum, KT-depil er settur į stovn o.s.fr. Men Fųroyska mįlnevndin, sum įtti at veriš rossiš, iš dró vognin, fęr ikki eitt kloviš oyra til kunningartųkni, og tķ er mįlnevndin afturśrsigld ķ tųknifrųšiligu menningini. At vera eftirbįtur į so tżdningarmiklum ųki er ikki nakaš, sum mįlnevndin kann lata sęr lynda. Politikararnir mugu sķggja veruleikan, sum hann er, og royna at bera so ķ bandi, at upphęddin stendur ķ mun til arbeišsuppgįvurnar hjį nevndini.

EVRAN
Tann fyrsta januar ķ įr kom ķ gildi nżtt felags ES-gjaldoyra, sum veršur nevnt euro, uppkallaš eftir okkara heimsparti. Mynturin sjįlvur er ikki komin į marknašin enn, men handlaš veršur longu nś viš hesum gjaldoyra; tó eru ikki ųll ES-limalondini viš ķ hesum peningafelagsskapi. Nóg illa varš komiš um nżggjįrsgįttina, fyrr enn teir fųroysku fjųlmišlarnir vildu hava mįlnevndina at siga sķna hugsan um, hvat sniš hetta gjaldoyra skuldi hava į fųroyskum, įsannandi at trupult er at handfara orš, sum enda viš o. Vit hava śtlendsk orš ķ fųroyskum, sum enda viš o, t.d. giro, konto og dynamo, men ilt er at benda hesi orš t.d. ķ fleirtali og ķ bundnum sniši, so leingi tey ikki eru lagaš at fųroyskum bendingarreglum. Ķ ųšrum fųrum hava hesi o-oršini fingiš vanliga veika kvennkynsbending, t.d dato, sum ķ nżggjum teldumįli hevur fingiš snišiš dįta, ķ bundnum sniši dįtan og ķ fleirtali dįtur og dįturnar. Jakob Jakobsen var hann, sum av fyrstan tķš kom viš hesum oršsniši.

Mįlnevndin męlir til at nżta oršiš sum veikt bent kvennkynsorš; taš veršur sostatt bent sum t.d. króna. Av tķ at vit stava Evropa viš v, er natśrligt, at evran eisini veršur stavaš viš v. Fjųlmišlarnir tóku vęl undir viš hesum uppskoti, og vit kunnu longu siga, at oršiš hevur fest seg sum veikt bent kvennkynsorš. Taš hevur vķst seg at vera lagaligt til samansetingar, eitt nś evrugjaldoyra, evrusamstarv, evrusešlar. Taš ber so vęl ķ lag, at taš heršingarveika u'iš ķ fųroyskum er so mikiš opiš, at taš liggur ręttiliga tętt upp at o'num (sbr. at vit skriva t.d. konu, men siga /kono/).

Nżggjyšri viš veikari kvennkynsbending tykjast at vera ikki lķtiš lķvfųr; vķst kann verša til orš sum bingja, tyrla, telda.

Oršiš evra bendist soleišis:

eintal

óbundiš

bundiš

hvųrf.

evra

evran

hvųnnf.

evru

evruna

hvųrjumf.

evru

evruna

hvųrsf.

evru

evrunnar

fleirt.

hvųrf.

evrur

evrurnar

hvųnnf.

evrur

evrurnar

hvųrjumf.

evrum

evrunum

hvųrsf.

evra

evranna

HESA FERŠ
Ofta sķggja vit skrivaš hesu ferš (eisini samanskrivaš hesuferš), men ręttari er at skriva hesa ferš. Ferš er kvennkynsorš, og tķ mį įvķsingarfornavniš hesin eisini bendast ķ kvennkyni (her sett ķ setningar):

 

eintal

fleirtal

hvųrf.

henda(n) gentan er vųkur

hesar genturnar eru vakrar

hvųnnf.

eg sį hesa vųkru gentuna

eg sį hesar vųkru genturnar

hvųrjumf.

eg mųtti hesi vųkru gentuni

eg mųtti hesum vųkru gentunum

Hendan kann eisini hava snišiš henda. Vit sķggja ongastašni endingina u ķ bendingini hjį hesum orši. Ofta sęst eisini skeiva snišiš hesu ķ ųšrum fųrum, t.d. "ķ hesu verš" (fyri: ķ hesi verš - sbr. hvųrjumf. omanfyri). Kanska kann taš vera įvirkan frį lżsingaroršunum, sbr. ķ stóru verš.

MANGT & HVAT, DAGUR & VIKA, LURTARARNIR & VIT
Ein handil eitur Mangt og hvat, og taš navniš eigur eins og ųll onnur nųvn eisini at verša bent. Men taš tykist at vera trupult at fįa fólk at benda nųvn, t.d. summi fólkanųvn og onnur nųvn eisini, og taš er ein royndur lutur, at nųvn ofta ikki fylgja teimum bendingarligu reglunum, sum annars eru galdandi fyri mįliš. Men kortini skulu vit minna į, at nųvn eiga at verša bend eins og onnur orš. Ķ einari lżsing herfyri varš sagt: frį Mangt og hvat. Taš įtti at veriš: frį Mongum og hvųrjum, men hin vegin skal tó višgangast, at tey bendu snišini liggja ręttiliga langt frį skeltnavninum, men fyri taš eigur navniš at bendast. Nųvn av hesum slagnum, t.e. nųvn samansett av fleiri oršum, eru annars torfųr at fįast viš višvķkjandi bending.

Heitiš į tķšindasendingini ķ sjónvarpinum Dagur og vika veršur ofta ķ dagligari talu als ikki bent, t.d. eg sį taš ķ dagur og vika, men ofta veršur bert seinna oršiš bent: eg sį taš ķ dagur og viku; taš rętta er sjįlvandi: eg sį taš ķ degi og viku. Her sķggja vit aftur, at taš, sum annars er galdandi fyri fųroyskar bendingar, ikki geldur, tį iš oršini verša til nųvn og heiti. Tķ er neyšugt at hugsa seg vęl um, tį iš nųvn verša vald.

Heiti į śtvarpssendingum fįa stundum somu bendingartrupulleikar. Her veršur hugsaš um ta annars hugnaligu sendingina Lurtararnir og vit. Heitiš lżsir vęl innihaldiš ķ sendingini og kann tķ sigast at vera vęl valt, men her er taš aftur bendingin, sum liggur ķ buktini. Skulu lurtararnir skriva uttan į bręvbjįlvan: til Lurtararnir og vit, til Lurtararnar og vit ella til Lurtararnar og okkum/okkara ella til Lurtararnar og tykkum/tykkara. Um vit meinast viš śtvarpsfólkini, so kunnu lurtararnir ikki rokna seg uppķ, og tķ mį taš vera til Lurtararnar og tykkum/tykkara (undirskilt tykkum ķ śtvarpinum). Av tķ at vit er eitt deixisorš, tey kalla, skiftir nżtslan millum vit og tit (saman viš ųllum bendingunum sjįlvandi) eftir hvųr iš sigur taš, t.d.:

A: Vit bśgva ķ Funningi
B: Įh, eg helt, at tit bśšu viš Gjógv (vit og tit vķsa til sama hśski).

Men aftur til sendingina. Taš ber sjįlvandi eisini til at siga: Eg hoyrdi eina samrųšu ella ein sang ķ sendingini Lurtararnir og vit. Um einki til er, ber til at skriva uttan į bręvbjįlvan: Lurtararnir og vit, men beinanvegin iš til kemur afturat, fįa vit eitt annaš fall, og tį veršur skjótt gališ. Skulu vit fylgja skilvķsinum (logikkinum), mį Elis siga.: Brųv til Lurtararnar og okkum/okkara (tķ hann er ķroknašur vit), men lurtarin mį skriva til Lurtararnar og tykkum/tykkara, tķ sigur hann okkum, roknar hann seg uppķ. Hetta er satt at siga eitt sindur óheppiš, tį iš taš snżr seg um nųvn. Hugsa tęr til, at ein og sami mašur stundum ęt Óli og stundum Frits ella Hanus!


Nr. 50, mars 1999, 13. įrg.

STYTTINGAR
Taš er ikki nżkomiš, at long orš og nųvn verša stytt, t.d. ES (Evropasamveldiš), HF (hęgri fyrireiking), FHS (fyrisiting, handil, skrivstova), HH (hęgri handilsskśli), MVG (meirviršisgjald), NATO (North Atlantic Treaty Organization), ST (Sameindu tjóšir), UMMS (Undirvķsingar- og mentamįlastżriš); men mangan veršur ov nógv gjųrt av. Nś ein morgunin hoyrdist śtvarpsmašurin ķ Góšan morgun Fųroyar siga nakaš soleišis, at nś heldur GMF fram. Mįlnevndin męlir frį slķkari ovurnżtslu av styttingum.

Tķlķkar styttingar eru rķmiligar til innanhżsisnżtslu, men kunnu vera órķmiliga argandi uttanhżsis; tķ taš er langt frį altķš sagt, at lesarin ella įhoyrarin skilir tęr. Tķ eiga flestu styttingar av hesum slagnum ķ minsta lagi at verša lżstar ķ oršum fyrstu ferš, iš tęr verša nevndar ķ eini og hvųrji grein. Ķ upplestri kunnu tęr verša lisnar sum tey orš, iš tęr standa fyri; taš er ikki taš longri at siga meirviršisgjald enn MVG. Valla er nakar, sum lesur eitt nś styttingina NT sum /ente/ fyri Nżggja testamenti ella KV sum /kįve/ fyri kilovolt.

AT NEVNA VIŠ EFTIRNAVNI
Ķ ųšrum londum er vanligt at nevna eitt nś hųgar politikarar viš eftirnavni: Nyrup Rasmussen, Clinton, Jeltsin o.s.fr. Vit hava ikki havt hesa sišvenju ķ Fųroyum, og taš virkar ofta uppįtikiš, tį iš tķšindafólk nevna okkara heimligu politikarar viš eftirnavni: Ejdesgaard, Kallsberg, į Brśnni, Dam į Neystabų. Fręgast man vera at navnkenna politikararnar bęši viš for- og eftirnavni.

KVINNUR Ķ BARNFŲRUM ALDRI
Bśskaparfrųšingar tosa nógv um buršardygga menning, buršardygga nżtslu, buršardyggar verkętlanir o.s.fr. Hetta er sjįlvandi fakmįl og merkir, at taš, sum talan er um, hvķlir ķ sęr sjįlvum ella er į haldgóšum, t.d. vistfrųšiligum stųši. Buršardygg menning er bśskaparlig menning og vųkstur, uttan at taš natśrliga tilfeingiš versnar hjį komandi ęttarlišum. Hetta orš er tżšing av tķ danska bęredygtig (enskt sustainable). Men oršiš hevur lyndi til at breiša seg į onnur ųki, har iš vit frammanundan hava onnur orš. Buršur kann merkja fostur, men fyri taš er ikki rętt at tosa um kvinnur ķ buršardyggum aldri; um taš hava vit ašrar oršingar, t.d. kvinnur ķ barnfųrum aldri. Til ber eisini at siga, at kvinna er į barnburši, og tį iš kvinna er voršin ov gomul til at eiga bųrn, veršur sagt, at hon er farin av ella śr barnburši. Ein kvinna, sum ikki er farin av barnburši, er ķ barnfųrum aldri.

LŻŠVELDI
Hetta orš merkir eitt rķki viš valdum forseta. Oršiš kann eisini verša nżtt um stżrisskipanina sjįlva. Fyrri lišur ķ hesum orši er - eins og oršiš tjóš - gamalt orš, iš merkir fólk og er t.d. skylt viš tżskt Leute. Hetta orš hevur einki viš oršiš lķv at gera, soleišis sum okkurt blaš hevur stavaš fyrra liš ķ hesum orši.

ĮVIKAVIST
Hetta orš fęr stundum skeivan framburš ķ eitt nś śtvarpinum; ivi tykist vera um, hvųrt annaš av i'unum skal vera ķ. Stundum hoyrist *įvikavķst og stundum *įvķkavist, men rętta snišiš er įvikavist, soleišis at i skal vera ķ bįšum fųrum. Oršiš hevur samband viš navnoršiš įvik, sum aftur er avleitt av sagnoršinum vķkja į, men vanligt er, at navnorš ķ slķkum fųrum hava i, har iš sagnoršiš hevur ķ (sbr. sagnoršiš slķta og navnoršiš slit, bķta og bit, trķva, inntriv o.s.fr.).

LEYST SAMANSETT SAGNORŠ
Burtur śr sagnoršum, iš eru vķškaš viš hjįorši ella fyriseting sum t.d. vķškaša sagnoršiš rógva śt, ber til at gera samansett navnorš sum śtróšur; men sagnoršini sjįlv eiga vanliga ikki at verša samansett; vit siga ikki *at śtrógva. Kortini er góšur mįlburšur viš samansetingum eftir sagnoršini vera (er, var, vóru, veriš), verša (veršur, varš, vóršu, voršiš) og blķva: teir vóru śtrónir, hann kemur inn - hann er innkomin. Hetta eru leyst samansett sagnorš, iš kunnu verša nżtt eins og lżsingarorš: innkomin mįl o.s.fr.

Kortini finnast eisini fast samansett sagnorš, helst śrtųk (abstrakt) orš viš fluttari merking, t.d. fyrigeva, umbera, tilbišja, - sbr. geva fyri, bera um, bišja til. Sum vant er her merkingarmunur: drongur kann tilbišja gentu uttan at bišja til hennara!

SŻNA FRAM - FRAMSŻNING
Vķškaša sagnoršiš sżna fram svarar til danskt 'udstille' og framsżning til 'udstilling'. Męlt veršur til at siga sżna fram heldur enn framsżna. Navnoršiš harafturķmóti hevur ųvuta rašfylgju: framsżning. Taš er natśrligari mįl at siga t.d., at listamašurin Eyšun av Reyni sżnir fram heldur enn framsżnir. Til ber sjįlvandi eisini at siga, at listamašurin hevur framsżning. Tį iš vit hava hesi vķškašu sagnoršini sum t.d. sżna fram, kunnu vit siga t.d.: hann sżnir fram, hann sżndi fram, hann hevur sżnt fram, men til ber bęši at siga t.d.: mįlningurin var framsżndur ella sżndur fram.

SKALVUR OG FONN
Hesi bęši orš kunnu merkja taš sama, men skalvur hevur eisini ašra merking, sum fonn ikki hevur. Skalvur merkir bęši 'kavafonn, iš hongur śtyvir', og fonn 'stórur dungi av samanfoknum kava'. Vit kunnu siga t.d., at bilurin rendi inn ķ ein skalv ella ķ eina fonn. Vit kunnu siga, at skalvurin leyp oman yvir hśsini, men vit kunnu ikki siga, at fonnin leyp. Tį iš vit benda skalvur bundiš ķ hvųrjumfalli, veršur snišiš t.d. ķ skalvinum og ikki ķ *skalvanum.

SUŠUROYARMĮL
Fyri okkurt um hįlvari ųld sķšan varš skemtandi fariš at kalla sušuroyarmįl "sušuroyskt" /surist/. Henda skemtandi mįlvilla hevur nś hjį summum mest sum fest seg sum regluligt talumįl samjavnt viš eitt nś tungumįlsheitiš 'fųroyskt'. Sušuroyarmįl er kortini einki sjįlvstųšugt tungumįl, men eitt fųroyskt mįlfųri eins og havnarmįl, noršuroyamįl, vįgamįl o.s.fr.

Henda mįlvilla er lķtiš skemtilig longur, um hildiš veršur fram at tosa um eitt nś 'havnskt' fyri havnarmįl; og okkara rįš eru, at vit halda fram at kalla sušuroyarmįl viš sķnum gamla heiti, 'sušuroyarmįl'.

FLOGTERNUR
Bókstavasamansetingin rn veršur į fųroyskum vanliga framborin sum /dn/ - men ikki altķš! Ķ mongum oršum er framburšurin /rn/, t.d. ķ torn, gjarna, tarna, farna, erna, ķ hernaš.

Frį gamlari tķš hevur veriš gjųrdur munur į fuglaheitinum terna, framboriš /tedna/ og konufólkastarvsheitinum terna, sum veršur framboriš /terna/:

            Enntį var taš Elinborg,
            dregur upp į seg glógva.
            So gįr hon til stżriš at stį
            og ternurnar at rógva.

Flogternurnar, sum so fryntliga ganga okkum til handa umborš į flogfųrunum, eru ikki fuglar, men fólk, og heitiš, iš tęr hava, eigur ikki at verša framboriš viš /dn/, men viš /rn/ sum ķ gjarna, farna o.s.fr. Hesi oršini /tedna/ og /terna/ eru ikki mįlsliga skyld, hóast tey verša stavaš eins; /terna/ er skylt viš sagnoršiš tęna - flogternurnar eru tęnarar umborš į flogfųrum. Er talan um menn, eru teir flogtęnarar.


Nr. 51, juni 1999, 13. įrg.

Barometriš hękkar ella gongur upp
Parsagnorš kalla vit įvirkandi og óįvirkandi sagnorš sum t.d.

heingja - hanga

loypa - leypa

sųkkja - sųkka

roykja - rśka

fella - falla

reisa - rķsa

Vanliga sķggja vit munin best viš at seta hesi oršini ķ tįtķš: tey įvirkandi sagnoršini eru veikt bend (hava ending ķ tįtķš eintali), tey óįvirkandi vanliga sterkt bend (onga ending ķ tįtķš eintali):

hongdi - hekk

loypti - leyp

sųkti - sakk/sųkk

roykti - reyk

feldi - fell/fall

reisti - reis

Onnur parsagnorš ljóša eins ķ navnhįtti: at bresta, sleppa, renna, brenna, men verša sum hini bend įvikavist veikt og sterkt:

bresti - brast

rendi - rann

slepti - slapp

brendi - brann

Nųkur dųmi: Hon hongdi klęšini upp į snórin, og har hanga tey. Teir loyptu hylin, og byrgingin leyp. Teir brestu kinesarar, og bumburnar brustu. Sólin reis. Men vit kunnu ikki viš skili siga, at barometriš reisir nakran, og heldur ikki at barometriš reisti ķ morgun.

Vit kunnu ķ stašin siga: barometriš hękkar/...lękkar ella ...gongur upp/...gongur nišur.

Hesin
Viš trimum mįlkynjum hava vit ķ fųroyskum ein mįlsligan mųguleika, sum ikki ųll onnur hava. Fųroyska framsųgnina "Dreingirnir renna eftir gentunum, og tęr renna undan," ber illa til at umseta til okkurt danskt sum "Drengene forfųlger pigerne, og de lųber fra dem," viš taš at de eins vęl kann vķsa aftur til dreingirnar sum til genturnar. Fųroyskir nęmingar hava fingiš so prentaš inn ķ seg, at taš eitur "og disse lųb fra dem," at tķlķk mįlnżtsla nś eisini er voršin vanlig ķ fųroyskum tķšindamįli. Men įvķsingarfornųvnini hesin og hasin avmarka vanliga meir enn so į fųroyskum. Siga vit ikki, at tęr, men hesar renna undan, er greitt, at vit tosa ikki um allar, men vķsa einans į nakrar teirra; ašrar eru, sum ikki renna undan!

Fųroyar, fųroyingur og fųroyskur
Tį iš vit lesa upp, veršur framburšurin ofta įvirkašur av skriftini, serliga tį iš munurin millum framburšin og skriftmyndina er stórur. Hetta man henda meira ella minni fyri ųll, sum lesa upp, og taš er minni enn so nakaš serfųroyskt fyribrigdi. Taš hevur ivaleyst samband viš, at vit hava lyndi til at halda, at taš skrivaša vanliga er betri enn taš talaša, og sjįlvandi eisini vitanin um, at stavsetingin er grundaš į upprunafrųšiligar grundreglur.

Eitt dųmi er, at oy'iš ķ fųroyskur, fųroysk o.s.fr., sum annars er horviš śr talumįlinum, viš hvųrt hoyrist, tį iš lisiš veršur upp. Framburšurin veršur sostatt /'fų:roiskur/, /'fų:roisk/ o.s.fr. ķ stašin fyri /'fų:riskur/ og /'fųrisk/. Her er talan um, at sjįlvljóšiš /i/ veršur skift um viš /oi/. Men taš kemur eisini fyri, at oy'iš hoyrist ķ oršunum Fųroyar og fųroyingur. Her veršur eitt stavilsi, /oi/, lagt aftur at vanligum framburši. Oršiš Fųroyar veršur framboriš /'fų:roijar/ ķ stašin fyri vanligan framburš /'fųrjar/, og fųroyingur veršur framboriš /'fų:roijingur/ ķ stašin fyri /'fų:ringur/. Vit leggja eisini til merkis, at ų'iš ķ Fųroyar leingist ķ hesum slag av lesiframburši, t.e. /ų/ til /ų:/.

Tķlķkur framburšur ljóšar ķ hvussu so er lųgin og eisini eitt sindur tilgjųrdur, sjįlvt um tann, sum lesur, vanliga ikki man vera tilvitandi um taš. Taš er kanska ikki so lųgiš, um onkur hevur hug at ilskast. Og veršur framburšurin ov nógv įvirkašur av skriftini, fer upplesturin at virka ķ so stirvin og ónatśrligur. Tķ veršur her mint į, at sjįlvt um hesi orš verša stavaš viš oy, er framburšurin viš ongum /oi/. Taš er t.d. Fųroyar /'fųrjar/, fųroyingar /'fų:ringar/ og fųroyskt /'fų:rist/.

Fżrati og fjųruti
Av og į sęst oršiš fżrati brśkt ķ stašin fyri taš vanliga fjųruti. Orsųkin man vera, at hildiš veršur, at oršiš er komiš śr donskum eins og taloršini tretivu, hįlvtrżss, trżss, hįlvfjers, fżrs og hįlvfems. Men so er ikki. Oršiš kemur śr norrųnum fjórir tigir, t.e. 'fżra tķggju'; seinni renna oršini saman ķ eitt, r'iš ķ endanum dettur burtur, og vit fįa fjórutigi, sum er óbendandi eins og fųroyskt fjųruti. Eingin grund skuldi sostatt veriš til at skift fjųruti um viš hitt gjųrda fżrati.

Hetland ella Shetland
Ikki sųrt av ósemju hevur veriš um landafrųšilig nųvn, eitt nś nųvn į londum. Ósemjan hevur kanska fyrst og fremst veriš um stavseting, men viš hvųrt eisini um, hvat rętta ella best hóskandi navniš er. Men landiš hjį nęstu grannum okkara ķ ein landsynning hevur į fųroyskum leingi veriš nevnt Hetland. Onkuntķš hevur kortini veriš roynt at seta norrųna navniš Hjaltland ķ stašin fyri Hetland, men taš hevur ikki eydnast, og taš er neyvan grund til at harmast um taš. Seinastu įrini eru fleiri tó farin at brśka enska heitiš Shetland, uttan iva orsakaš av tķ ųkta sambandinum, fųroyingar flestir hava viš enskt mįl. Ķ hesum fųri įttu vit ųll at kunna samst um at hildiš fast viš fųroyska heitiš Hetland.

Regul - regla
Taš er ręttiliga vanligt, ķ fjųlmišlunum og ašrastašni, at hoyra oršiš regul, framboriš /'re:gil/, 're:gul/, t.e. viš longum e, og višfariš antin sum kallkyns- ella kvennkynsorš. Fleirtališ er reglar /'re:glar/ ella reglur /'re:glur, 're:glir/. Talan er sjįlvsagt um danska oršiš regel, sum er lęnt inn ķ fųroyskt. Men frammanundan hava vit jś fųroyska oršiš regla, ķ fleirtali reglur, viš nett somu merking. Mint veršur samstundis į, at e'iš veršur framboriš stutt bęši ķ eintali og fleirtali.

Atlantic Radio
Vit hava nżliga fingiš nżggja lóg um kringvarp, sum m.a. loyvir ųšrum enn Śtvarpi Fųroya at senda śtvarp ķ Fųroyum. Tann fyrsta stųšin er longu farin at senda sambęrt hesi nżggju lóg, og taš er sjįlvsagt glešiligt. Men fleiri mundu helst gerast bilsin, tį iš tķšindini bórust um navniš į stųšini. Ikki tķ at Atlantic Radio innihaldsliga er óhóskandi, men taš er lųgiš, at taš skal vera neyšugt at geva eini śtvarpsstųš, sum bert vendir sęr til fųroyingar, enskt navn. Tį iš talan er um fólkanųvn, hava vit lóg, har endamįliš m.a. er, at nųvnini skulu vera ķ samsvari viš fųroysku mįlskipanina og fųroyskar stavsetingarreglur. Endamįliš er at verja mįliš fyri óneyšugum įrini uttaneftir. Įttu vit ikki eisini at havt lķknandi lóggįvu um onnur nųvn. Og hevši taš ikki veriš rķmiligt at sett sum treyt fyri sendiloyvi til śtvarp, at stųšin hevši navn, sum er ķ samsvari viš fųroyskar mįlreglur, eins og galdandi er fyri fólkanųvn. Fųroyskt er ikki so fįtękt mįl, at taš ikki ber til at finna hóskandi navn til eina śtvarpsstųš.

Yvir til Ķslands
Nakaš herfyri var taš onkur, sum tók nakaš soleišis til: "Og nś fara vit eitt rend upp til Ķslands." Upprunin til hesa mįlbering man vera, at tį iš vit fara til Danmarkar, siga vit nišur til Danmarkar, og leišin til Ķslands er mestsum beint tann ųvuta. Men vanligt hevur veriš og er framvegis at siga yvir til Ķslands.

Uppskot um nżggj teldorš:
snarknappur
da. genvejstast
snarvegur da. genvej
Mįlnevndin męlir eisini til at brśka oršiš fylgiskjal fyri en. attachment ķ sambandi viš teldupost.


Nr. 52, desember 1999, 13. įrg.

Vešurlag - vešur
Taš er samband millum oršini vešur og vešurlag, men hóast taš hava tey ymiskt innihald. Vešriš er taš, sum er eitt įvķst tķšarbil, t.d. tann einstaka dagin: Um taš er lżtt ella kalt, um taš er vindur, regnar ella kavar o.s.fr. Vešurlagiš er hinvegin mišalumstųšurnar ķ langa tķš, t.e. ķ mong įr. Viš hesum ķ huga ber vęl til at siga: "Vešriš er gott ķ dag," ella: "Vešriš er betri ķ dag, enn taš var ķ gjįr," men um nakaš skil skal vera ķ, ber ikki til at siga: "Vešurlagiš er gott ķ dag," ella: "Vešurlagiš er betri ķ dag, enn taš var ķ gjįr." Men seinastu tķšina hevur taš veriš vanligt, at oršiš vešurlag hevur veriš brśkt viš somu merking sum vešur, eitt nś ķ śtvarpi og blųšum. Taš er ikki óvanligt, at talaš og skrivaš veršur um, hvussu vešurlagiš fer at vera ķ morgin, ella hvussu vešurlagiš veršur nęstu vikuna. Hetta er sera óheppiš, ikki minst tķ at vešurlag eisini veršur brśkt ķ yrkismįli viš somu merking sum fremmanda oršiš klima. Tį iš eitt nś talaš veršur um broytingar ķ vešurlagnum, veršur ikki hugsaš um, hvussu vešriš veršur seinnapartin, um vikuskiftiš ella ķ nęstu viku.

Heitt veršur tķ į tķšindafólk og onnur um at hava hetta ķ huga. Vit brśka ikki oršiš vešurlag, tį iš vit ikki tosa ella skriva um vešurlagiš. Dįmar okkum ikki at endurtaka oršiš vešur ķ heilum, kanska tķ vit halda mįliš gerast ķ so fįbroytt, ber til viš hvųrt ķ stašin at brśka orš sum vešurlķkindi og vešurvįnir.

Trśgva og halda
Munur millum sagnoršini halda 'meta, ętla, hava eina įskošan um' og trśgva 'hava įlit į, at eitthvųrt er satt', sum hevur veriš ręttiliga greišur, hevur havt lyndi til at kįmast nakaš ķ seinastuni. Bera vit saman viš danskt, fevnir sagnoršiš tro vķšari merkingarliga enn samsvarandi fųroyska oršiš trśgva. Eitt nś kundi danski setningurin Jeg tror det vil regne i morgen veriš tżddur til fųroyskt sum Eg haldi, taš fer at regna ķ morgin. Men nś hevši setningurin Eg trśgvi, taš fer at regna ķ morgin óivaš eisini veriš mųguligur, serliga millum yngri fólk, og taš er eitt ręttiliga nżtt fyribrigdi ķ mįlinum hjį okkum. Oršiš trśgva hevur sostatt trokaš seg inn į merkingarųkiš hjį halda, og lķtil ivi er um, at talan er um įvirkan śr donskum. Umframt at oršiš trśgva viš hesi nżggju merkingini ljóšar ųvut fyri mongum, er taš neyvan heppiš, at merkingarmunurin millum oršini bęši kįmast.

Teldupostur - teldubręv
Oršiš postur kann hava fleiri merkingar, m.a. kann taš merkja 'flutningsskipan til brųv, pakkar o.s.fr.'. Eisini kann taš merkja 'taš, sum veršur sent viš hesi flutningsskipan', og tį er taš bert eintalsorš. Oršiš bręv veršur hinvegin bent ķ bęši eintali og fleirtali. Vit kunnu sostatt siga eitt nś: "Vit hava fingiš tķggju brųv ķ morgun." Og halda vit taš vera nógv, kundu vit eisini sagt: "Vit hava fingiš nógvan post ķ morgun," men taš hevši ikki boriš til at sagt: "Vit hava fingiš tķggju postar...," ella: "Vit hava fingiš nógvar postar ķ morgun."

Nś hava vit so fingiš eina nżggja postskipan, teldupost, og viš henni hava vit eisini fingiš teldubrųv. Men vanliga fylgja samansett orš bendingini hjį tķ seinna oršinum, so hóast teldu- veršur skoytt upp ķ postur framman, er als eingin grund til at broyta bendingina. Kortini er taš heilt vanligt, eisini ķ fjųlmišlunum, at oršiš teldupostur veršur brśkt sum fleirtalsorš, eitt nś: "Vit hava beint nś fingiš ein teldupost," ella: "Vit hava longu fingiš fleiri teldupostar." Her hevši hóskaš betur at sagt t.d.: "Vit hava beint nś fingiš teldupost," og: "Vit hava fingiš nógvan teldupost." Ętla vit okkum eisini at siga frį, hvussu nógv brųvini eru, mugu vit brśka oršiš teldubręv, t.d. eitt teldubręv, trż teldubrųv o.s.fr.

Kervi
Kervi er gamalt orš, sum merkir 'eitt lķtiš bundi av stųr, sum er flęttaš saman ķ ovara enda'. Ķ nżggjari tķš hevur oršiš harumframt fingiš merkingina 'skipan', og taš man vera viš hesi merkingini, tey flestu kenna taš ķ dag. Samansetingar eru eitt nś sólkervi viš somu merking sum sólskipan og vegakervi viš somu merking sum veganet. Oršiš er hvųrkikynsorš og veršur bent sum eitt nś kvęši, t.e.:

 

eintal

fleirtal

hvųrf.

kervi

kervi(r)

hvųnnf.

kervi

kervi(r)

hvųrjumf.

kervi

kervum

hvųrsf

kervis

kerva

Men taš kemur fyri, at oršiš villist yvir ķ ein annan stóran bendingarflokk, iš m.a. fatar um orš sum skip, orš, mįl og fólk. Ķ eintali verša hesi orš bend soleišis: skip ķ hvųr- og hvųnnfalli, skipi ķ hvųrjumfalli og skips ķ hvųrsfalli. i'iš ķ endanum į kervi veršur so fataš sum hvųrjumfalsending og slept ķ hvųr- og hvųnnfalli, so vit fįa formin kerv. Men ķ royndum er i'iš ķ kervi ikki ein ending, men partur av stovninum, og eigur tķ eisini at vera viš ķ hvųrfalli og hvųnnfalli. Onnur orš, iš bendast sum kervi, eru, umframt kvęši: evni, stevni, arbeiši, loyvi og dųmi.

Um vikuskiftiš
Fųroyska oršiš vikuskifti tykist mongum at vera komiš at merkja tķšarskeišiš frį frķggjakvųldi til mįnamorgun, tį iš flestu fólk hava frķ. Men upprunaliga merkingin er sjįlvsagt tķšin, tį iš ein vika endar, og ein nżggj tekur viš, t.e. į midnįtt millum leygarkvųld og sunnunįtt. Taš, sum fer fram leygardag og sunnudag, og kanska eisini frķggjakvųld, fer sostatt fram um vikuskiftiš, ikki ķ vikuskiftinum, sum mangan er at hoyra. Talan er uttan iva um įvirkan śr donskum i weekenden, sum er komiš śr enskum in the weekend.

Vit kunnu bera saman viš oršini įrsskifti og mįnašarskifti. Tey flestu mundu hvept seg viš, um tey hoyrdu onkran siga t.d. Taš hendi ķ įrsskiftinum ella ...ķ mįnašarskiftinum; her mundu ųll heldur sagt um įrsskiftiš og um mįnašarskiftiš. Og hugsa vit okkum um, man ķ vikuskiftinum helst eisini ljóša ųvut fyri teimum flestu.

Rųkka ella stųkka
Tį iš hildiš veršur, at nś er seinasti mųguleiki, og at nś mį ein seinasta roynd gerast, antin taš so eydnast ella ikki, er ikki so sjįldan, at tikiš veršur til: "Nś mį bera ella bresta." Hetta er danska oršafelliš briste eller bęre, sum er leysliga tżtt til fųroyskt. Oršiš briste merkir m.a. 'slitna, stųkka', mešan bęre eitt nś merkir 'halda'. Men vit hava fųroyska oršafelliš rųkka ella stųkka, sum merkir nett taš sama sum taš danska, so hvķ ikki heldur siga: "Nś mį rųkka ella stųkka."

Ferš
Navnoršiš ferš er vanligt sterkt bent kvennkynsorš og eitur tķ ferš ķ hvųnnfalli eintali og feršir ķ hvųnnfalli fleirtali. Vit įttu sostatt at sagt eina ferš, men tvęr feršir, trķggjar feršir o.s.fr., og ikki tvęr ferš, trķggjar ferš, sum er ręttiliga vanligt.

Taka lįn
"Vit noyšast at upptaka lįn," segši onkur herfyri. Tey flestu hųvdu sagt: "Vit noyšast at taka lįn." Her er taš eyšvitaš taš danska optage lån, iš liggur sum grund. Į fųroyskum eitur taš taka lįn.

Uppskot um nżggj orš:
įhugavarpari da. radioamatųr
flóšlinja
en. flow line
kagi
(kallkyn) en. browser (sbr. at kaga = to browse)
talgild undirskrift en. digital signature, electronic signature


Nr. 53, oktober 2000, 14. įrg.

Konta og salda
Oršini konto og saldo hava vit śr italskum. Vanliga verša tey bend sum bygd, t.e. sum vanlig sterkt bend kvennkynsorš, tó so at tey viš hvųrt fįa italsku endingina -i ķ fleirtali, t.e. konti og saldi. Hetta hevur havt viš sęr, at vit hava fingiš fleiri heldur tung sniš. Ķ bundnum eintali hava snišini veriš kontoin ķ hvųrfalli, kontoina ķ hvųnnfalli og kontoini ķ hvųrjumfalli, og upp aftur verri ķ fleirtali har vit hava skift millum tvęr bendingar, t.e. kontoirnar ella kontiirnar ķ bundnum hvųr- og hvųnnfalli, fyri ikki um at tala um bundiš hvųrjumfall, har vit hava havt kontounum ella kontiunum - ella mųguliga kontinum?

Hetta eru ręttiliga vanlig orš ķ mįlinum, og Mįlnevndin heldur, eins og mong onnur, at gott hevši veriš at sloppiš burtur śr hesi flųkju. Fyri at fįa snųggari oršsniš, og fyri at fįa eina bending, sum er lęttari at handfara, męlir Mįlnevndin tķ til, at oršini verša bend sum vanlig veikt bend kvennkynsorš, t.e. sum eitt nś genta. Oršini verša sostatt bend, sum vķst nišanfyri:

eintal:

óbundiš

bundiš

óbundiš

bundiš

hvųrf.

konta

kontan

salda

saldan

hvųnnf.

kontu

kontuna

saldu

salduna

hvųrjumf.

kontu

kontuni

saldu

salduni

hvųrsf.

kontu

kontunnar

saldu

saldunnar

fleirtal:

 

 

 

 

hvųrf.

kontur

konturnar

saldur

saldurnar

hvųnnf.

kontur

konturnar

saldur

saldurnar

hvųrjumf.

kontum

kontunum

saldum

saldunum

hvųrsf.

konta

kontanna

salda

saldanna

Malan
Fólkanųvn eiga sum kunnugt at bendast sum onnur orš. Taš kemur kortini meira enn so fyri, eisini ķ fjųlmišlunum, at hetta veršur gloymt. Eitt nś tį iš Malan hevši giviš nżggja flųgu śt. Tį kom fleiri feršir fyri ķ loftmišlunum, at Malan var óbent, t.d. flųgan hjį Malan. Malan bendist soleišis:

hvųrf.

Malan

hvųnnf.

Maluna

hvųrjumf.

Maluni

hvųrsf.

Malunar

Taš eitur sostatt t.d. Malan sį hana, hon sį Maluna og flųgan hjį Maluni.

Stavrašan
Tį iš vit skrįseta eitt nś bųkur og greinir, fólkanųvn, landafrųšilig nųvn o.s.fr., hava vit viš hvųrt brśk fyri bókstavum, sum ikki eru ķ fųroyska stavrašnum. Tį kann ivi viš hvųrt vera um, hvussu rašfygjan skal vera. Tį iš talan er um latķnskar ella enskar stavir, t.e. c, q, w, x og z, er neyvan nakar ķ iva, og danskt å seta vit, eins og danir sjįlvir, aftast ķ stavrašnum uttan at hugsa um taš. Eisini seta vit ö saman viš ų, og kanska eisini svenskt ä saman viš ę. Men hvussu viš t.d. tżskum ü? Skulu vit fata taš sum eitt frįbrigdi av u, sum tżskarar sjįlvir, og harviš bólka taš saman viš u, ella skulu vit rokna taš sum ein sjįlvstųšugan stav? Og hvar skal hann so standa, eftir u ella ś ella onkra ašrastašni? Og skulu vit rokna ž sum eitt frįbrigdi av t, tķ norrųnt ž veršur regluliga, viš nųkrum undantųkum, til t ķ fųroyskum? Ella skulu vit fata taš sum ein sjįlvstųšugan stav, m.a. tķ taš framvegis er ein sjįlvstųšugur stavur ķ grannamįli okkara ķslendskum.

Mįlnevndin hevur eftir įheitan višgjųrt spurningin og męlir til ta stavrašan, sum er vķst nišanfyri. Teknini ķ klombrum hoyra undir teknini vinstrumegin og verša stavrašaš ķ teirri vķstu rašfylgjuni.

a (aa, ą, ā, ć)
į
b
c (ē, c)
d
š
e (é, č, ź, ė, e)
f
g
h
i (ģ, ī, ļ)
ķ

j
k
l (l)
m
n (ń)
o (ņ, ō, õ)
ó
p
q
r
s (ß, s, a)
t

ž
u (ł, ū, ü)
ś
v
w
x
y (’)
ż
z (~)
ę (ä)
ų (ö)
å

Navnorš, sum enda viš -ium
Fųroyskt hevur ręttiliga fitt av navnoršum, sum enda viš -ium. Endingin -ium er latķnsk og svarar til grikskt -ion. Ķ nżggjari tķš hevur hon eitt nś veriš brśkt til at gera latķnsk orš fyri ymisk evni ella ymiskt tilfar - t.d. enda fleiri av frumevnunum viš -ium. Hetta eru orš sum aluminium, helium, kalium, kalsium, linoleum, natrium, petroleum og radium. Hesi orš eru bert eintalsorš og verša bend sum eitt nś orš, t.e.:

 

óbundiš

bundiš

hvųrf.

kalsium

kalsiumiš

hvųnnf.

kalsium

kalsiumiš

hvųrjumf.

kalsiumi

kalsiuminum

hvųrsf.

kalsiums

kalsiumsins

Ein annar flokkur av oršum, sum enda viš -ium, fatar um orš sum evangelium, sanatorium, akvarium og oratorium. Hesi orš hava bęši eintal og fleirtal, og ein įvķs óvissa tykist vera um bendingina. Eitur taš evangelium ella evangelii ķ óbundnum hvųrfalli eintali, og eigur taš at vera evangeliumiš ella evangeliiš, tį iš taš er bundiš. Og skulu vit siga tvey oratorii, tvey oratoriir ella kanska tvey oratorium, og skal taš vera oratoriini ella oratoriumini. Mįlnevndin hevur višgjųrt henda oršaflokk, og hon męlir til, at hann veršur bendur sum kvęši, tó so at óbundiš hvųr- og hvųnnfall eintal kunnu hava endingina -i ella -um. Viš evangelium sum dųmi veršur bendingin sostatt:

eintal:

óbundiš

bundiš

hvųrf.

evangelii/evangelium

evangeliiš

hvųnnf.

evangelii/evangelium

evangeliiš

hvųrjumf.

evangelii

evangeliinum

hvųrsf.

evangeliis

evangeliisins

fleirtal:

 

 

hvųrf.

evangelii(r)

evangeliini

hvųnnf.

evangelii(r)

evangeliini

hvųrjumf.

evangelium

evangeliunum

hvųrsf.

evangelia

evangelianna

Brenniflųgur
Danska oršiš bręndbar, iš merkir 'sum kann brenna ella brennast', kemur viš hvųrt fyri ķ fųroyskum ķ snišinum brennbarur. Eitt nś varš sagt ķ eini lżsing herfyri: 10 brennbarar flųgur. Ķ stašin kundi veriš sagt eitt nś: 10 brenniflųgur.

Uppskot um nżggj orš:
gevibrósthaldari
da. amme-bh
internetstova, stytt netstova da. internetkafé, internetcafé
mišlari da. formidler (sbr. mišla, da. formidle og mišlan, da. formidling)


Nr. 54, aprķl 2001, 15. įrg.

Einskilja, einskildur og einskiljing
Seinastu įrini hevur privatisering veriš nógv frammi ķ politiska kjakinum, og viš hvųrt hava meira og minni ķtųkiligar ętlanir veriš um at privatisera almennar stovnar og fyritųkur. Ķ tķ sambandi hevur veriš heitt į Mįlnevndina at finna hóskandi fųroysk orš fyri privatisera, privatur og privatisering. Ķ fųroyskum hava vit longu lżsingaroršiš einskildur, sum sambęrt Móšurmįlsoršabókini merkir 'egin, einstaklings-, privatur'. Oršiš er skylt viš svenska lżsingaroršiš enskild viš nett somu merking sum fųroyska oršiš, sbr. Enskilda Banken, sum er svenskur stórbanki. Viš stųši ķ einskildur ber til at evna sagnoršiš einskilja og navnoršiš einskiljing. Mįlnevndin loyvir sęr tķ at skjóta upp hesi orš:

einskildur da. privat
einskilja da. privatisere
einskiljing da.
privatisering

Mešan
Oršiš mešan hevur ikki bara tķšarmerking į fųroyskum. Tann upprunaliga merkingin av mešan vķsir til, at tvęr śtsagnir fara fram samstundis, t.d. konan fór inn at keypa, mešan eg bķšaši uttanfyri ķ bilinum; merkingin er, at hesar bįšar "hendingarnar" fara fram samstundis. Men so hava vit ta nżggjaru merkingina, sum inniheldur ein mótsetning millum tveir partar, t.d. HB vann, mešan B36 tapti. Taš merkir ikki, at HB-dysturin og B36-dysturin verša spęldir samstundis. Hóast henda merking ikki er viš ķ móšurmįlsoršabókini, er hon tó ein veruleiki ķ óvandnari fųroyskari mįlnżtslu. Men taš er ógvuliga troyttandi at hoyra ķtróttaupplesaran ķ śtvarpinum liggja į hesi oršingini alla somlu tķšina. Her koma nųkur dųmi: HB vann dystin móti TB, mešan B36 og GĶ spęldu javnt; Milan liggur į fyrsta plįssi, mešam Juventus liggur į ųšrum plįssi, nišast liggur Perugia, mešan Piacenza liggur nęstnišast o.s.fr., o.s.fr. Taš ber vęl til at nżta ašrar oršingar, og ofta kann mešan heilt einfalt sparast; til ber at seta og ella men inn ķ stašin: HB vann, og B36 tapti ella HB vann, men B36 tapti.

Ferš - feršir
Ręttiliga vanligt talumal er at siga t.d. tvęr ferš fyri tvęr feršir. Nęsta stigiš er nś komiš: Taš elvir til stórar feršslutrupulleikar tęr feršnar um įriš, frost og kavi er. Taš eigur sjįlvandi at vera ...tęr ferširnar um įriš, frost og kavi er.
Męlt veršur til at varšveita fleirtalsendingina eisini óbundiš: tvęr feršir.

Klógv
Eitt orš, sum veldur mongum trupulleikar, er oršiš klógv. Ein grund er kanska, at munurin er ręttiliga stórur millum óbundna og bundna snišiš ķ summum fųllum. Bendingin veršur vķst nišanfyri:

eintal:

óbundiš

bundiš

hvųrf.

klógv

klógvin

hvųnnf.

klógv

klónna

hvųrjumf.

klógv

klónni

hvųrsf.

klóar

klóarinnar

fleirtal:

 

 

hvųrf.

klųur

klųrnar

hvųnnf.

klųur

klųrnar

hvųrjumf.

klóm

klónum

hvųrsf.

klógva

klógvanna

Framburšurin av klónna og klónni er įvikavist /'klųn:a/ og /'klųn:i/ noršanfyri, men /'klodna/ og /'klodni/ sunnanfyri. Og klųur veršur framboriš /'klų:vur/ noršanfyri og /'klų:ur/ sunnanfyri, men klųrnar veršur framboriš /'klųdnar/. Ķ hvųrjumfalli fleirtali, klóm, veršur m'iš framboriš /n/.

Tś gjųrdi kvettiš
Summi hvųrkikynsorš, eitt nś kvęši, enda viš -i (mótvegis ųšrum hvųrkikynsoršum sum orš, borš, barn o.s.fr.). Hetta -i er óhert; og so ótżšiliga vit tķverri javnan tosa, dettur taš mangan mest sum burt ķ talu, so at bųrn ikki fįa taš viš; tey kunnu tķ tosa um "snųr, loyv" o.a.tķl. fyri snųri og loyvi.
Eitt vanligt oršafelli er at gera kvett ella at gera eitt kvett - hetta seinna nś helst ķ tżšing śr donskum 'kup'. Men so er at ansa eftir ikki at blanda saman: kvett kann standa bundiš, men óbundiš endar taš ikki viš -i. Eingin kann fyrireika "eitt kvetti", men eitt kvett ella hitt serliga kvett.

Tvey ķtróttaorš: javnbrótari og leikbrį
Oršiš javnbrótari hevur longu veriš nżtt eina tķš fyri enska oršiš tie break ella tie breaker. Javnbrótari hevur leingi veriš brśktur ķ tennis til at fįa avgerš ķ setti, iš er endaš javnt, og veršur nś eisini brśktur ķ flogbólti, tį iš dystur er endašur javnur. En. tie merkir m.a. 'javnleikur, javnur dystur', og breaker er eitthvųrt, iš stešgar onkrum ella brżtur okkurt av; tie breaker er sostatt tżtt liš fyri liš til fųroyskt.
Eitt annaš fyribrigdi ķ summum ķtróttakappingum, eitt nś handbólti og flogbólti, veršur nevnt time out. Hetta er stuttur stešgur, sum annar parturin eftir įvķsum reglum hevur rętt til at bišja um. Hesin stešgur er til at umrįša seg ķ, og vanliga veršur bišiš um hann, tį iš ikki gongst so vęl ķ hond. Skotiš hevur veriš upp at nevna henda stešg skotbrį, tķ skotbrį merkir '(stutt) tķš at umrįša seg ķ'. Mįlnevndin var samd um, at skotbrį er beinrakiš orš, men hon kvķddi fyri, at um skotbrį varš skotiš upp sum tżšing av time out og fekk undirtųku, kundi upprunamerkingin kįmast, til taš bert varš brśkt viš nżggju merkingini. Og taš hevši veriš spell. Fyri at sleppa undan hesum veršur skotiš upp at brśka oršiš leikbrį fyri taš śtlendska time out. Oršiš lķkist skotbrį ķ sniši, men fyrri lišur, leik-, vķsir į, at taš hevur samband viš leik og ķtrótt.

Mįlnevndin skjżtur sostatt hesi bęši ķtróttaorš upp:
javnbrótari en. tie break, tie breaker
leikbrį en. time out

Gira
Ķ seinasta Oršafari varš sagt frį, at Mįlnevndin męlti til at benda oršini konta og salda (av konto og saldo) sum genta, og mong hava tikiš undir viš tilmęlinum. Eftir fyrispurning hevur Mįlnevndin avgjųrt at męla til, at eitt annaš orš innan sama nżtsluųki, giro, veršur bent į sama hįtt. Vónandi fęr taš eins góša undirtųku. Bendingin er vķst nišanfyri:

eintal:

óbundiš

bundiš

hvųrfall

gira

giran

hvųnnfall

giru

giruna

hvųrjumfall

giru

giruni

hvųrsfall

giru

girunnar

fleirtal:

 

 

hvųrfall

girur

girurnar

hvųnnfall

girur

girurnar

hvųrjumfall

girum

girunum

hvųrsfall

gira

giranna

Kópahvųlpar
Ķ tķšindasending ķ einum av loftmišlum okkara varš talaš um kópaungar. Mųguliga hava vit her taš danska sęlunge tżtt liš fyri liš. Ella kanska er taš eitt lyndi til at nevna avkomiš hjį flestu djórum ungi. Ķ hvussu er eitur avkomiš hjį kópi ikki ungi, men hvųlpur, į fųroyskum.
Smįir kópahvųlpar verša eisini nevndir nósar ella svidningar.


Nr. 55, mars 2002, 16. įrg.

Frį Mįlnevndini

Nś er nakaš sķšan, at Oršafar lęt frętta frį sęr. Taš er ikki tķ, at arbeišiš hevur ligiš stilt hesa tķš, men tķ at Mįlnevndin hevur valt at arbeiša viš ųšrum mįlum, t.d. at fingiš tilfar śt į heimasķšuna og arbeitt viš ymsum oršalistum umframt taš dagliga arbeišiš at svara spurningum frį einstaklingum og stovnum. Adressan hjį heimasķšuni er fmn.fo

Mįlnevndin hevur bert eittans lųnt starvsfólk, skrivaran, og hann hevur eyšvitaš mangar dyr at goyma. Mįlnevndini er greitt, at hóast vit hava fingiš eina heimasķšu, vilja fólk fegin fįa Oršafar sendandi. Ętlanin er, at Oršafar nś skal koma śt rķmiliga regluliga. Vit vilja fegin heita į lesarar um at senda tilfar til Mįlnevndina og til Oršafar.

 

Manningin ķ Mįlnevndini

Landsstżriš hevur valt nżggja Mįlnevnd, sum tók viš 1. oktober 2001 og er sett fram til 2005. Tey, sum nś sita ķ Fųroysku mįlnevndini, eru Jógvan ķ Lon Jacobsen fyri Fųroya­mįls­deildina, sum er formašur, Ebba Hentze fyri Rithųvundafelagiš, Ann Ellefsen fyri Menta­mįlastżriš, Katrin Nęs fyri Móšurmįls­lęrarafelagiš og Dįnjal Hųjgaard fyri Blašmannafelagiš. Ebba, Ann og Dįnjal eru nżvald. Skrivari hjį Mįlnevndini er Marius Staksberg.

Ķ seinastu Mįlnevnd sótu, umframt Jógvan og Katrina, Jeffrei Henriksen, Ann­finnur ķ Skįla og Randi Jacobsen. Jeffrei hevur sitiš ķ Mįl­nevndini, sķšan hon varš sett į stovn ķ 1985, og er sostatt tann, sum higartil hevur sitiš longst ķ henni. Mįlnevndin takkar teimum trimum fyri dygdargott arbeiši.

 

Snar hvein
Ķ eini barnasending varš sagt, at Snar hvķndi. Hetta er ikki rętt. Sagnoršiš at hvķna veršur bent soleišis ķ hųvušstķšum: hann hvķnur, hann hvein, teir hvinu, hann hevur hviniš. Taš įtti sostatt at veriš Snar hvein. Og somuleišis Hundarnir hvinu og Snar hevur hviniš.

Eitt annaš sagnorš, har bland eisini er komiš ķ bendingina, er at svķša. Taš bendist eins og hvķna. Tķ eitur taš ikki Taš svķddi ķ sįrinum ella Hann hevur svķtt seyšarhųvd, men taš eigur at vera Taš sveiš ķ sįrinum og Hann hevur svišiš seyšarhųvd.

 

Eg kann einki gera viš taš
Ein vanlig mįlvilla, har hvųrjumfall veršur brśkt fyri hvųnnfall, er oršingin Eg kann einki gera viš tķ ella Eg kann ikki gera viš tķ viš merkingini 'eg kann ikki gera viš taš'.
Eg kann einki gera viš tķ merkir nakaš taš sama sum, at 'eg kann einki brśka taš til',  men Eg kann einki gera viš taš merkir, at 'eg fįi einki gjųrt, eg fįi ikki broytt taš'.

 

Uttanrķkisrįšharrin pellaši
Ķ eini tķšindasending varš sagt um uttanrķkisrįšharran ķ einum landi, at hann hevši pellaš fyri rįšharrum og andstųšupolitikarum. Men pella er barnamįl og neyvan hóskandi ķ eini tķšindasending. Heldur įtti at veriš sagt, at hann hevši logiš ella sagt ósatt.

 

Anbragt barn
Oršingin  anbragt barn veršur į donskum nżtt um barn, sum veršur uppalt hjį ųšrum enn foreldrunum (eitt nś į stovni), ofta vegna ótryggar umstųšur heima. Mįlnevndin hevur fingiš fyrispurning um, hvussu henda danska oršing kann eita į fųroyskum. Vit hava spurt okkum fyri į Lógardeildini, og har kalla tey taš barn, sum veršur sett heiman. Mįlnevndini dįmar vęl hesa mįlbering, bęši formliga og innihaldsliga. Kortini halda mįlnevndarlimir, at taš hevši komiš vęl viš, eitt nś ķ lógar- og ųšrum yrkismįli, um vit kundu sagt hetta eitt sindur styttri. Mįlnevndin fer tķ eisini at męla til heimansett barn fyri danskt anbragt barn.

Mįnašur
Eitt orš, sum mong hava sera torfųrt viš at benda, er oršiš mįnašur, og ķ blųšunum man taš vera nęstan eins ofta skeivt bent sum rętt. Taš veršur bent sum eitt nś vegur. Stovnurin ķ mįnašur er mįnaš-, eins og stovnurin ķ vegur er veg-, t.d. veg-ur – mįnaš-ur, veg-ir – mįnaš-ir, sķ nišanfyri.

eint.

hvųrf.

mįnašur

vegur

mįni

 

hvųnnf.

mįnaš

veg

mįna

 

hvųrjumf.

mįnaš(i)

veg(i)

mįna

 

hvųrsf.

mįnašar

vegar

mįna

fleirt.

hvųrf.

mįnašir

vegir

mįnar

 

hvųnnf.

mįnašir

vegir

mįnar

 

hvųrjumf.

mįnašum

vegum

mįnum

 

hvųrsf.

mįnaša

vega

mįna

Grundin til at mong hava so ilt viš at benda mįnašur rętt er, at taš kemur ķ bland viš oršiš mįni, sum er vanligt veikt bent kallkynsorš, t.e. -i, -a, -a, -a ķ eintali og -ar ķ hvųr- og hvųnnfalli fleirtali. Flestųll brśka mįni ķ talu, men mįnašur ķ skrift. Tį iš tey so royna at benda mįnašur, brśka tey stovnin ķ mįnašur og endingarnar ķ mįni, so vit fįa blendingsformar sum t.d. mįnaš-i fyri mįnaš-ur ķ hvųrfalli eintali og mįnaš-ar fyri mįnaš-ir ķ hvųr- og hvųnnfalli fleirtali.

Nųkur dųmi um rętta nżtslu av mįnašur:
Januar er fyrsti mįnašur ķ įrinum. (hvųrf. eint.)
Taš hendi seinasta mįnaš. (hvųnnf. eint.)
Taš hendi ķ januarmįnaši ella ķ januarmįnaš. (hvųrjumf. eint.)
Taš eru tólv mįnašir ķ įrinum. (hvųrf. fleirt.)
Taš vardi trķggjar mįnašir. (hvųnnf. fleirt.)
Eftir fżra mįnašum. (hvųrjumf. fleirt.)

Hjį Kyndli og Tjaldri
Ķ dag spęla fyrsta deild menn hjį Kyndil og Tjaldur, varš sagt. Fyrisetingin hjį stżrir hvųrjumfalli, eisini tį iš taš snżr seg um nųvn. Tķ įtti taš at veriš hjį Kyndli og Tjaldri.

 

Exit poll-kanningar
Nógv hevur veriš talaš um exit poll-kanningar ķ sambandi viš val. Ein exit poll-kanning er ein veljarakanning, sum veršur gjųrd uttan fyri valstašiš, har fólk verša spurd, hvųnn tey hava valt. Mįlnevndin hevur fingiš spurning um, hvussu hetta kann eita į fųroyskum. Fleiri uppskot hava veriš į boršinum, men Mįlnevndin męlir til valstašarkanning. Vónandi fęr taš góša undirtųku

 

Setningsnevnd
Ein nevnd, iš arbeišir eftir einum arbeišssetningi (kom­missorium), veršur į donskum kallaš kommission og į enskum commission. Mįlnevndin skjżtur upp at kalla eina slķka nevnd setningsnevnd, t.e. ein nevnd, iš arbeišir viš ella eftir einum įvķsum arbeišssetningi.

Tunnil
Nógv veršur tosaš og skrivaš um tunlar. Oršafar vil gera vart viš, at oršiš tunnil er kallkynsorš og bendist sum tummil. Hóast mong siga tunnell viš heršing į seinna stavilsi, er taš snišiš tunnil, iš vit męla til at nżta. Ķ hvųrjumfalli eintali er snišiš tunli (viš einum n'i), og ķ ųllum fųllum ķ fleirtali hevur oršiš bert eitt n (tunlar, tunlum, tunla, tunlarnir, tunlarnar, tunlunum, tunlanna).

Rętting
Ķ seinasta Oršafari varš sagt į sķšu 2 undir yvirskriftini Klógv, at klųur, t.e. hvųr- og hvųnnfall fleirtal av navnoršinum klógv, veršur framboriš /'klų:ur/ sunnanfyri. Ein lesari hevur vķst okkum į, at hvųr- og hvųnnfall fleirtal av klógv eitur klųr ķ Sušuroy eins og ķ norrųnum; framburšurin er sjįlvandi /'klų:r/. Bišiš veršur um umbering fyri mistakiš.


 

Nr. 56, mai 2002, 16. įrg.

 

Verklag
Fyri slųkum tveimum įrum sķšan męlti Mįlnevndin fjųlmišlum og myndugleikum til at brśka oršiš verklag fyri danska oršiš anlęg. Beinleišis orsųkin var, at oršiš lųga var fariš at hoyrast og sķggjast ķ fjųlmišlunum, serliga ķ samansetingini lųgujįttan. Mįlnevndin fekk fleiri fyrispurningar um hetta nżggja oršiš, og ųll tóktust halda, at taš var ein styttur formur av oršinum ķlųga, danskt investering. Seinni fingu vit uppspurt, at taš ķ grundini veršur brśkt fyri danska oršiš anlęg, og lųgujįttan var sostatt tżšing av donskum anlęgsbevilling. Fleiri ilskašust inn į oršiš, tķ taš hevur fleiri algongdar merkingar frammanundan, eitt nś avkom av summum dżrum, t.d. kettlingar ella hundahvųlpar, sum eru lagdir ķ einum, t.e. sama merking sum danskt kuld. Men serliga óheppiš er oršiš, tķ taš lķkist so nógv oršinum ķlųga, og tķ at nżtsluųkiš lutvķst er taš sama. Oršini koma tķ skjótt ķ bland hjį teimum, sum ikki eru so kųn ķ bśskapi. Mįlnevndin męlti tķ til oršiš verklag fyri at sleppa undan blandi millum lųga og ķlųga, og vónin var sjįlvandi, at vit harviš kundu semjast um eitt orš fyri danskt anlęg. Fleiri hava eisini tikiš undir, men enn eru bęši annlegg og lųga at hoyra og sķggja, t.d. hevur oršiš veriš nógv frammi seinastu tķšina ķ sambandi viš eina lóg, sum viš hvųrt veršur nevnd verklagslóg, viš hvųrt lųgulóg og viš hvųrt annlegslóg. Vit męla sjįlvandi til verklagslóg.

Okkara uppskot eru sostatt:
verklag da. anlęg
verklagsjįttan da. anlęgsbevilling
verklagslóg da. anlęgslov

Mįliš ķ loftmišlunum
Śtvarp og sjónvarp hava stóra įvirkan į mįliš ķ samfelagnum, serliga hjį teimum ungu. Tķ mugu stovnarnir stśtt og stųšugt royna at hava so góšan mįlburš, sum til ber, og her mį įsannast, at mįliš onkuntķš kundi veriš betri. Śtlendskar mįliskur og orš, sum ikki eru fųroysk, verša nżtt ķ tķšindaflutninginum, og mangan veršur bent skeivt.  Um  sagt veršur eitt nś demokrati ella fólkaręši ger kanska ikki so nógv. Men mįlbśnin eigur at vera fųroyskur
Stųšiš er misjavnt, og taš er kanska ikki so lųgiš, um taš serliga eru tey yngru og óroyndu, sum eru ótryggast mįlsliga. Nógv fįa ķ dag holla journalistiska śtbśgving uttanlands, og taš mennir sendingarnar innihaldsliga. Hesi fólk hava tó onga undirvķsing fingiš ķ fųroyskum, og tķ įttu sjónvarp og śtvarp, eitt nś saman viš Fróšskaparsetrinum, at skipaš fyri neyšugu upplęringini. Eitt hugskot kundi veriš, at upplesararnir hųvdu hvųr sķn mįlsliga rįšgeva knżttan at sęr, tķ mįlsligi fųrleikin og tųrvurin į rįšgeving er so ymiskur.
Taš er ein royndur lutur, at tķšindafólk arbeiša undir hųršum tķšartrżsti. At skriva bųkur og ein skjótan tķšindastubba er hvųrt sķtt. Royndirnar vķsa, at góš og hóvlig rįšgeving, har atlit verša tikin at umstųšunum, ber įvųkst.
At mįliš er misjavnt kundi t.d. veriš bųtt viš, at tķšindafólk viš góšum mįlsligum fųrleika fingu įbyrgdina av at snųgga mįlbśnan, įšrenn tķšindini fóru ķ luftina. Eitt slag av mįlsligum ritstjórum.
Śtvarp og sjónvarp skulu eisini leggja seg eftir, at sjįlvur upplesturin er so tżšiligur og greišur, sum til ber. Viš hvųrt kundi taš veriš betri. Endingar og orš verša kvett av, og viš hvųrt veršur lisiš so skjótt, at lurtarin fęr illa fylgt viš. Stovnar hava skipaš fyri skeiši ķ upplestri, og eingin ivi er um, at hetta er rętta loysnin. Ein annar mųguleiki er, at stovnarnir bert nżta fólk, sum hava góš evni at lesa upp, um neyšugt sjónleikarar, sum hava framfųrslu sum sķtt lķvsyrki.

 

Bakdyr
Ķ seinastuni hava vit fleiri feršir hoyrt, at Fųroyar mųguliga kunnu gerast eitt slag av bakdyr hjį flóttafólkum, sum ętla sęr til Danmarkar. Men her stżrir av hvųrjumfalli, og taš skuldi tķ veriš eitt slag av bakdurum. Kvennkynsoršiš dyr er bert fleirtalsorš; ķ hvųr- og hvųnnfalli eitur taš dyr, ķ hvųrjumfalli durum og ķ hvųrsfalli dura.

 

Fyritreytir og grundarlag
Avgeršin er tikin į skeivum fyritreytum, fingu vit at vita ķ eini tķšindasending. Her eru fyritreytir og grundarlag komin ķ bland. Her hevši veriš ręttari at sagt antin: Avgeršin er tikin į skeivum grundarlag ella: Avgeršin er tikin śt frį skeivum fyritreytum.

 

Strśkur ķ vindi
Kallkynsoršiš strśkur eitur strśk ķ hvųnnfalli. Tķ eitur taš ikki Hann veksur vindin upp ķ strśkur ķ vindi, men Hann veksur vindin upp ķ strśk ķ vindi.

 

Blanda seg uppķ
Ein heldur undarlig mįlbering hevur veriš at sęš og hoyrt seinastu įrini. Taš er at blanda seg, t.d. Hann blandar seg altķš. Į fųroyskum hevur veriš vanligt at siga at blanda seg uppķ, t.d. Hann blandar seg altķš uppķ. Og ein ikki minni undarlig mįlbering er at blanda seg uttanum, eitt nś Hann įtti heldur at blandaš seg uttanum. Her hųvdu vit vanliga sagt: Hann įtti ikki at blandaš seg uppķ, ella kanska: Hann įtti at hildiš seg uttanfyri.

 

Teir brestu eina bumbu
Taš er mangan torfųrt at gera mun į įvirkandi og óįvirkandi sagnoršum. Taš fingu vit eitt dųmi um, tį iš ein upplesari segši: Yvirgangsmenn brustu eina bumbu. Men brustu er óįvirkandi, t.e at taš tekur ikki įvirki, sum ķ dųminum omanfyri er eina bumbu. Įvirkandi formurin er brestu, so taš įtti at veriš: Yvirgangsmenn brestu eina bumbu. Eitt dųmi, har óįvirkandi formurin er rętt brśktur, er: Tvęr bumbur brustu. Taš ger taš ikki lęttari, at navnhįttur av oršunum er eins, men kortini hava vit tvęr ymiskar bendingar, sum sęst nišanfyri:

 

 

įvirkandi

óįvirkandi

navnhįttur

at bresta

at bresta

3. prs. eint. nśt.

hann brestir

hann brestur

3. prs. eint. tįt.

hann bresti

hann brast

3. prs. flt. tįt.

teir brestu

teir brustu

tįt. lżsingarh.

hann hevur brest

taš er brostiš


Vešurlagiš eina ferš enn
Ķ Oršafari nr. 52 varš heitt į fólk, serliga fjųlmišlafólk, um at gera skilnaš millum oršini vešurlag og vešur, og sama įheitan hevur veriš at sęš ķ fleiri lesarabrųvum ķ blųšunum. Fleiri hava gjųrt eftir įheitanini, men framvegis er onkur, sum brśkar vešurlag viš somu merking sum vešur, vešurvįnir ella vešurlķkindi, eitt nś sum yvirskrift yvir vešurtķšindum. So vit gera eina roynd afturat.
Oršiš vešurlag hevur somu merking sum śtlendska oršiš klima og sipar til mišalumstųšurnar ķ langa tķš. Vešurlagiš broytist sostatt ikki frį einum degi til annan ella frį eini viku til ašra. Tį iš vit tosa um vešurlagsbroytingar, hugsa vit ikki um, hvussu vešriš var ķ gjįr samanboriš viš ķ dag ella ķ morgin, men hvussu mišalumstųšurnar broytast ķ long tķšarskeiš. Taš er tķ sera óheppiš, at vešurlag ferš eftir ferš veršur brśkt viš somu merking sum vešur, vešurvįnir ella okkurt tķlķkt. Og taš er eisini pśra óneyšugt. Heitt veršur tķ eina ferš afturat į fólk um bert at brśka oršiš vešurlag, tį iš vit veruliga tosa ella skriva um vešurlagiš.

 

Vešurvįnirnar

Snišiš - soleišis sum taš stendur ķ yvirskriftini - er taš rętta. Summir upplesarar siga vešurvįnarnar, men taš snišiš er skeivt. Oršiš vįnir bendist sum bygd, t.e. bygdir og vįnir ķ fleirtali. Tann bundna endingin er -nar, altso vešurvįnirnar og bygdirnar.

 

Frķggjanįtt o.s.fr.
Taš er ikki óvanligt, at fólk tosa og skriva um eitt nś nįttina til frķggjadag. Hetta er tikiš beinleišis śr donskum natten til fredag. Į fųroyskum eitur henda nįtt frķggjanįtt, t.d. Taš hendi frķggjanįttina. Nęturnar eita altķš eftir degnum, sum kemur aftanį.
Taš eitur heldur ikki nįttina til ķ gjįr, men gjįranįttina.
 


Nr. 57, august 2002, 16. įrg.

Heršing
Ķ fųroyskum er óbundna kennioršiš ein. Taš stendur heršingarveikt ķ setninginum, men ķ upplestri hoyrist ofta, at upplesarin leggur heršing į ein, og tį fęr setningurin heilt annaš innihald.
            Dųmi:  Skipaš veršur fyri einum tiltaki ķ Runavķk
           
           Skipaš veršur fyri einum tiltaki ķ Runavķk
Ķ fyrra fųrinum - viš heršing į einum - veršur dentur lagdur į, at talan er um eitt einstakt tiltak, ķ seinna fųrinum - viš heršing į tiltaki - hevur ein at kalla einki innihald, tķ hesin setningurin kundi eins vęl veriš oršašur uttan ein: Skipaš veršur fyri tiltaki ķ Runavķk.

ES
Felagsskapurin, sum į enskum eitur European Union og į donskum Den Europęiske Union, veršur nevndur Evropasamveldiš ella Evropeiska samveldiš į fųroyskum. Į enskum og donskum veršur navniš stytt EU og į fųroyskum ES. Tķlķkar styttingar verša ofta brśktar meira enn fullu nųvnini. Taš natśrliga įtti at veriš, at fųroyingar brśktu fųroysku styttingina, men ķ loftmišlunum hoyra vit javnan politikarar, vinnulķvsfólk og onnur brśka śtlendsku styttingina. Mįlnevndin męlir sjįlvandi til at brśka fųroysku styttingina ES.
Sjįlvandi ber eisini til at brśka fulla navniš, t.e. Evropasamveldiš ella Evropeiska samveldiš.

Aftra
Ķ sagnoršinum aftra, sum vanliga kemur fyri ķ oršingini aftra seg, hoyrist f'iš ikki ķ framburšinum. Taš eigur at verša framboriš /Čat:ra/, t.e. sum um taš varš stavaš "attra".

Ov
Ķ fųroyskum er ikki altķš so gott samsvar millum stavseting og framburš. Eitt dųmi er hjįoršiš ov, sum merkir 'meira enn nóg nógv, ķ meira lagi'. Ķ upplestri kemur meira enn so fyri, at taš veršur framboriš /ou/, t.e. sum ó veršur framboriš ķ góšur ķ mišųkinum og Sušuroy. Men hóast taš veršur stavaš viš v, eigur hetta v'iš ikki at hoyrast. Rętti framburšurin er /o:/, t.e. sum o'iš ķ eitt nś hon.

Ašrastašni
Eingin tyrla er dottin nišur, hvųrki ķ Afganistan, Pakistan ella nakaš annaš staš, ljóšaši ķ tķšindum herfyri. Hetta kundi veriš tżtt ķ skundi śr donskum: eller noget andet sted, uttan at nóg nógv hevur veriš hugsaš um heildina, tķ allir fųroyingar mundu sagt ella ašrastašni ella ella nakra ašrastašni.

 

Einastašni ella onkustašni
Eisini fręttist um eitthvųrt, sum fór at kosta eitt staš millum..., og sķšani vóru tvęr upphęddir nevndar. Betri hevši veriš at sagt einastašni millum ella onkustašni millum, t.d. Bókin kostar einastašni millum 200 og 300 krónur.

Ķ lųtuni
Ķ seinastuni hevur tann heldur óstortsliga mįlberingin upp į nśverandi tķšspunkt javnan veriš at hoyrt, ikki minst ķ sambandi viš politiskar tingingar. Ręttari hevši veriš at sagt eitt nś ķ lųtuni ella beint nś.

Nųvn eiga at bendast
Sum onnur orš eiga nųvn eisini at bendast. Taš eitur sostatt ikki flųgan hjį Brandur, men flųgan hjį Brandi, og heldur ikki ašalfundurin hjį Kyndil, men ašalfundurin hjį Kyndli. Og taš eitur heldur ikki Nś hoyra vit Brandur syngja, men Nś hoyra vit Brand syngja.

Ta bestu tęnastuna
Ķ einum lżsingablaš stóš soleišis: Somuleišis veršur mįl okkara at veita tķ bestu tęnastuna. Men bestu tęnastuna er hvųnnfall, og bundna kennioršiš ķ hvųnnfalli eintali ķ kvennkyni er ta. Tķ įtti setningurin at ljóšaš: Somuleišis veršur mįl okkara at veita ta bestu tęnastuna.
Her er bland komiš ķ millum bundna kennioršiš ķ hvųnn- og hvųrjumfalli eintali kvennkyni. Sum nevnt er kennioršiš ķ hvųnnfalli ta, og ķ hvųrjumfalli er taš ella teirri. Taš eitur sostatt t.d. Eg hoyrdi ta nżggju flųguna, men Eg lurtaši eftir (ella teirri) nżggju flųguni.
Eru vit ķ iva, um kennioršiš eigur at vera ta ella , kunnu vit seta persónsfornavniš inn ķ stašin fyri lišin, sum byrjar viš kennioršinum, t.e. Eg hoyrdi hana (hvųnnfall: ta), og Eg lurtaši eftir henni (hvųrjumfall: ).

Vinna į og tapa fyri
Taš kemur meira enn so fyri, m.a. ķ ķtróttafrįsųgnum, at sagt og skrivaš veršur vinna móti og tapa móti, eitt nś TB vann móti VB (ella bert TB vann VB), ella VB tapti móti TB. Men taš eitur vinna į einum og tapa fyri einum. Taš eitur t.d. TB spęldi móti VB, men taš rętta er TB vann į VB, ella VB tapti fyri TB.

Uttanlands
Hvųrsfall eintal av land er lands, og hvųrsfall fleirtal er landa. Fųroyar eru eitt land, og tķ eitur taš ikki uttanlanda, men uttanlands, t.d. Arbeišiš veršur gjųrt uttanlands.

Marknašur
Taš, sum į donskum eitur marked og į enskum market, eitur marknašur į fųroyskum. Tķ skuldi eingin grund veriš at tosaš um evropeiska markediš. Taš eitur sjįlvandi evropeiski marknašurin.

Eitt įrs
Ķ sambandi viš broytingar ķ handverkslęruni hoyrdu vit m.a. um eina eitt įra grundśtbśgving. Men įra er hvųrsfall fleirtal av įr. Hvųrsfall eintal er įrs, so betri hevši veriš at sagt ein eitt įrs grundśtbśgving.

Hugsa sęr
Taš ber illa til at fyristilla sęr, at nakar hevur nakaš ķmóti tķ, hoyrdist herfyri. Taš danska forestille sig eitur m.a. hugsa sęr ella ķmynda sęr į fųroyskum. So ķ stašin hevši boriš til at sagt eitt nś: Taš ber illa til at hugsa sęr, at nakar hevur nakaš ķmóti tķ.

Samsvar
Umsagnarlišur til grundliš samsvarar sum kunnugt viš grundlišin ķ kyni, tali og falli. Men umsagnarlišurin eigur at samsvara viš kjarnan ķ grundlišinum. Taš var tķ ikki rętt, tį iš sagt varš: Ein partur av arbeišinum varš framt ķ gjįr. Kjarnin ķ grundlišinum er ein partur, sum er kallkyn eintal, og tķ eigur umsagnarlišurin eisini at vera kallkyn eintal, t.e. Ein partur av arbeišinum varš framdur ķ gjįr.

Vķkingur
Oršiš vķkingur veršur javanan, eisini ķ fjųlmišlunum, framboriš viš stuttum ķ, t.e. sum um taš varš stavaš "vķkkingur", viš tveimum k'um. Men ķ'iš eigur at vera langt, sum eitt nś ķ oršunum vķkja og rķki. At ķ'iš eigur at vera langt sęst av, at vķkingur veršur stavaš viš einum k'i.

Spania, Italia og Brasil
Į fųroyskum eita eingi lond Spanien, Italien og Brasilien; tey eita Spania, Italia og Brasil, eisini ķ talu.


Nr. 58, desember 2002, 16. įrg.

Vįgatunnilin
Nś Vįgatunnilin er veruleiki, og skjótt veršur fariš undir annan undirsjóvartunnilin ķ Fųroyum, veršur eyšvitaš nógv tosaš og skrivaš um tunlar. Men oršiš veršur tķverri ikki altķš rętt bent ella rętt stavaš. Rętta bendingin sęst nišanfyri:

eintal: óbundiš bundiš
hvųrfall tunnil tunnilin
hvųnnfall tunnil tunnilin
hvųrjumfall tunli tunlinum
hvųrsfall tunnils tunnilsins
fleirtal:    
hvųrfall tunlar tunlarnir
hvųnnfall tunlar tunlarnar
hvųrjumfall tunlum tunlunum
hvųrsfall tunla tunlanna

Mint veršur eisini į, at sjóvar stavast viš v, t.d. undirsjóvartunnil.

Til og viš
Taš er voršiš heilt vanligt at sķggja og hoyra, ikki minst ķ lżsingum, til og viš sunnudagin, til og viš mįnadagin o.s.fr. Nś er taš so, at til ķ hesum sambandi  stżrir hvųnnfalli, og viš stżrir hvųrjumfalli. Vit kundu sostatt eisini sagt til sunnudagin og viš sunnudegnum. Men taš ljóšar lųgiš og er eisini óneyšugt at nevna somu stżring tvęr feršir, og tķ sleppa vit stżringini eftir fyrru fyrisetingina. Tķ eigur tann seinna fyrisetingin at gera av, hvųrjum falli stżringin stendur ķ. Taš rętta er tķ til og viš sunnudegnum, til og viš mįnadegnum o.s.fr.

Oljuoršalisti
Ķ summar varš ein nżggjur oljuoršalisti lagdur śt į heimasķšuna hjį Fųroysku mįlnevndini. Endamįliš viš einum tķlķkum oljuoršalista er sjįlvandi at gera taš lęttari at tosa og skriva um olju og oljuvinnu į fųroyskum. Og ętlanin er, at listin ķ framtķšini skal ųkjast og dagfųrast, og ķ tķ sambandi vil ritstjórnin fegin frętta frį brśkarunum. Listin er śrslit av samstarvi millum Fųroya oljuķdnašarbólk, Oljumįlarįšiš, Fųroyamįlsdeildina og Mįlnevndina. Arbeišiš er fariš fram į Fųroyamįlsdeildini, og Jóhan Hendrik W. Poulsen, fyrrverandi formašur ķ Mįlnevndini, hevur veriš ritstjóri. Aftur at sęr hevur hann havt ein stżrisbólk, sum hevur veriš mannašur viš Jógvani ķ Lon Jacobsen fyri Mįlnevndina, Sigurši ķ Jįkupsstovu fyri Oljuķdnašarbólkin og Herįlvi Joensen fyri Oljumįlarįšiš.
Arbeišiš var lišugt 1. mai, og śrslitiš er eitt savn viš góšum 1000 yrkisoršum. Taš er bżtt ķ tveir listar, ein fųroyskan-enskan og ein enskan-fųroyskan. Ķ tķ fųroyska-enska listanum eru skilmarkingar av yrkisoršunum, og ķ flestum fųrum eru samsvarandi donsk ella norsk orš. Ķ enska-fųroyska listanum veršur vķst til taš samsvarandi fųroyska oršiš ķ tķ fųroyska-enska oršalistanum og harviš eisini til skilmarkingarnar.
Oljuoršalistin er sum sagt į heimasķšuni hjį Mįlnevndini, sum hevur adressuna fmn.fo. Komiš veršur inn į hana viš fyrst at klikkja į Oršalistar, sķšani į Oljuorš. Višmerkingar kunnu sendast til Mįlstovuna.

Klikkja
Sagnoršiš klikkja veršur nógv brśkt ķ sambandi viš teldur. Men bošshįttur eintal eitur ikki klikka, sum ofta hoyrist, men klikk. t.d. klikk fyrst į Oršalistar, klikk sķšan į Oljuorš. Bošshįttur fleirtal eitur klikkiš.

Leišari hansara
Ķ einum tķšindastubba um bretskan politikk varš tosaš um liberala flokkin og leišara tess. Men ognarfornavniš tess er hvųrkikyn, og taš kann tķ bert vķsa til hvųrkikynsorš, t.d. felagiš og leišari tess. Navnoršiš flokkur er kallkyn, og tķ skuldi ognarfornavniš eisini veriš kallkyn, t.e. liberali flokkurin og leišari hansara.

Eftirnųvn
Fólk eru ofta ķ iva um, nęr eftirnųvn eiga at bendast. Her veršur roynt at lżsa reglurnar so einfalt sum gjųrligt.

§   Eftirnųvn, sum ikki enda viš -son ella -dóttir, m.a. stašarnųvn, verša ikki bend, t.d. hjį Jógvani Sundstein, hjį Edmundi Joensen og hjį Atla Dam.

§   Tį iš mannfólk eita eftirnųvn viš -son, kunnu tey bendast. Męlt veršur til, at tey verša bend, tį iš tey eru verulig faširs- og móšurnųvn, men at tey verša ikki bend, um tey eru ęttarnųvn, sum kunnu arvast, t.d. hjį Jógvani Jįkupssyni, um pįpi Jógvan eitur Jįkup, og eftirnavniš er eftir honum. Er Jįkupsson harafturķmóti ęttarnavn, sum kann arvast, eitur taš hjį Jógvani Jįkupsson.

§   Tį iš konufólk eita eftirnųvn viš -son, eiga tey ikki at bendast, tķ tį kunnu tey ikki vera verulig faširs- ella móšurnųvn; konufólk kunnu ikki vera synir.

§   Eftirnųvn viš -dóttir verša altķš bend, t.d. Hon eitur Maria Jįkupsdóttir, men eg sį Mariu Jįkupsdóttur. Nųvn viš -dóttir eru altķš verulig faširs- ella móšurnųvn.

At enda skal nevnast, at taš ber sjįlvandi ikki altķš til at vita, um eftirnųvn viš -son eru verulig faširs- ella móšurnųvn, tį iš mannfólk eita tey. Eru vit ķ iva, er fręgast ikki at benda tey.

Langberandi rakettir
Av og į hoyra vit um langrųkkandi rakettir ella langt rųkkandi rakettir. Men vanliga siga vit um vįpn, eitt nś byrsur, at tey bera langt - neyvan at tey rųkka langt. Tķ hevši hóskaš betur at sagt langberandi rakettir ella langt berandi rakettir. 

Snķkiskjśtti
Ķ sambandi viš sera óhugnaligar hendingar uttanlands herfyri vóru tvey orš, snķkiskjśtti og snigskjśtti, javnan at hoyra ķ loftmišlunum. Oršini eru tżšing av donskum snigskytte og enskum sniper. Merkingin er 'ein, sum snķkir seg at skjóta', og tķ hóskar fyrri lišur ķ snķkiskjśtti vęl viš merkingina hjį samansetta oršinum. Fyrri lišur ķ snigskjśtti hevur neyvan nakaš innihald į fųroyskum, men man vera fyrri lišur ķ snigskytte, sum er tikiš óbroytt śr donskum. Mįlnevndin fer tķ at męla til heldur at brśka snķkiskjśtti  enn snigskjśtti ķ framtķšini.

Eyšmżkjandi tap
Tį iš mišval vóru ķ USA herfyri, varš sagt, at um Jeff Bush, bróšir forsetan George Bush, tapti ķ Texas, fór taš at vera eitt nišrandi tap fyri Bush-familjuna. Lżsingaroršiš nišrandi merkir 'hįšandi', og taš hóskar ikki ręttiliga ķ hesum sambandinum. Betri hevši veriš at sagt eitt eyšmżkjandi tap.

Nżggjįr
Mint veršur į, at hųgtķšin um įrsskiftiš ikki eitur nżttįr, men nżggjįr.


FŲROYSKA MĮLNEVNDIN
V.U. Hammershaimbs gųtu 16
FO-100 Tórshavn
Tlf. 312397   Faks 352521
Teldupostur:
https://fmn.fo